فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

سیر تطورآموزه عصمت امام در دانش کلام امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار دانشکده الاهیات- دانشگاه قم
10.22034/shistu.2026.2078618.2571
چکیده
از ویژگی‌های علوم بشری تغییر، تحول، تطور و تکامل است. دانش کلام نیز از این قاعده مستثنی نیست. اما سوال این است که عرصه‌های گوناگون این دانش تا چه اندازه‌ای دچار تغییر و تحول شده‌اند؟ در این نوشتار تلاش شده به این پرسش، اما صرفا در باب آموزه عصمت امام پاسخ داده شود. البته پاسخ به این پرسش را با پاسخ به پرسش‌هایی فرعی‌تر مانند تحول در مفهوم، محدوده، شرایط و ویژگی‌ها جستجو کرده‌ایم. هدف آن است که بدانیم آیا آموزه عصمت امام و ابعاد و زوایای فرعی آن در گذر زمان دچار تغییر و تحول شده یا نه؛ و اگر پاسخ مثبت باشد علل یا عوامل این تغییر و تحول چیست. از رهگذر این بررسی متوجه خواهیم شد آیا نتیجه فعالیت‌های نظری متکلمین قرون متمادی انطباق بیشتر با متون اصلی دین (آیات و روایات) بوده یا تبیین‌های ارائه شده به تدریج از آموزه‌های اصیل فاصله گرفته‌اند. نتیجه بررسی‌ها نشان از آن دارد که گرچه آموزه عصمت امام از اعتقادات خاص شیعی بوده و مابقی مذاهب اسلامی با آن مخالفند اما در طول تاریخ یک‌دستی خود را حفظ کرده و از قطعی‌ترین آموزه‌های شیعی تلقی شده است. تنها در محدوده عصمت است که به مرور زمان، متکلمین بر گستره آن افزوده‌ان و این افزودن نیز با متون اصلی دین تعارضی ندارد. این پژوهش با روش کتابخانه‌ای به جمع‌آوری داده‌ها پرداخته و با تحلیل داده‌ها تلاش کرده تفاوت‌های موجود در میان نظریه‌ها را نشان دهد یا با استنتاج‌های منطقی مواردی از تفاوت‌ها را در نظریه عصمت ائمه مشخص نماید.

تازه های تحقیق

تحلیل سیر تاریخی مباحث «عصمت» در کلام امامیه نشان می‌دهد که این مفهوم از یک باور ابتدایی به یک نظام کلامی پیچیده با تعاریف دقیق فلسفی تبدیل شده است. مهم‌ترین نتایج این بررسی در چهار محور اصلی قابل جمع‌بندی است:

1. تحول در مفهوم‌پردازی (از توفیق به قوه نفسانی): در دوره‌های نخستین کلام، «عصمت» اغلب با مفاهیمی همچون «توفیق الهی» یا «لطف مستمر» توصیف می‌شد. اما از قرن هفتم هجری به بعد، تحت تأثیر مکاتب فلسفی، این مفهوم بیشتر به عنوان «قوهٔ نفسانی» و «کیفیت نفسانی» تبیین گردید. این تغییر نشان‌دهندهٔ دو نکته است: اول. عمق نفوذ ادبیات فلسفی در کلام؛ و دوم. تأکید فزاینده بر نقش اراده و توانایی درونی معصوم در کنار اراده و قدرت خداوند.

2. ثبات در اختیاری بودن عصمت: برخلاف تحولات در محدوده و مفهوم‌پردازی، اصل اختیاری بودن عصمت (به معنای اینکه عصمت فعلی، ناشی از انتخاب و قدرت اختیار معصوم در انجام طاعات است) از همان ابتدا به صراحت مورد تأکید متکلمان بوده و این رکن اساسی تاکنون هیچ‌گونه تغییر و تطوری نیافته است.

