فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

واکاوی کنشگری اجتماعی علویان آناتولی با تمرکز بر نقش طریقت‌های اخیت و بکتاشیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی
10.22034/shistu.2026.2079695.2573
چکیده
پژوهش حاضر به واکاوی معمای ماندگاری و تداوم هویت علویان آناتولی می‌پردازد و می‌کوشد به این پرسش بنیادین پاسخ دهد که این جامعه چگونه توانسته است علی‌رغم قرن‌ها حاشیه‌نشینی سیاسی، طرد نهادی و فشارهای ایدئولوژیک مسلط، هویت جمعی خود را حفظ، بازتولید و بازتعریف کند. مطالعه پیش‌رو با اتخاذ روش «تاریخی ـ تحلیلی» و با رویکردی جامعه‌شناختی، آگاهانه از چارچوب‌های صرفاً الهیاتی فاصله گرفته و بر سازوکارهای اجتماعی، نهادی و کنشی بقای علویان تمرکز دارد. بدین منظور، داده‌ها و منابع تاریخی در پرتو چارچوب نظری «بسیج منابع» چارلز تیلی و مفهوم «کُنش» در اندیشه آلن تورن بازخوانی و تحلیل شده‌اند.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که طریقت‌های «اخیت» و «بکتاشیه» صرفاً محافل عرفانی یا دینی نبوده‌اند، بلکه در عمل به‌منزله ساختارهای مؤثر بسیج منابع عمل کرده‌اند. علویان با نوعی تفکیک کارکردی، از شبکه‌های اخیت برای سازمان‌دهی اقتصادی و صنفی و از بکتاشیه برای نفوذ نهادی و سازمانی، به‌ویژه در ساختار ینی‌چری، بهره برده‌اند و بدین‌سان سرمایه نمادین خود را به قدرت اجتماعی تبدیل کرده‌اند. در پاسخ نهایی به پرسش پژوهش، نتیجه گرفته می‌شود که علویت نه صرفاً یک فرقه مذهبی، بلکه نظامی از «کُنش فرهنگی جمعی» است که از طریق ایجاد نهادهای اجتماعی ـ مردمی و شبکه‌های پایدار همبستگی در درون ساختار امپراتوری، تداوم تاریخی خود را تضمین کرده است.

تازه های تحقیق

چگونه جامعهٔ علویان آناتولی توانسته ‌است علی‌رغم قرن‌ها طرد سیاسی، سرکوب نظامی و فشارهای ایدئولوژیک از سوی نهادهای رسمی (سلجوقی و عثمانی) هویت جمعی خود را حفظ و بازتولید نماید؟ در پاسخ به این پرسش، تحلیل داده‌های تاریخی در پرتو چارچوب نظری «بسیج منابع» چارلز تیلی و «کُنش جمعی» آلن تورن، ما را فراتر از پاسخ‌های رایج الهیاتی (مانند تقیه یا انزوای جغرافیایی) به یک تبیین جامعه‌شناختی رهنمون می‌سازد.

یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که سازوکار اصلی بقای علویان «نهادینه‌سازی مقاومت فرهنگی» از طریق تبدیل سرمایهٔ نمادین به سرمایهٔ اجتماعی بوده است. 

پاسخ صریح به پرسش پژوهش در سه سطح قابل تبیین است: 

نخست. تبدیل الهیات به سازمان (نظریهٔ «بسیج منابع»): طریقت‌های «اخی» و «بکتاشی» صرفاً حلقه‌های ذکر عرفانی نبودند، بلکه به‌مثابهٔ «ساختارهای بسیج منابع»[1] عمل کردند. طریقت «اخیت» با سازماندهی ترکمانان در قالب اصناف و اتحادیه‌های حرفه‌ای، قدرت اقتصادی و همبستگی درون‌گروهی ایجاد نمود. این امر موجب شد علویان با تسلط بر بازار و مهارت‌ها، خود را به بخش جدایی‌ناپذیر اقتصاد شهری تبدیل کنند و عملاً حذف فیزیکی خود را برای حکومت پرهزینه سازند.

دوم. شگرد نفوذ در ساختار قدرت (نظریهٔ «فرصت سیاسی»): داده‌ها نشان داد که طریقت «بکتاشیه» با نفوذ در نهاد نظامی «ینی‌چری»، از یک سو مشروعیت سیاسی کسب کرد و از سوی دیگر، چتری حمایتی برای باورهای غیررسمی فراهم آورد. این راهبرد هوشمندانه نشان می‌دهد که کُنشگران علوی پس از شکست نظامی (در دورهٔ باباییان) با تغییر راهبرد به «نفوذ نرم» در ساختارهای رسمی، تداوم تاریخی خود را تضمین کردند.

