فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

میراث دوگانه قرن شیعه: همگرایی و واگرایی مذاهب اسلامی در عصر آل‌بویه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مدرس دانشگاه مذاهب اسلامی تهران
چکیده
دوران تسلط خاندان آل ‌بویه بر دارالخلافه بغداد (334-447ق)، که به «قرن شیعه» معروف است، اغلب به عنوان دوره‌ای از احیای فرهنگی و علمی در جهان اسلام شناخته می‌شود. این پژوهش با بهره‌گیری از رویکرد تاریخی- تحلیلی، به بررسی تأثیرات و میراث این دوره بر روابط میان پیروان مذاهب اسلامی ‌پرداخته است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که در نیمه اول قرن شیعه، امیران بویهی با تکیه بر اقتدار نظامی و به­کارگیری سیاست‌های غیر مذهبی، موفق به ایجاد تعادلی میان سران سیاسی، نظامی و مذهبی داخل و خارج از قلمرو خود شدند. این تعادل قدرت، زمینه‌ساز ترویج رواداری مذهبی و همگرایی بیشتر میان مذاهب گردید و به تبع آن، رشد و توسعه علمی و فکری را به همراه داشت. در این فضای نسبتاً باز، علمای امامیه توانستند با بهره‌گیری از فرصت‌های به‌وجود‌آمده و به‌کارگیری رویکردی تقریبی، زمینه‌های رشد هویتی، فقهی و کلامی مکتب تشیع را در جهت همپایگی با مذاهب اهل سنت فراهم آورند. اما در نیمه دوم این قرن، با تغییر در مناسبات قدرت و افزایش تنش‌ها، شرایط دگرگون شد. جامعه اهل سنت بغداد با هدایت خلیفه عباسی، به تقویت سنت‌گرایی و احیای مکتب تسنن پرداخت و مشروعیت نظریه‌های غیر سنی خلافت و راست‌دینی شیعیان و معتزله را به چالش کشید. بدین­روی، برای قرن شیعه می‌توان میراثی دوگانه و ترکیبی از همگرایی و واگرایی میان مذاهب اسلامی تصور کرد؛ دوره‌ای که همزمان بستر همکاری و رشد مشترک و نیز زمینه تقابل و تفرقه را فراهم ساخت.

تازه های تحقیق

در قرن چهارم هجری یا نیمه اول قرن شیعه، در نبود یک اقتدار و مرجعیت فراگیر نظامی و مذهبی در سطح جهان اسلام، امیران بویهی با اتکا به شمشیر برّان و سیاست‌های غیر‌مذهب‌گرای خود، با کاستن از فشار خلیفه، نظامیان و حامیان سنت‌گرایی بر دگراندیشان، تعادلی پدید آوردند که به واسطه آن، شمار فراوانی از اندیشه‌های مذهبی، اجتماعی و فرهنگی مجال بروز و ظهور اجتماعی یافتند و با افزایش تعاملات بین این مکاتب و مذاهب اسلامی، زمینه‌های تقریب رشدمدار مد نظر زرچینی و همکاران (1401) بین آنان فراهم آمد. 

افزایش تعاملات تقریبی بین بزرگان شیعه با دیگر علمای مسلمان نیز علاوه بر تعمیق ریشه‌ها و توسعه ظرفیت‌های کلامی- فقهی تشیع اثنا‌عشری، این مکتب را در سطحی همتراز با مذاهب اهل‌سنت، چه در بعدی علمی و چه در بعدی اجتماعی مطرح کرد و مرزبندی‌های آن را با اندیشه‌های اهل حدیثی، اعتزالی، غالیانه، زیدی و اسماعیلی شفاف‌تر نمود. 

در ادامه نیز با تغییر مناسبات قدرت در قرن پنجم هجری یا نیمه دوم قرن شیعه، همزمانی پیشرفت‌های هویتی و اجتماعی شیعیان با تلاش‌های شیخ مفید و شاگردانش برای اثبات امامت بلافصل حضرت علی† و رد مشروعیت خلفای سه­گانه و جانشینان اهل سنت آنها، خلیفه عباسی و علمای حامی وی را بر آن داشت که با تأکید بیشتر بر راست‌دینی خود و بددینی شیعیان و معتزله، مذهب تسنن را جانی دوباره بخشند. 

