فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

تبیین راهکارها و راهبردهای مطلوب جهت تحقق سنجی پنج اصل مسجدمحوری، آموزش محوری، محله محوری، درون‌گرایی و طبیعت محوری در معماری مسجد مدرسه‌ها براساس روایات شیعه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
حامد حیاتی
استادیار معماری دانشگاه قم
10.22034/shistu.2024.2009499.2378
چکیده
آموزه­های شیعی منبعث از قرآن مجید و در کلام معصومان راهبردهای مفهومی و عملی مشخصی را به صورت اصولی فرازمانی و فرامکانی ارائه داده که قابل بهره‌برداری است. یکی از فضاهای معماری و شهری که از دیرباز منعکس‌کننده ایدئولوژی نظام­های حاکم بوده، مسجد - مدرسه است. چون با بررسی پژوهش­های انجام شده چگونگی تأثیر مهم‌ترین اصول معماری اسلامی - ایرانی (مسجدمحوری، آموزش‌محوری، محله‌محوری، درون‌گرایی و طبیعت‌محوری) بر کالبد معماری مسجد - مدرسه­ها به­طور واضح تبیین نشده، این پژوهش به تبیین راهکارها و راهبردهای مطلوب پنج اصل مستخرج از منابع شیعی و بر اساس روایات اهل‌بیت پرداخته که از مهم­ترین اصول معماری اسلامی - ایرانی است. در این مقاله روایات شیعی به­مثابه متغیر مستقلی است که بر ساختار کالبدی مسجد - مدرسه­ها به­عنوان متغیر وابسته مؤثر واقع می­شود. هدف این پژوهش شناسایی ارزش­ها، اصول معماری اسلامی - ایرانی و تشریح راهکارهای تحقق­بخشی آنها در معماری مسجد - مدرسه­ ها بر اساس روایات شیعه است. روش تحقیق به لحاظ نوع داده­ها کیفی و کمی (ترکیبی)، به لحاظ نوع نتایج توصیفی - تحلیلی و به لحاظ رهیافت تاریخی - تفسیری است. پنج اصل مزبور از مهم­ترین اصول معماری و شهرسازی اسلامی ایرانی بر اساس روایات شیعه در مطالعات اولیه در میان صاحب­نظران دارای اولویت دیده شد. برای تبیین راهبردها و راهکارهای مطلوب، در چهار مسجد - مدرسه تاریخی در دوره­های اسلامی (سلجوقی، تیموری، صفوی و قاجار) که به­طور هدفمند انتخاب شدند، این پنج اصل مورد تحلیل و ارزیابی قرار گرفت.

تازه های تحقیق

این پژوهش با هدف معرفی برخی از مهم­ترین و اساسی­ترین اصول معماری اسلامی - ایرانی مبتنی بر روایات شیعه، ابتدا با استفاده از مطالعات کتابخانه­ای، دیدگاه­های افراد گوناگونی از جمله اسلام­شناسان، شهرسازان و معماران را در سطح جهان و ایران بررسی کرد و بر اساس روایات شیعه، پنج اصل «مسجد‌محوری»، «آموزش‌محوری»، «محله‌محوری»، «درون­گرایی» و «همسازی با طبیعت» از مهم­ترین و اساسی­ترین اصول معماری ایرانی- اسلامی در مطالعات اولیه در میان صاحب­نظران دارای اولویت دیده شد. در نهایت، برای تدقیق مفهومی و تشریح راهکارهای تحقق­بخش هر یک از اصول، مؤلفه‌های آنها پالایش و در قالب جدول (8) ارائه گردید تا با استفاده از آن به طراحی و سنجش مسجد - مدرسه­ها با هویت اسلامی ایرانی پرداخته شود. 

این مطالعه در چارچوب کاری خود، مسجد - مدرسه­های اسلامی - ایرانی را در قالب شاخص­های مشترک در معماری اسلامی به منظور پالایش مؤلفه­های هر یک از شاخصه­ها مورد مطالعه قرار داده است. در پایان ذکر این نکته ضروری است که میان کالبد آثار معماری دوران اسلامی با محتوا و بطن اسلام، رابطه­‌ای مشخص برقرار است. اما این رابطه، رابطه­ای مطلق و «این­همانی» نیست، بلکه به نسبت توان، تجربه، فن و تعهد معمار (اعم از صلاحیت مادی و معنوی) در ترجمان کالبدی محتوای اسلام، دچار ضعف و قوت گردیده و بدین‌روی رابطه­ای نسبی است. در نتیجه، تحقق هویت اسلامی در این آثار نیز تحققی نسبی است.

