نوع مقاله : مقاله پژوهشی
تازه های تحقیق
امام موسی صدر از مصلحان بزرگ جهان اسلام در دهه 60 و 70 م (دهه 40 و 50ش) بود. ایشان اصلاحات اجتماعی را از اصلاح دینی آغاز کرد و بهعنوان یک اندیشمند مسلمان شیعی، با برخورداری از جایگاه خانوادگی و تحصیل در مراکز آموزشی حوزه و دانشگاه به مقام اجتهاد نایل شد و به مقتضیات زمانه و بحرانهای عصر خویش آگاه گشت. او برنامه اصلاح اجتماعی خود را بر مبنای اسلام قرارداد. در این بازه زمانی بر جهان و نظام بینالملل، نظام دوقطبی حاکم بود. ایدئولوژی مارکسیسم در بلوک شرق و نظام لیبرال - دموکراسی در بلوک غرب حاکم بود. خاورمیانه بیشتر تحت تأثیر ایدئولوژی چپ مارکسیستی قرار گرفته بود.
وی با الهام از مصلحان بزرگ معاصر جهان اسلام، از جمله سیدجمالالدین اسدآبادی، محمد عبده، آخوند خراسانی، علامه نائینی و علامه طباطبائی در مقابل مکتب مارکسیسم و لیبرالیسم؛ مکتب اسلام را بهعنوان راه سوم با همفکران خود طراحی کرد و در تبیین نظری و عملی آن کوشید.
راه سوم مبتنی بر اسلام سیاسی و اجتماعی است؛ یعنی اسلام ظرفیت پاسخگویی به تمام پرسشهای امروزین نسل جدید و جهان امروزی را دارد. از نظر امام موسی صدر اسلام توان تأسیس جامعه را دارد و برای اداره و حکمرانی راهنماییهای دقیقی در قالب «وحی» و «سنت» ارائه کرده است. اما قرآن و سنت باید بر اساس مقتضیات عصر و پرسشهای بنیادین تبیین و تفسیر شوند. ملاک تفسیرِ نو و کارآمد «اجتهاد پویا» است. بعد از نظریهپردازی و تفسیر کاربردی مرحلة کاربست این نظریهها در حکمرانی و مدیریت جامعه مهم است و نهادهای گوناگون جامعه بر اساس چنین اهدافی شکل میگیرند.
بر اساس این نیاز، امام موسی صدر در تفسیر دین بهصورت کلی و تفسیر قرآن روشهای گذشته را کارآمد نمیدید. در نتیجه، به روشهای جدید روی آورد که قبلاً در ایران با عنوان تفسیر «قرآن با قرآن» معرفی شده بود و در تفسیرهای خود علاوه بر کاربست این روش، در ارتقای آن کوشید. استفاده از علم تاریخ و توجه به اهداف و مقاصد قرآن و رویکرد انتقادی به تراث غرب و اسلامی از نوآوریهای ایشان در روش تفسیر اجتماعی قرآن است. با توجه به این مقدمات، امام موسی صدر به ظرفیت بالایی در قرآنپژوهی رسیده بود و همة اصلاحات نظری و عملی خود را بر منطق قرآن راهبردی میکرد.
امام موسی صدر بر این باور بود که الفاظ و محتوای قرآن از طرف خداوند به زبان متعارف و عربی فصیح نازل شده است. اما خداوند به تمام نیازها و معضلات بشر در تمام زمانها و مکانها آگاهی کامل داشته است و محتوای قرآن چنان ظرفیتی دارد که هر قدر علم و آگاهی بشر بالا رود و نیازهای نوپیدایی ظاهر شود، میتوان همه پرسشها و نیازها را به قرآن عرضه کرد و پاسخهای جدید و راهگشا دریافت کرد. حرکت اصلاحی امام موسی صدر بر این اصول استوار بود و موفقیتها و راهبردهای ایشان در لبنان و جهان اسلام بر چنین منطقی قابل فهم است.
تأمل در منظومه فکری امام موسی صدر نشان میدهد ایشان تصویر نسبتاً جامعی از جامعه، انسان مسلمان و زندگی کریمانه در بنیاد اصلاحی خود داشت. ایشان با استناد به قرآن، جامعه نامطلوب سیاسی را «جامعة فرعونی» میدانست و معتقد بود: هر جامعهای که در آن شیوة حکمرانی استبدادی و تحقیر مردم حاکم شود مصداق جامعة فرعونی است، در نمونه صدر اسلام نیز حکومت امویان، بهویژه معاویه و یزید را نامطلوب و ویرانگر میدانست.
از نظر امام موسی صدر سه ائتلاف مهم جامعه نامطلوب سیاسی را تداوم میبخشند: قدرت نامحدود فرعونی، ثروت نامشروع قارونی، و توجیه و تبلیغ دروغ و مشروعیتبخش. این سه در ائتلاف شوم فرعون، قارون و بلعم باعورا شکلگرفته بود. در مقابل جامعه منحرف، وی جامعه مطلوب سیاسی خود را با عنوان «جامعه صالح» یا «جامعه توحیدی» عرضه میدارد.
