فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

جایگاه کلامی مرجعیت در تشیع: نقدی بر کتاب (پاسداران تشیع: اقتدار مذهبی و شبکه‌های خانوادگی فراملی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه علوم سیاسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
چکیده
مرجعیت در مکتب تشیع استمرار امامت در عصر غیبت است و مرجع تا اندازه‌ ممکن، وظایف امام معصوم† را برعهده می‌گیرد. بنابراین مطالعه جایگاه مرجعیت در تشیع با رویکرد صرف جامعه‌شناختی نمی‌تواند مبانی اصلی و نیز تمام ابعاد مرجعیت را پوشش دهد. الوایر کرباز  در کتاب «پاسداران تشیع: اقتدار مذهبی و شبکه‌های خانوادگی فراملی» با اتخاذ روش جامعه‌شناختی به دنبال تبیین چگونگی رهبری فرامرزی روحانیت شیعه و کشف تحلیلی مفهوم پیوندهای فرامرزی روحانیت شیعه با این سؤال اصلی است که چگونه علمای شیعه اقتدار خود را در سطوح مذهبی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی در آن سوی مرزها ایجاد و حفظ می‌کنند؟ نویسنده برای رسیدن به مفهوم «اقتدار از بالا به پایین»، سه حوزه پهناور را برای فهم این پایگاه حساس معرفی می‌کند: شبکه‌ها، امور خیریه، مشارکت در سیاست. او کوشیده است تا نظریه «ولایت فقیه» را فاقد پشتوانه علمی در حوزه تشیع معرفی کند و با زیر سؤال بردن مرجعیت امام خمینیŠ در دهه 1340 و1350 نظریه سیاسی ایشان را فاقد اعتبار علمی می‌داند و آن را یک نظریه شاذ و برخلاف اندیشه مراجع مشهور دیگر ترسیم می‌کند. این مقاله ضمن ارائه مختصری از محتوای کتاب مذکور، به بررسی و نقد آن در ابعاد گوناگون می‌پردازد.  

تازه های تحقیق

مرجعیت در مکتب تشیع بر مبنایی کلامی استوار است و به همین علت تحلیل این موضوع بدون توجه به این نکته اساسی، ناقص خواهد بود. الوایر کرباز در کتاب خود با عنوان پاسداران تشیع: اقتدار مذهبی و شبکه‌های خانوادگی فراملی با استفاده از روش جامعه‌شناختی کوشیده است تا چگونگی رهبری فرامرزی روحانیت شیعه و مفهوم پیوندهای فرامرزی روحانیت شیعه را تحلیل کند.

 گرچه او در کار خود تلاش‌های زیادی به کار برده و از داده‌های گسترده‌ای برای اثبات فرضیه خویش استفاده کرده، ولی با غفلت از مبانی بنیادین مرجعیت در تشیع، در تبیین دقیق آن به بیراهه رفته است. در این مقاله با ارائه مختصری از محتوای کتاب مذکور، رویکرد نویسنده و نیز مطالب آن در ابعاد گوناگون بررسی و نقد گردید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. اسناد مرکز اسناد انقلاب اسلامی. شماره بازیابی 662، سندهای شماره 37، 39، 42.
  2. بازرگان، مهدی (1341). «انتظارات مردم از مراجع»، در: بحثی درباره مرجعیت و روحانیت. تهران، شرکت سهامی انتشار.
  3. حائری، عبدالهادی (1367). نخستین رویارویی‌های اندیشه‌گران ایران با دو رویه تمدن بوروژوازی غرب. تهران: امیرکبیر.
  4. دوانی، علی (1377). نهضت روحانیون ایران. چ دوم، ج3 و 4. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  5. رجبی، محمدحسن (1378). زندگینامه سیاسی امام ‌خمینی. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  6. روحانی، سیدحمید (1359). بررسی و تحلیلی از نهضت امام‌ خمینی. ج1، تهران: راه امام.
  7. سام، محسن (1399). سند انتخاب: روایتی از برگزیدن رهبری انقلاب اسلامی پس از امام خمینی (1368-1362). تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  8. شیخ‌فرشی، فرهاد (1379). تحلیلی بر نقش سیاسی عالمان شیعی در پیدایش انقلاب اسلامی. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  9. طباطبائی، سیدمحمدحسین (1341). «اجتهاد و تقلید در اسلام و شیعه»، در: بحثی درباره مرجعیت و روحانیت. تهران: شرکت سهامی انتشار.
  10. علم، امیراسدالله (1371). گفتگوهای من با شاه (خاطرات محرمانه امیراسدالله علم). زیر نظر عبدالرضا هوشنگ مهدوی، ج1. تهران: طرح نو.
  11. کدی، نیکی آر (1375). ریشه‌های انقلاب ایران، ترجمه عبدالرحیم گواهی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
  12. محمدی، منوچهر (1365). تحلیلی بر انقلاب اسلامی. تهران: امیرکبیر.
  13. مسجدجامعی، محمد (1369). زمینه‌های تفکر سیاسی در قلمرو تشیع و تسنن. تهران: الهدی.
  14. مطهری، مرتضی (1340). «مشکل اساسی در سازمان‌ روحانیت»، در: بحثی درباره مرجعیت و روحانیت. تهران: شرکت سهامی انتشار.
  15. موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1378). صحیفه امام. ج3، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  16. موسوی خمینی، سیدروح‌الله (بی‌تا). تحریرالوسیله. ج 1، تهران: اسماعیلیان.
  17. هنری لطیف‌پور، یدالله (1379). فرهنگ سیاسی شیعه و انقلاب اسلامی. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  18. Corboz, Elvire (2015). Guardians of Shi'ism: Sacred Authority and Transnational Family Networks. Edinburgh University press.