کلیدواژه‌ها
معماری اسلامی
روایات شیعه
مسجد- مدرسه
مسجد محوری
آموزش محوری
محله محوری

موضوعات

  1. امیرخانی، غلامرضا (1383). تیموریان. تهران: پژوهش­های فرهنگی.
  2. امین‌پور، احمد و مدنی، رامین و حیاتی، حامد (1396). «بررسی چگونگی تجلی آموزه­های اسلامی در کالبد مسکن؛ نمونه موردی: خانه سنتی در اقلیم گرم و خشک ایران». نشریه مدیریت شهری. ش 48. ص435-458.
  3. امین­پور، احمد و مدنی، رامین و حیاتی، حامد (1394). «بازشناسی مفاهیم مسکن و سکونت بر اساس آموزه­های اسلامی». فصلنامه مدیریت شهری. ش40. ص‌47-60.
  4. بسیم سلیم، حکیم (1381). شهرهای عربی اسلامی - اصول ساختمانی و شهرسازی. ترجمه محمدحسین ملک احمدی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  5. بمات، نجم‌الدین (1369). شهر اسلامی. ترجمه محمدحسین حلیمی و منیژه اسلامبولچی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  6. بهبهانی اسلامی، مائده (1394). «بررسی سیر تحول کالبدی مسجد - مدرسه­های ایرانی؛ بررسی دوره­های تاریخی صفویه و قاجار». اولین کنفرانس سالانۀ پژوهش­های معماری. شهرسازی و مدیریت شهری. یزد.
  7. پاینده، ابوالقاسم 1382). نهج الفصاحه. تهران: دنیای دانش.
  8. پیرنیا، محمدکریم (1395). آشنایی با معماری اسلامی ایران. تهران: سروش دانش.
  9. حاجی ابراهیم زرگر، اکبر (1386). راهنمای معماری مسجد. تهران: وزارت مسکن و شهرسازی.
  10. حاجی بابایی، حمیدرضا (1391). «ویژگی­های "مدرسه‌ای که دوست دارم" با توجه به سند تحول بنیادین در آموزش و پرورش». فصلنامه نوآوری­های آموزشی. ش11(2). ص51-74.
  11. حر عاملی، محمد بن حسن (1387ق). تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. تحقیق عبدالرحیم ربانی شیرازی.
  12. حسینی علمداری، آرش و موسوی، احسان و کرامتی شیخ­الاسلامی، حمید و سعادتمند، مریم (1396)، «گونه‌شناسی مسجد - مدرسه‌های ایران، بر ‌اساس شیوه دسترسی». نشریه باغ نظر. ش14(53). ص57-68.
  13. حیاتی، حامد و رحمت­نیا، علی­رضا و کاوری­زاده، حسین (1398)، «گونه‌شناسی معماری مدارس سنتی با تأکید بر تأثیر سیاست­های آموزشی؛ مطالعه موردی: دوره صفویه». نشریه باغ نظر. ش16(81). ص61-82.
  14. حیاتی، حامد و فاخری رئوف، مرضیه و کاروانی، بهاره (1398) «نقش قبله در جهت­گیری مساجد سنتی شهر دزفول». نشریه باغ نظر. ش16(70). ص49-60.
  15. حیاتی، حامد و غلامی، فاطمه (1398). «مفهوم آموزش و تأثیر آن در معماری مسجد مدرسه­های دوره قاجار». مجله فناوری آموزش. ش13(4). ص1-20.
  16. حیاتی، حامد و بهداروند، مهسا (1400). «مقایسه تطبیقی چگونگی ارتباط میان فضای آموزشی و نیایشی در مسجد - مدرسه‌های دوره‌ تیموری و صفوی». نشریه فناوری آموزش. دوره15(3) 59. ص591-610.
  17. حیدری، علی اکبر و پیوسته­گر، یعقوب و حیدری، فرزاد (1397). «تحقق‌پذیری تأویل اعتقادات و تفکرات اسلامی در معماری مسجد و مدرسه آقابزرگ کاشان». فصلنامه اندیشه معماری. دوره2. ش3(3). ص15-28.
  18. خدایی، جواد و خزاعی، مریم (1395). «ارزیابی مکان­گزینی مسجد محله‌ای در راستای تقویت ساختار هویتی محلات به عنوان مکانی برای سکونت؛ نمونه موردی مشهد». فصلنامه مطالعات شهری. ش5(18). ص5-20.