سوم. بازتولید هویت (نظریهٔ تاریخمندی تورن): علویان با حفظ آیین‌های جمعی (مانند جم و سماع) در فضاهای غیررسمی، تاریخمندی[2] خود را حفظ کردند. آنها اجازه ندادند روایت رسمی حکومت حافظهٔ تاریخی‌شان را پاک کند و همواره عاملیت خود را در برابر ساختار مسلط بازتعریف کردند.

نتیجهٔ نهایی آنکه علوی‌گری آناتولی را نباید صرفاً یک «فرقهٔ مذهبی هترودوکس» یا یک «انحراف دینی» دانست، بلکه باید آن را به‌مثابهٔ یک «نظام کُنش فرهنگی خودبنیاد» تحلیل کرد؛ نظامی که توانست با استفاده از ظرفیت طریقت‌های مردمی (اخی و بکتاشی)، یک جامعهٔ مدنی موازی را در دل امپراتوری عثمانی سامان دهد. این پژوهش پیشنهاد می‌کند در مطالعات آتی، به جای تمرکز بر مناقشات فقهی، بر نقش «شبکه‌های اجتماعی غیررسمی» در بقای اقلیت‌ها تمرکز شود.


 
[1]. Mobilization Structures.
[2]. Historicity.

کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.                   اجاق، احمد یاشار و ولی، شهاب (۱۳۸۵). از عصیان باباییان تا قزلباش‌گری؛ نگاهی به تاریخ ظهور و رشد علویان در آناتولی. تاریخ اسلام، ۲۷، ۱۵۹ـ ۱۸۲.
2.                  اجاک، احمد یاشار (۱۳۸۵). واکاوی ریشه‌های فرهنگی تصوف در آناتولی. ترجمهٔ ابوالفضل قاسمی. تهران: وزارت امور خارجه.
3.                  ایوبی، حجت‌الله (۱۴۰۳). کنشگر فاعل و جنبش‌های جدید اجتماعی از دیدگاه آلن تورن. مطالعات کشورها، ۲(۳)، ۴۶۹ـ ۴۹۳.
4.                  اسکات، ج. سی (۱۳۹۶). سلطه و هنر مقاومت: روایت‌های نهانی. ترجمهٔ افشین خاکباز. نشر مرکز. 
5.                  تیلی، چارلز (۱۳۸۵). از بسیج تا انقلاب. ترجمهٔ ا. مرشدی‌زاد. تهران: پژوهشکدهٔ امام خمینی و انقلاب اسلامی.
6.                  تورن، آلن (۱۴۰۱). بازگشت کنشگر: نظریهٔ اجتماعی در جامعهٔ پساصنعتی. ترجمهٔ س. صادقی‌زاده. تهران: ثالث.
7.                  خلیلی‌شورینی، سیاوش (۱۳۷۵). روش‌های تحقیق در علوم انسانی. تهران: یادآواره کتاب.
8.                  حسنی، عطاءالله (۱۳۹۴). قزلباش؛ لفظی دشمن‌ساخته در عصر شاه اسماعیل اول. تاریخ ایران، ۷۷، ۹۳ـ ۱۱۲.
9.                  قاسمی، ابوالفضل (۱۳۸۵-الف). الهیات التقاطی و هویت علوی. تهران: وزارت امور خارجه.
10.               قاسمی، محمدعلی (۱۳۸۵-ب). هویت علوی. پژوهش تاریخ اسلام، ۲۷، ص45-65.
11.                کرسول، جان دابلیو (۱۳۹۹). روش تحقیق (کمّی، کیفی و آمیخته). ترجمهٔ م. وفائی‌زاده. تهران: نشر دانشگاهی.
12.               گیدنز، آنتونی (۱۳۸۶). جامعه‌شناسی. ترجمهٔ م. صبوری. تهران: نی.
13.               ملیکوف، ایرن (۱۹۹۹). حاجی بکتاش ولی؛ از اسطوره تا واقعیت. ترجمهٔ س. حسینی. تهران: مرکز.
1.                   Aksarayî, K. (1944). Müsâmeret ülـ ahbâr: Moğollar zamanında Türkiye (Selçuklular tarihi). O. Turan, Ed. TTK Basımevi.
2.                   uman, Didem Doğanyılmaz. (2024). Alevism and Alawism at the Center of the Debates on Definition, Denial and Recognition. Quaderns de la Mediterrània, (36), 92-103. https://www.iemed.org/wp content/uploads/2024/06/QM36_Duman.pdf
3.                   Barkan, Ö. L. (1942). Colonizer Turkish dervishes in the period of invasions. Vakıflar Dergisi, 2, 279–304.
4.                   Barkan, Ö. L. (1942). İstila devirlerinin kolonizatör Türk dervişleri. Vakıflar Dergisi, 2, 279–304.
5.                   Bayram, Mikail. (1991). Ahi Evren ve Ahi teşkilâtının kuruluşu. Konya: Damla Matbaası. (p. 29).
6.                   Bayram, M. (1991). Ahi Evren ve Ahi teşkilatının kuruluşu. Konya: Publisher unknown.