این راهبرد اساسی، به‌ویژه در تدوین اعتقاد‌نامه‌ها و نظریه­­پردازی در باب مفهوم «خلافت اسلامی» در عصر خلیفه القادر و فرزندش، موجبات وحدت بیشتر کسانی را فراهم آورد که خود را پیرو کتاب، سنت، حدیث و صحابه پیامبرˆ می‌دانستند. اتخاذ این سیاست‌ وحدت‌گرایانه از جانب خلیفه عباسی نیز که به معنای تحدید مرزهای راست‌دینی و کاهش ظرفیت پذیرش تنوع و تفاوت‌ در باورهای مسلمانان بود، علاوه بر یاری‌رسانی در چیرگی یافتن نظامی بر رقیبان و بازپس‌گیری قدرت و مرجعیت سیاسی و مذهبی جهان اسلام، زمینه‌ساز اعتلای سنت‌گرایی (اشاعره و حنابله) و افول عقل‌گرایی (معتزله) در مکتب تسنن و دوری هر چه بیشتر آن از مکتب تشیع گردید. در نهایت تشدید این سیاست وحدت‌گرایانه و دگراندیش­ستیز در عصر احیای تسنن توسط افرادی همچون خواجه نظام‌الملک طوسی (408-485ق) عصر شکوفایی علمی اسلام را به زوال کشاند و با گذر زمان موجبات «انسداد باب اجتهاد» در مکتب تسنن را فراهم آورد. 

کلام پایانی اینکه قرن شیعه را می‌توان به‌واسطه فضای روادارانه و کثرت تعاملات بین مکاتب فکری و مذاهب اسلامی در آن، «عصر طلایی همگرایی مذاهب اسلامی» و به‌واسطه توسعه تمایزمحور و هویت‌گرایانه دیدگاه‌های کلامی و سیاسی، عصر تعمیق نظری اختلافات بین مذاهب اسلامی و زمینه‌ساز واگرایی مذاهب اسلامی دانست. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات



1.         آذرفر، طاهره و شرفی، محبوبه (1399)، «خط مشی مذهبی دستگاه خلافت عباسی در برخورد
با جریان‌های هم­اندیش (۴۲۲-۲۳۲)»، تاریخ (دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات)، ش58(15)، ص159-178.
2.                  آقاجری، الهام و رحمتی، محسن و ثواقب، جهانبخش (1398)، «منازعات جانشینی بویهیان و تأثیر آن بر افول فرهنگ و تمدن اسلامی با تأکید بر علوم عقلی»، مطالعات تاریخی جنگ، ش8(3)، ص1-24.
3.                  ابن اثیر، علی بن محمد (1385)، الکامل فی التاریخ‌، بیروت، دارصادر.
4.                  ابن جوزی، ابوالفرج (1412)، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک‌، بیروت، دارالکتب العلمیه.
5.                  اخلاقی، محمدعلی (1384)، شکل‌گیری سازمان روحانیت شیعه، قم، شیعه‌شناسی.
6.                  نجاشی، احمد بن علی (1418)، فهرست اسماء مصنفی الشیعه المشتهر برجال النجاشی، ویرایش س. م. شبیری زنجانی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی.
7.                  امامی، عبدالسلام و صابری، حسین و قبولی ‌درافشان، سید‌محمد‌تقی (1394) «انسداد و انفتاح باب اجتهاد در اندیشه‌های فقهی اهل سنت»، آموزه‌های فقه مدنی، ش12(7)، ص119-150.
8.                  امامی، عبدالسلام و صابری، حسین و قبولی ‌درافشان، سید‌محمد‌تقی (1396)، «نقد و تحلیل ادله انسداد و انفتاح باب اجتهاد»، فقه و اصول، ش110(49)، ص51-78.
9.                  بارانی، محمدرضا (1392)، بررسی تاریخی تعامل فکری و سیاسی امامیه با فرقه‌های معتزله، حنابله و اشاعره در عصر آل بویه، در بغداد، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
10.              تبرّاییان، محمد‌حسن (1380)، «بازتاب فقه شافعی در کتاب خلاف شیخ طوسی»، پژوهش دینی، ش1(1)، ص8-14.
11.              ترکمنی‌آذر، پروین (1383)، تاریخ سیاسی شیعیان اثنی عشری در ایران، قم، شیعه‌شناسی.