  19. رحیم­زاده، غلامحسین (1394). «مدرسه غیاثیه خرگرد؛ جلوه­ای از شکوه معماری عهد تیموری در ایران». همایش ملی نقش خراسان در شکوفایی هنر اسلامی. مشهد.
  20. رحیمی، حسین (1384). «در جستجوی شهر اسلامی پایدار». پیک نور. ش2(18). ص90-98.
  21. سلطان‌زاده، محمدکاظم، و اشرف گنجویی، محمدعلی (1392). «وجوه تمایز و تشابه باغ بیرم‌آباد و فتح‌آباد کرمان با یکدیگر و باغ ایرانی». نشریه باغ نظر. ش10 (25). ص79-88.
  22. سمیع­آذر، علیرضا (1376). تاریخ تحولات مدارس در ایران. تهران: سازمان نوسازی توسعه و تجهیز مدارس کشور.
  23. سید رضی، محمد بن الحسین (1391). نهج‌البلاغه. ترجمه محمد دشتی. قم: مؤسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین7.
  24. سیفیان، محمدکاظم، و محمودی، محمدرضا (1386). «محرمیت در معماری سنتی ایران». مجله هویت شهر. ش1(1). ص3-14.
  25. شریفیان، علی (1400). «بازخوانی فضاهای آموزشی سنتی در معماری دوره اسلامی کاشان». پایان­نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه کاشان.
  26. صابری موحد، فرزاد و حسنی میانرودی، سحر (۱۳۹۵). «بررسی اصل طبیعت‌گرایی در مساجد ایرانی دوران اسلامی». سومین کنگره بین‌المللی پایداری در معماری و شهرسازی. دبی و مصدر.
  27. صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1390ق). فقیه من لایحضره الفقیه. تحقیق سیدحسن موسوی خرسان. تهران. دارالکتب الاسلامیه.
  28. غفاری­فرد، عباسقلی و نوایی، عبدالحسین (1386). تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره صفویه. تهران: سمت.
  29. غنی­زاده، مسعود (1385). «نگاه به شهر در تمدن اسلامی». نشریه علمی و پژوهشی راهبرد یاس. ش7. پاییز 1385. ص‌197-210.
  30. فتحی‌آذر، سحر و حمزه­نژاد، مهدی (1393). «معناشناسی محور در مسجد و کلیسا». فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی. ش5(17). ص53-62.
  31. قاسمی، کیمیا (۱۳۹۸). «ارزیابی جایگاه محله‌محوری در شهرهای جدید (مورد مطالعه: شهر جدید هشتگرد)». کنفرانس بین­المللی علوم کشاورزی. محیط زیست. توسعه شهری و روستایی. گرجستان.
  32. کلاوسنر، کارلا (1363). دیوانسالاری در عهد سلجوقی (وزارت در عهد سلجوقی). ترجمه یعقوب آژند. تهران: امیرکبیر.
  33. کلینی، محمد بن یعقوب (1363). الکافی. تحقیق علی‌اکبر غفاری. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  34. کیانی، محمدیوسف (1389). معماری ایران (دوره اسلامی). تهران: سمت.
  35. مافی، عزت‌الله و خیام‌پور، روح‌الله و باقری، مهدی (۱۳۸۹). «ضرورت توجه به مسجد‌محوری در برنامه ریزی توسعه محله­ای». اولین همایش شهروندی و مدیریت محله‌ای حقوق و تکالیف. تهران.
  36. متدین، حشمت­الله و آهنگری، محبوبه (1395). «بازاندیشی در کیفیت ارتباط مدرسه و شهر بر پایه تحلیل اجتماع­پذیری مدارس دوره تیموری تا ابتدای قرن چهاردهم». نشریه هنرهای زیبا. ص21(4). ص75-86.
  37. مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحارالانوار: الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
  38. محسنی منصوره (1398). «روند دگرگونی‌های کالبدی مدارس ایران: از دورۀ سلجوقی تا دورۀ قاجار (از قرن پنجم تا چهاردهم هجری قمری)». مجله پژوهش­های معماری اسلامی. ش7(1). ص69-88.