7.                   Brundage, A. (2002). Going to the sources: A guide to historical research and writing. Harlan Davidson.
8.                   Çağatay, N. (1989). Ahilik: A Turkish institution. TTK Basımevi.
9.                   Çağatay, N. (1989). Bir Türk kurumu olan Ahilik. TTK Basımevi.
10.                Cahen, C. (1986). İlk Ahiler hakkında. M. Öztürk, Trans. Belleten, 50(197), 592.
11.                Cahen, C. (1986). On the early Ahis. M. Öztürk, Trans. Belleten, 50(197), 592.
12.                Doğuş, S. (2008). The historical and cultural sources of the Ghaza ideology in the Ottomans. Belleten, 72(265), 817–880.
13.                Doğuş, S. (2009). A glance at Turkish intellectual history. Ukde Yayınları.
14.                Eflakî, A. (1959). Menâkıbü’lـ ârifîn. Cilt 1. T. Yazıcı, Haz. TTK Yayınları.
15.                Eflakî, A. (1959). Menakıbu’lـ ârifîn. Vol. 1. T. Yazıcı, Prep. TTK Yayınları.
16.                Elvan Çelebî. (1995). Menakıbu’lـ kudsiyye fî menâsıbî’lـ ünsiyye. A. Y. Ocak & İ. E. Erünsal, Prep. TTK Basımevi.
17.                Elvan Çelebî. (1995). Menâkıbü’lـ kudsiyye fî menâsıbü’lـ ünsiyye. A. Y. Ocak & İ. E. Erünsal, Haz. TTK Basımevi.
18.                Ergin, M. (2003). Dede Korkut kitabı. Boğaziçi Yayınları.
19.                Ergin, M. (2003). Dede Korkut kitabı. Boğaziçi Yayınları.
20.                Genç, M. (2000). Osmanlı İmparatorluğu’nda devlet ve ekonomi. Ötüken Yayınları.
21.                Genç, M. (2000). State and economy in the Ottoman Empire. Ötüken Yayınları.
22.                Golpınarlı, A. (1995). Menakıbـ ı Hacı Bektaş Veli, Vilâyetـ name. İnkılap Kitabevi.
23.                Gölpınarlı, A. (1995). Menâkıbـ ı Hacı Bektaş Veli: Vilâyetـ nâme. İnkılâp Kitabevi.
24.                Goodwin, G. (2011). The Janissaries. 5th Ed. D. Türkömer, Trans. Doğan Kitap.
25.                Goodwin, G. (2011). Yeniçeriler. D. Türkömer, Çev.; 5. bs. Doğan Kitap.
26.                Güreşçi, Ertuğrul. (2025). The restructuring cooperative system in Turkey within an alternative political thought system, Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 26(4), 549-569. https://doi.org/10.53443/anadoluibfd.1716727 
27.                Howell, M. C., & Prevenier, W. (2001). From reliable sources: An introduction to historical methods. Cornell University Press.
28.                İbn Battuta (n.d.). Seyahatname.Vol. 1. M. Şerif, Trans. Matbaaـ i Amire.
29.                İbn Battuta. (n.d.). Seyahatnâme. Cilt 1. M. Şerif, Trc. Matbaaـ i Âmire. Original work published 1344–1347.
30.                İflazoğlu, Evrim Can. (2025). Religion in electoral autocracy: The case of Alevi Bektashi culture and the Cemevi directorate of Turkey. In P. Zając & M. Ostrowski (Eds.), Threats to democracy: Nationalism, populism, extremism and Christianity’s response to them (pp. 106–118). Kraków: Unum Press. (p. 116)  
31.                İnalcık, H. (2005). Doğu Batı: Makaleler I. Doğu Batı Yayınları.
32.                İnalcık, H. (2005). Eastـ West, Articles I. Doğu Batı Yayınları.
33.                İnalcık, H. (2011). Kuruluş ve imparatorluk sürecinde Osmanlı. Timaş Yayınları.