12.              توفیق، سعید و پیرمرادیان، مصطفی (1398)، «تبیین همگرایی عملکرد سیاسی ـ اجتماعی شریف مرتضی با سیره وفاق‌گرایانه شیخ مفید»، شیعه‌شناسی، ش65(17)، ص123-156.
13.              جدید‌ بناب، علی‌ (1398)، تعامل آل بویه با اقلیت‌های دینی و مذهبی، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص).
14.              جعفریان، رسول (1372)، ‌مناسبات فرهنگی معتزله و شیعه تا آغاز دوره انحلال معتزله در شیعه، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز چاپ و نشر.
15.              جعفریان، رسول (1385)، تاریخ تشیع در ایران، تهران، نشر علم.
16.              جهان، زهرا و ناظمیان‌فرد، علی (1397)، «زمینه‌ها و عوامل مؤثر بر منازعات شیعیان و سنیان بغداد در عصر حاکمیت آل‌بویه»، پژوهشنامه تاریخ‌های محلی ایران، ش12(6)، ص63-78.
17.              چلونگر، محمدعلی و نظری، کوهسار (1390)، «بررسی اعتقادنامه قادری و تأثیر اجتماعی ـ سیاسی آن در معتزله بغداد»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، ش3(1)، ص33-48.
18.              حاجیلو، محمدعلی (1386)،  بررسی ریشه‌های تاریخی تشیع در ایران، قم، مجمع جهانی شیعه‌شناسی.
19.              حسنی‌نسب، مرتضی (1398)، «همکاری با سلاطین در اندیشه علمای امامیه: مطالعه موردی مکتب بغداد»، دولت‌پژوهی، ش19(5)، ص55-78.
20.              حسینی‌خضرآباد، سیدعلی و سبحانی، محمدتقی (1394)، «کلام امامیه پس از دوران حضور: نخستین واگرایی‌ها»، نقد و نظر، ش77(20)، ص4-28.
21.              خلعتبری، اللهیارو طباطبائی، سیدکمال‌‌الدین (1389)، «بررسی روابط حکومت آل بویه و خلافت عباسی با تکیه بر جریان استقلال طلبی ایرانیان»، مسکویه، ش14(5)، ص77-96.
22.              خواجه‌میرزا، محمود (1385)، «فاطمیان، آل بویه و تبلیغات شیعی»، تاریخ اسلام، ش28(1)، ص101-118.
23.              دهقانی، محمد (1393)، بررسی تطبیقی رواداری مذهبی در عصر آل بویه و سلجوقیان، قم، نشر ادیان و مذاهب.
24.              رسا، شیرزمان و صیقل، رمضان و رجایی، عبدالله (1399)، «نقش و کارکرد دارالعلم شاپور بن اردشیر (416-336ق)»، ماهنامه جامعه‌شناسی سیاسی ایران، ش3(3)، ص1575-1585.
25.       رضائی، محمد (1399)، «علل و عوامل رویکرد عضدالدوله به مذهب ظاهریه (338-372ق)»، تاریخ­نامه ایران بعد از اسلام، ش25(11)، ص1-21.
26.              رضازاده‌ عسکری، زهرا (1384)، «نقش شیخ طوسی در ایجاد نهضت علمی با تأکید بر تطور فقهی»، پژوهش دینی، ش12(4)، ص235-250.
27.              رضایی، خدیجه (1391)، نقش آل‌بویه در وحدت و تقریب بین مذاهب، دانشگاه پیام نور استان تهران، مرکز پیام نور تهران.
28.              رهنما، محمدهاشم (1387)، «تأثیر نظام اجتماعی و اقتصادی بر دوگانگی نهاد خلافت و سلطنت در دوره آل بویه»، پژوهشنامه تاریخ، ش13(4)، ص89-112.
29.              زارع‌ خورمیزی، محمدرضا (1391)، شیعه در قرن چهارم هجری (عرصه‌ها و علل رشد)، قم، آشیانه مهر (به سفارش مجمع جهانی شیعه‌شناسی).
30.              زرچینی، رسول (1402)، مطالعه جامعه‌شناختی - تاریخی اندیشه تقریب مذاهب اسلامی در بین روحانیون شیعه و دلالت‌های آن برای سیاست­گذاری فرهنگی، رساله دکتری جامعه‌شناسی، تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه خوارزمی.