  39. محمدی‌نژاد، امیر (۱۳۹۲). «حکمت تماس با طبیعت شهرهای مسلمین». اولین کنفرانس معماری و فضاهای شهری پایدار. مشهد.
  40. مرتضی، هشام (1387). اصول سنّتی ساخت و ساز در اسلام. ترجمه ابوالفضل مشکینی و کیومرث حبیبی. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقاتی شهرسازی و معماری.
  41. مشکینی، ابوالفضل و حمزه­نژاد، مهدی و قاسمی، اکرم (1394). «تدقیق مفهومی و تشریح راهکارها و شاخص‌های تحقق‎سنجی چهار اصل مسجدمحوری، محله‌محوری، درون‎گرایی و طبیعت‌گرایی در شهر ایرانی اسلامی». مجله پژوهش­های معماری اسلامی. ش3(3). ص18-33.
  42. مظفر، فرهنگ و نقره­کار، عبدالحمید و حمزه­نژاد، مهدی و معین­مهر، صدیقه (1396). «معناشناسی حیات و سرزندگی در آموزه­های اسلامی و بررسی تأثیر آن در محله». مجله پژوهش­های معماری اسلامی. ش5(1). ص۱۸-۳۱.
  43. ملکشاهی، غلامرضا (1380). «تغییرات ساختاری در اماکن مذهبی شهرهای اسلامی». نشریه علمی و پژوهشی پژوهشنامه علوم انسانی و اجتماعی. سال اول. ش3. ص161-183.
  44. مهدوی‌نژاد، محمدجواد و قاسم‌پور‌آبادی، محمدحسین و محمدلوی شبستری، آیسا (1391). «گونه‌شناسی مسجد - مدرسه­های دوره قاجار». فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی. ش3(11).
    ص5-15.
  45. نام­آور، مهرناز و زاهدی، امیررضا و علی‌نژاد، سحر (1399). «مطالعه تطبیقی مساجد دوران قاجار مسجد شیخ علی‌اکبر شاهرود و مسجد آقا بزرگ کاشان». پنجمین همایش بین‌المللی افق­های نوین در مهندسی عمران. معماری و شهرسازی. تهران.
  46. نصر، سیدحسین (1374). «هنر و معنویت اسلامی». ترجمه محمد سعید حنایی کاشانی. هنر. ش28. ص45-52.
  47. نقره‌کار، عبدالحمید (1387). درآمدی بر هویت اسلامی در معماری و شهر سازی. تهران: شرکت طرح و نشر پیام سیما.
  48. نقی‌زاده، محمد (1379). «الهام از طبیعت در ایجاد محیط زندگی اسلامی». نامه فرهنگستان علوم. ش16. ص79-107.
  49. نقی‌زاده، محمد (1387). شهر و معماری اسلامی. تجلیات و عینیات. تهران: مانی.
  50. نوری طبرسی، میرزاحسین (1408). مستدرک الوسائل و مستبنط المسائل. بیروت: مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث.
  51. وثیق، بهزاد و رضا قدردان قراملکی (1395). «مفهوم آموزش و تأثیر آن در معماری مدارس اسلامی. مقایسه­ی تطبیقی مدارس سلجوقی و صفوی». مجله پژوهش­های معماری اسلامی. ش4(3).
    ص40-57.
  52. هتستین، مارکوس، و دلیوس، پیتر (1389). معماری اسلامی. ترجمه اکرم قیطاسی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی. سوره­ی مهر.
  53. هوشیاری، محمد مهدی و پورنادری، حسین و فرشته‌نژاد، سیدمرتضی (1392). «گونه‌شناسی مسجد - مدرسه در معماری اسلامی ایران بررسی چگونگی ارتباط میان فضای آموزشی و نیایشی». فصلنامه مطالعات معماری ایران. ش۱(۳). ص37-54.
  54. هیلن براند، رابرت (1380). معماری اسلامی. ترجمه ایرج اعتصام. تهران: سازمان فناوری اطلاعات شهرداری تهران.
  55. هیلن براند، رابرت (1387). هنر و معماری اسلامی. ترجمه اردشیر اشراقی. تهران: روزنه.
  56. Rafi Far, V. (1997). “Congregational Mosque (Jāmeh) of Yazd”. Proceedings of the Mosque Architecture Conference. Tehran: Art University.
فصلنامه علمی شیعه شناسی
دوره 21، شماره 83
پاییز 1402
صفحه 7-48