34.                İnalcık, H. (2011). The Ottoman Empire: The classical age 1300–1600. Timaş Yayınları.
35.                Kaşgarlı, M. (1986). Divanü lûgati’tـ Türk. Cilt 1. B. Atalay, Çev. TTK Basımevi. Original work published ca. 1072–1074.
36.                Kaşgarlı, M. (1986). Divanü Lügati’tـ Türk. Vol. 1.B. Atalay, Trans. TTK Basımevi.
37.                Kaya, D. (2004). Âşık Veysel. Sivas Valiliği Yayınları.
38.                Kaya, D. (2004). Âşık Veysel. Sivas Valiliği Yayınları.
39.                Köprülü, F. (1973). Abdal Musa. O. Köprülü, Ed. Türk Kültürü, 124, 198–207.
40.                Köprülü, F. (1973). Abdal Musa. O. Köprülü, Neşr. Türk Kültürü, 124, 198–207.
41.                Massicard, É. (2012). The Alevis in Turkey and Europe: Identity and Managing Territorial Diversity. London: Routledge.
42.                Melikoff, I. (1999). Bektaşilikـ Kızılbaşlık: Tarihsel bölünme ve sonuçları. In Alevi kimliği. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
43.                Melikoff, I. (1999a). Bektashismـ Kızılbaşlık: Historical division and its consequences. In Alevi identity. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
44.                Melikoff, I. (1999b). Hadji Bektach: Un mythe et ses avatars. Brill.
45.                Melikoff, I. (2006). Uyur idik uyardılar. T. Alptekin, Çev. Demos Yayınları.
46.                Melikoff, I. (2006). Uyur idik uyardılar. T. Alptekin, Trans. Demos Yayınları.
47.                Melucci, A. (1996). Challenging codes: Collective action in the information age. Cambridge University Press.
48.                Ocak, A. Y. (2011). Babailer isyanı (5. Baskı). İstanbul: Dergâh.
49.                Ocak, A. Y. (2000). Babaîler isyanı: Aleviliğin tarihsel altyapısı. Dergâh Yayınları.
50.                Ocak, A. Y. (2000). The Babaî revolt: The historical infrastructure of Alevism. Dergâh Yayınları.
51.                Ocak, A. Y. (2002a). Perspectives on Turkish Sufism. İletişim Yayınları.
52.                Ocak, A. Y. (2002a). Türk sufiliğine bakışlar. İletişim Yayınları.
53.                Ocak, A. Y. (2002b). Türkler, Türkiye ve İslâm. İletişim Yayınları.
54.                Ocak, A. Y. (2002b). Turks, Turkey, and Islam. İletişim Yayınları.
55.                Alevi-Bektaşi Kültür ve Cemevi Başkanlığı. (2024). 2024 yılı faaliyet raporu. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Alevi-Bektaşi Kültür ve Cemevi Başkanlığı. https://alevibektasi.ktb.gov.tr/TR-395276/2024-faaliyet-raporu.html
56.                Temir, A. (2010). Moğolların gizli tarihi. Çev. TTK Basımevi.
57.                Temir, A. (2010). The secret history of the Mongols. TTK Basımevi.
58.                Uzunçar şılı, İ. H. (1988a). Osmanlı tarihi. Vol. 1. TTK Basımevi.
59.                Uzunçar şılı, İ. H. (1988b). Anadolu beylikleri. TTK Basımevi.
60.                Uzunçarşılı, İ. H. (1988a).Osmanlı tarihi. Cilt 1. TTK Basımevi.
61.                Uzunçarşılı, İ. H. (1988b). Anadolu beylikleri. TTK Basımevi.
62.                Yusuf H. H. (1994). Kutadgu bilig II. R. R. Arat, Trans. TTK Basımevi.
63.                Yusuf H. H. (1994). Kutadgu bilig. Cilt 2. R. R. Arat, Çev. TTK Basımevi. Original work published 1069–1070.