31.              زرچینی، رسول و سراج‌زاده، ‌سیدحسین و شریعتی‌مزینانی، سارا (1401)، «تقریب به مثابه رشد: واکاوی تحلیلی - ساختاری مفهوم "تقریب مذاهب اسلامی" و ارائه تعریفی جدید»، شیعه‌شناسی، ش20(80)، ص43-76.
32.              سید‌مرتضی (1380)، «میراث سیاسی: رسالة فی‌ العمل مع السلطان»، ترجمه م. شفیعی، علوم سیاسی، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، ش14(4)، ص255-272.
33.              شمشیری، رحمیه و جلالی، مهدی (1388)، «مزایای فهرست نجاشی بر فهرست و رجال شیخ طوسی و بررسی نسبت و اختلاف آنها با یکدیگر»، علوم قرآن و حدیث، ش41(83)، ص101-120.
34.              شیخ‌ مفید، محمد بن محمد بن نعمان العکبری (1401)، کلام مفید در امامت امیرالمؤمنین (ع): ترجمه کتاب «الإفصاح فی امامة امیرالمؤمنین (ع)»، ترجمه س. ج. حسینی، قم، نشر دلیل ما.
35.              صدر، حسن (1381)، شیعه؛ بنیانگذاران فرهنگ اسلام، تهران، دارالکتب الإسلامیه.
36.              فدایی عراقی، غلامرضا (1383)، حیات علمی در عهد آل بویه، تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
37.              فرمانیان، مهدی (1387)، آشنایی با فرق تشیع، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
38.              قائدان، اصغرو ادهم، راضیه (1392)، «جایگاه راویان در رجال شیخ طوسی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، ش11(4)، ص71-90.
39.              قائمی نیک، محمدرضا (1395)، بررسی تغییرات اندیشه اجتماعی فقهای امامیه با تاکید بر آراء شیخ مفید و سید مرتضی علم الهدی، تهران، دانشگاه تهران، دانشکده علوم اجتماعی.
40.              قزوینی، عبدالجلیل (1358)، نقض: بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض، ویرایش ج. محدث، تهران، انجمن آثار ملی.
41.              کاظمی، محمدرضا (1395)، «علل متحد نشدن دولت‌های شیعی آل بویه، فاطمیان و حمدانیان»، کتاب گزار، ش1(1)، ص67-78.
42.              کرمر، جوئل ل. (1375)، احیای فرهنگی در عهد آل بویه: انسان‌گرایی در عصر رنسانس اسلامی، ترجمه م. س. حنایی کاشانی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
43.              ماوردی، علی بن محمد (1383)، آیین حکمرانی، ترجمه ح. صابری ، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
44.              مبلّغی، احمد (1381)، «نگرشى تاریخى به اجماع»، فقه، ش9(31-32)، ص261-306.
45.              متز، آدام (1364)، تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری، یا رنسانس اسلامی(ع)، ترجمه ذکاوتی‌ قراگزلو، تهران، امیر کبیر.
46.              محمدی، ذکرالله و پرویش، محسن (1392)، «دارالعلم‌های آل بویه و نقش آنان در رشد و شکوفائی علم و دانش»، تاریخ­نامه ایران بعد از اسلام، ش7(4)، ص173-195.
47.              محمودی، جلال (1388)، «خلافت و سنت در عصر خلیفه القادر بالله»، مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، ش16(4)، ص27-39.
48.              مدرّسی طباطبائی، سیدحسین (1368)، مقدمه‌ای بر فقه شیعه، ترجمه م. آ. فکرت، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
49.              مرادی‌ خلج، محمد‌مهدی و فاضلی، مهری (1400)، «هماوردی شیخ مفید و گفتمان‌های رقیب در تفضیل و تقدیم حضرت علی علیه السلام با تکیه بر مسئله افضلیت امام در کتاب الارشاد»، شیعه‌شناسی، ش73(19)، ص7-38.
50.       مصطفوی فرد، حامد و طباطبائی پور، سیدکاظم و رئیسیان، غلامرضا (1396)، «چگونگی
مواجهه شیخ طوسی با گفتمان مفید و مرتضی در مسئله حجیت خبر واحد»، فقه و اصول، ش49(4)، ص153-172.