3. بسط تدریجی محدوده شمول عصمت: دامنهٔ شمول عصمت به صورت یک فرایند تدریجی بسط یافته است:

مرحله آغازین: تمرکز صرف بر انجام واجبات و ترک محرمات (ترک گناهان کبیره و صغیره)؛

مرحله گسترش: سرایت حکم به ترک مستحبات و انجام مکروهات، و نیز نفی سهو، نسیان و خطا در تمامی شئون زندگی؛

تعمیم زمانی و مکانی: تعمیم حکم از دورهٔ رسمی نبوت و امامت به تمام دوران حیات، از بدو تولد تا لحظه وفات، و بسط آن از امور صرفاً دینی به تمام شئون زندگی فردی و اجتماعی؛

ظهور مراتب عصمت در دوره معاصر: متفکران متأخر، به‌ویژه در قرن اخیر، مراتب مختلفی را برای «عصمت» تعریف کرده‌اند. این دسته‌بندی‌ها اغلب منجر به تفسیر عصمت چهارده معصوم‰ بر اساس عالی‌ترین مرتبهٔ عصمت (شامل نزاهت از هرگونه نقص اخلاقی، عملی یا کلامی که منافی مروت باشد) شده است.

کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.
1.                   ایجی، عضدالدین (1325ق). شرح المواقف، تصحیح بدرالدین النعسانی. قم: الشریف الرضی.
2.                  بحرانی، ابن‌میثم (1406ق). قواعد المرام فی علم الکلام. تحقیق سیداحمد حسینی. ط الثانیه. قم: مکتبة آیة‌الله العظمی مرعشی النجفی.
3.                  بحرانی، ابن‌میثم (1417ق). النجاة فی القیامه. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
4.                  حلی، جعفر بن حسن (1414ق). المسلک فی اصول الدین و الرسالة الماتعیه. تحقیق رضا استادی. قم: مجمع البحوث الاسلامیه.
5.                  حلی، حسن بن یوسف (1365). الباب الحادی عشر مع شرحیه. تحقیق مهدی محقق. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی.
6.                  حلی، حسن بن یوسف (1401ق). اجوبة المسائل المهنائیه. تهران: خیام.
7.                  حلی، حسن بن یوسف (1414ق). نهج الحق و کشف الصدق. تحقیق عین‌الله الحسنی. ط. الرابعه. قم: دارالهجره.
8.                  حلی، حسن بن یوسف (1417ق). شرح التجرید. تحقیق حسن حسن‌زاده آملی. ط السابعه. مؤسسه النشر الاسلامی.
9.                  حلی، حسن بن یوسف (1423ق). الفین. قم: المؤسسة الاسلامیه.
10.               حلی، حسن بن یوسف (1426ق). تسلیک النفس الى حظیرة القدس. تحقیق فاطمه رمضانی. قم: مؤسسة الامام الصادق.
11.                حلی، حسن بن یوسف (1428ق). معارج الفهم. تحقیق عبدالحلیم عوض الحلی. قم: دلیل ما.
12.               خرازی،‌ سیدمحسن (1417ق). بدایة المعارف الالهیه. ط الرابعه. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
13.               سبحانی، جعفر (1381). الانصاف. قم: مؤسسة الامام الصادق.
14.               سبحانی، جعفر (1386). سیمای عقائد شیعه. ترجمهٔ جواد محدثی. تهران: مشعر.
15.               سبحانی، جعفر (1411ق). الهیات. ط الثانیه. بیروت: دارالاسلامیه.
16.               شریفی، احمدحسین و یوسفیان، حسن (1388). پژوهشی در عصمت معصومان. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
17.               شهید اول، محمد بن مکی العاملی (1419ق). ذکری. قم: مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.
18.               صدوق، محمد بن علی (1404ق). من لایحضره الفقیه. تحقیق علی‌اکبر غفاری. ط. الثانیه. قم: جامعة المدرسین.
19.               صدوق، محمد بن علی (1413ق). الاعتقادات. تحقیق عصام عبدالسید. المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید. 
20.              طباطبائی، سیدمحمدحسین (1378). تفسیر المیزان.‌ ترجمهٔ سیدمحمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر نشر اسلامی.