«جامعه» عبارت است از: گروه انسجامیافتهای از افراد که روابط تعاملی و هدف واحدی آنها را گرد هم میآورد و در نتیجه سه بخش ذیل در تعریف «جامعه» به چشم میخورد: اجزا (مردم)، ارتباط خاص و راه رسیدن به هدف. (رفیعپور، ۱۳۷۸، ص35)
از نظر امام موسی صدر، ارتباط و تعامل افراد با یکدیگر بالاترین نقش را در شکلگیری ماهیت جامعه دارد. بر این جامعه، فرد صالحی حکمرانی و مدیریت میکند؛ یعنی از دیدگاه وی، جامعه صالح، حاکم صالح تربیت میکند. ویژگیها و عناصر سازنده جامعه صالح را میتوان بر اساس منظومه فکری امام موسی صدر چنین تصویر کرد:
اولین شاخصه جامعه صالح «گفتوگوی دائمی» در سطوح گوناگون جامعه است. برای نهادینهکردن آن، گفتوگو باید در خانواده و نظام آموزشی در اولویت قرار گیرد. در سطح ملی گفتوگو در مسائل مهم فرهنگی، سیاسی و اقتصادی و رسیدن به حقایق امور و اتخاذ بهترین تصمیمات، ضروری است. گفتوگو در عرصه بینالملل با دولتهای گوناگون و در سطح جهان اسلام با دولتهای اسلامی و از همه مهمتر، گفتوگو بین مذاهب اسلامی و ادیان مختلف جهان از ارکان جامعه صالح و توحیدی است.
در حکمرانی جامعه توحیدی در تصمیمسازیها منافع فراگیر ملت، اعم از موافق و مخالف و منتقد و حامی با استناد به قرآن و سیرة نبوی و علوی فراهم میگردد. این رویکرد در مقابل اندکسالاری و خواصگرایی قرار میگیرد.
آزادی در جامعة مطلوب سیاسی امام موسی صدر بسترهای توسعه و شکوفایی و توانمندسازی انسان و پویایی جامعه را فراهم میکند. آزادی از حقوق اولیه جزو فطرت و طبیعت انسان است. در نبود آزادی، علاوه بر اینکه انسانیت انسان خدشهدار میشود، نتیجهاش انحطاط جامعه است. به تعبیر آمارتیاسن «توسعه» یعنی آزادی. رکن رکین جامعه صالح آزادی است.
«عدالت اجتماعی» از دیگر ارکان جامعة صالح است. امام موسی صدر تفسیر سیاسی و اقتصادی زیبایی از آیات مربوط به موضوع «انفاق» دارد. او انفاق را نوعی سرمایهگذاری برای توسعة انسانی و جامعه میداند.
اجرای عدالت از مهمترین راهبردهای تضمین ثبات و امنیت سیاسی جامعه است. امام موسی صدر با تأسیس نهادهای آموزشی حرفهوفن، به آموزش طبقات محروم جنوب لبنان همت گماشت و «مؤسسه خیریه حرکت محرومان» را تأسیس و از صاحبان ثروت در لبنان و خارج از لبنان برای سرمایهگذاری در زمینه اشتغالزایی و کارآفرینی دعوت و نهادهای متعددی را برای محرومیتزدایی ایجاد کرد.
ایجاد ساختارهای جدید سیاسی، اجتماعی و اقتصادی و تأکید بر نهاد، در مقابل تأکید بر فرد و افراد قرار دارد. برای امام موسی صدر چگونه حکومتکردن مهمتر بود از این پرسش که چه کسی باید حکومت کند؟ بدینروی برای محرومیتزدایی از طبقات آسیبپذیر، بر تأسیس مراکز آموزشی و فنی در ذیل «مؤسسه حرکت محرومان» همت گماشت و برای دفاع در برابر تجاوز اسرائیل، «جنبش امل» را بنیانگذاری کرد و برای ساماندهی و انسجامبخشی به وضعیت نامطلوب و پراکنده شیعیان لبنان، «مجلس اعلای شیعیان لبنان» را تأسیس نمود که گام مهمی در هویتبخشی به شیعیان لبنان در سطح ملی و بینالمللی فراهم شد و ثمرات ارزشمندی در ثبات سیاسی لبنان داشت.
نهادسازیهای امام موسی صدر راهبردهای اساسی در فعالیتهای فرهنگی و سیاسی داشت. حتی بعد از فاجعه ربوده شدن ایشان این نهادها راه وی را ادامه دادند و طرح اصلاحی او در لبنان تداوم پیدا کرد.
رویکرد نقادانه به تراث اسلامی و غربی و به کارکردهای نهادهای سیاسی و فرهنگی جامعه از دیگر شاخصههای جامعه صالح امام موسی صدر محسوب میشود. وی رویکرد نقادانه را موجب کارآمدی و نشاط جامعه تلقی میکرد. در نهایت در جامعه صالح، صلح بر جنگ و تعامل بر تقابل تقدم دارد.
موضوعات