51.              مصطفوی‌فرد، حامد و شه‌گلی، احمد (1399)، «نقش شیخ مفید و سید مرتضی در تنقیح مبانی فکری تشیع»، کتاب قیم، ش23(10)، ص281-299.
52.              مفتخری، حسین و انطیقه‌چی، ناصر و بارانی، محمد رضا (1391)، «مدارای دینی و مذهبی در عصر آل بویه»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، ش6(3)، ص79-100.
53.              مفتخری، حسین و فتح‌قبادپور، علی (1386)، «معتزله و آل بویه»، تاریخ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات، ش5(2)، ص115-132.
54.              مکدرمورت، مارتین (1363)، اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ترجمه ا. آرام تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل.
55.              موحد ابطحی، حجت (1365)، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعه در طول تاریخ، اصفهان، حوزه علمیه اصفهان.
56.              موسوی ‌تنیانی، سید‌اکبر (1392)، «مناسبات امامیه و زیدیه (از آغاز غیبت صغری تا افول آل بویه)»، تحقیقات کلامی، ش3(1)، ص89-110.
57.              نواب، سیدابوالحسن (1397)، «دولت فاطمیان و نقش آنان در شکوفایی تشیع در مصر»، پژوهشنامه امامیه، ش4(7)، ص79-100.
58.              نوری، هادی و بشردوست‌ اطاقور، محمد و موسوی، سید‌هاشم (1399)، «الگوی رابطه دین و دولت در ایران عهد آل‌بویه»، جامعه‌شناسی ایران، ش77(21)، ص122-145.
59.              هالم، هاینس (1385)، تشیع، ترجمه م. اکبری، قم، نشر ادیان و مذاهب.
60.              هزاوه، احمد بادکوبه و بیات، علی و فضلی، زینب (1389)، «سیاست‌های مذهبی فاطمیان در مصر در دوره‌ اقتدار (358-427ق)»، فصلنامه مطالعات تاریخ فرهنگی، ش1(3)، ص25.
61.              یوسفی، صفر (1387)، «سیاست مذهبی در دوره نخست حکومت غزنوی»، فقه و تاریخ تمدن، ش15(5)، ص141-158.
62.             Abdulsater, Hussein Ali (2017), Shi’i Doctrine، Mu’tazili Theology: al-Sharif al-Murtada and Imami Discourse , Scotland, Edinburgh University Press.
63.             Afsaruddin، Asma (2018), “Alternative Patterns of Legitimacy”, in: A. Salvatore, R. Tottoli, B. Rahimi, M. F. Attar & N. Patel (Eds.), The Wiley Blackwell History of Islam, pp. 235-252, John Wiley & Sons Ltd. in: https://doi.org/10.1002/9781118527719.ch11.
64.             Alshaar، Nuha (2020), “Knowledge in the Buyid Period: Practices and Formation of Social Identity”, in: S. Günther (Ed.), Knowledge and Education in Classical Islam: Religious Learning between Continuity and Change (2 vols), pp. 668-683, BRILL,in: https://doi.org/10.1163/9789004413214_030.
65.             Alshaar, Nuha (2022), “Baghdād under Būyid Rule”, in: J. Scheiner & I. Toral (Eds.), Baghdād: From Its Beginnings to the 14th Century, pp. 194-226, BRILL, in: https://doi.org/10.1163/9789004513372_009.
66.             Amir Arjomand, Saïd (2016), Sociology of Shi‘ite Islam: Collected Essays, Leiden, Brill, in: https://doi.org/10.1163/9789004326279.
67.             Azzam, Abdul Rahman Hassan (2014), Saladin: The Triumph of the Sunni Revival, in: Islamic Texts Society.
68.             Azzam, Abdul Rahman Hassan (2016), “Sources of the Sunni Revival: Nizam u-Mulk & the Nizamiyya: An 11 th Century response to Sectarianism”, The Muslim World, no. 106(1), pp.97-108, in: https://doi.org/10.1111/muwo.12126.
69.             Black, Antony (2011), “The Theory of the Caliphate”, in: The History of Islamic Political Thought, pp. 81-90, Scotland, Edinburgh University Press, in: https://doi.org/10.1515/9780748647569-013.