21.               طبرسی، فضل بن حسن (1415ق). مجمع‌ البیان فی تفسیر القرآن. تحقیق لجنة من العلماء و المحققین الأخصائیین. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
22.              طوسی، خواجه نصیرالدین (1360). قواعد العقائد. شرح علامه حلی. تبریز: مکتب اسلام.
23.              طوسی، خواجه نصیرالدین (1405ق). تلخیص المحصل. ط الثانیه. بیروت: دارالاضواء.
24.              طوسی، محمد بن حسن (1404ق). الرسائل العشر. تحقیق محمد واعظ‌زاده خراسانی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
25.              طوسی، محمد بن حسن (1406ق). الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد. بیروت: دارالاضواء.
26.              طوسی، محمد بن حسن (1409ق). التبیان. تحقیق احمد حبیب قصیر العاملی. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
27.              علم‌الهدی، سیدمرتضی (1405ق). الرسائل. تحقیق سیدمهدی رجائی. قم: دارالقرآن الکریم.
28.              علم‌الهدی، سیدمرتضی (1409ق)، تنزیه الانبیاء. ط. الثانیه. بیروت: دارالاضواء. 
29.              علم‌الهدی، سیدمرتضی (1411ق). الذخیرة فی‌ علم الکلام. تحقیق سیداحمد حسینی. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
30.              علم‌الهدی، سیدمرتضی (1998). الامالی. قم: دارالفکر العربی.
31.               فاریاب،‌ محمدحسین (1397) عصمت امام در تاریخ تفکر امامیه تا آخر قرن پنجم. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;.
32.              فاضل مقداد، ابن عبدالله (1379). اللوامع الالهیه. تحقیق سیدمحمد‌علی قاضی طباطبائی. تبریز: شفق.
33.              فاضل مقداد، ابن عبدالله (1412ق). الاعتماد فی شرح واجب الاعتقاد. تحقیق صفاءالدین البصری. مشهد: مجمع البحوث الاسلامیه.
34.              فاضل مقداد، ابن عبدالله (بی‌تا). ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین. قم: کتابخانهٔ آیت‌الله العظمی مرعشی النجفی.
35.              فیاض لاهیجی، عبدالرزاق بن علی (بی‌تا). گوهر مراد. تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه.
36.              کراجکی، محمد بن علی (1410ق). کنز الفوائد. ط. الثانیه. تهران: مکتبة المصطفوی. 
37.              کلینی،‌ محمد بن یعقوب (1367). الکافی. تحقیق علی‌اکبر غفاری. ط الثالثه. تهران: دارالکتب الاسلامی.
38.              مصباح یزدی، محمدتقی (1389). راه و راهنما‌شناسی. قم: مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
39.              مظفر، محمدرضا (1417ق). عقائد الامامیه. تحقیق محمدجواد الطریحی. قم: مؤسسهٔ الامام علی‌(ع).
40.              مغنیه، محمدجواد (1414ق). الجوامع و الفوارق بین السنة و الشیعه. بیروت: مؤسسة عزالدین.
41.               مفید، محمد بن محمد (1413ق-الف). اوائل المقالات. تحقیق ابراهیم انصاری. المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید.
42.              مفید، محمد بن محمد (1413ق-ب). تصحیح اعتقادات الامامیه. تحقیق حسین درگاهی. المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید.
43.              مفید، محمد بن محمد (1413ق-ج). عدم سهو ‌النبی. تحقیق شیخ مهدی نجف. المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید.
44.              مفید، محمد بن محمد (1413ق-د). النکت الاعتقادیه. تحقیق رضا مختاری. قم: المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید.
45.              نراقی، محمدمهدی (1369). انیس الموحدین. ط الثانیه. تهران: الزهراء.