70.             Busse, Heribert (1975), “IRAN UNDER THE BŪYIDS”, in: R. N. Frye (Ed.), The Cambridge History of Iran, Vol. 4, pp. 250-304, England, Cambridge University Press, in: https://doi.org/10.1017/CHOL9780521200936.008.
71.             Cahen, Claude (1986), “BUWAYHIDS or BUYIDS”, in: Encyclopaedia of Islam, Vol. I, (2nd ed.), pp. 1350-1357, Leiden, Brill, in: http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_1569.
72.             Crone, Patricia (2004), Medieval Islamic Political Thought, Scotland, Edinburgh University Press.
73.             El-Hibri, Tayeb (2021), The Abbasid Caliphate: A History, England, Cambridge University Press.
74.             Ende, Werner (1985), “Sunniten und Schiiten im 20. Jahrhundert”, Saeculum، vol. 36(2-3), pp. 187-200.
75.             Gibb، Hamilton Alexander Rosskeen (1982), “Al-Mawardi’s Theory of the Caliphate”, in: Studies on the Civilization of Islam, pp. 151-165.
76.             Gleave, Robert (2019), “Quietism and Political Legitimacy in Imāmī Shīʿī Jurisprudence: al-Sharīf al-Murtaḍā’s Treatise on the Legality of Working for the Government Reconsidered”, in: S. Al-Sarhan (Ed.), Political Quietism in Islam: Sunni and Shi’i Practice and Thought, Landon, Bloomsbury Publishing, pp. 99-128.
77.             Griffel, Frank (2006), “Sunni Revival”, in: J. W. Meri (Ed.), Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia, England, Routledge, pp. 782-783. 
78.             Hallaq, Wael B. (2004), The Origins and Evolution of Islamic Law, England, Cambridge University Press, in: https://doi.org/10.1017/CBO9780511818783.
79.             Hallaq, Wael B. (1984), “Was the Gate of Ijtihad Closed?”, International Journal of Middle East Studies, vol. 16(1), pp. 3-41, in: https://doi.org/10.1017/S0020743800027598.
80.             Jahanbakhsh, Forough (2020), “Rational Shari’ah: Ahmad Qabel’s Reformist Approach”, in: Religions, vol. 11, Issue 12, in: https://doi.org/10.3390/rel11120665.
81.             Jiwa, Shainool (1992), “Fāṭimid-Būyid Diplomacy During The Reign of Al-ʿazīz Billāh (365/975—386/996)”, Journal of Islamic Studies, vol. 3(1), pp. 57-71.
82.             Kazemi Moussavi, Ahmad (2001), “Sunni-Shi’i Rapprochement (Taqrib)”, in: L. Clarke (Ed.), Shi’ite Heritage: Essays on Classical and Modern Traditions, Global Publications pp. 301-315.
83.             Madelung, Wilferd (1980), “A Treatise of the Sharīf al-Murtaḍā on the Legality of Working for the Government (Mas’ala fī 'l-’amal ma’a 'l-sulṭān)”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, London, University of London، vol. 43(1), pp.18-31.
84.             Melchert, Christopher (1997), The Formation of the Sunni Schools of Law: 9th-10th Centuries C.E., Leiden, Brill.
85.             Mottahedeh, Roy P. (1980), Loyalty and Leadership in an Early Islamic Society, USA, Princeton University Press.
86.             Newman, Andrew J. (2013), Twelver Shiism: Unity and Diversity in the Life of Islam، 632 to 1722, Scatland, Edinburgh University Press, in: https://doi.org/10.1515/9780748631902.
87.             Newman, Andrew J. (2014), “Minority Reports’: Twelver Shiʿi Disputations and Authority in the Būyid Period”, in: F. Daftary & G. Miskinzoda (Eds.), The Study of Shi’i Islam: History، Theology، and Law, pp. 443-452, I.B.Tauris press.
88.             Stewart, Devin J. (2021), “The Historical Roles of Jihād in Sunnī-Shīʿī Relations”, The Journal of the Middle East and Africa, vol. 12(2), pp. 127-156, in: https://doi.org/10.1080/21520844.2021.1898272.
89.             Stewart, Devin J. (1998), Islamic Legal Orthodoxy: Twelver Shiite Responses to the Sunni Legal System, USA, University of Utah Press.
90.             Tholib, Udjang (2002), The reign of the caliph al-Qādir billāh (381/991-422/1031) Canada, McGill University.