فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

نظریه جنسیت علامه طباطبایی، یک مواجهه انتقادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی
چکیده
مسئله زنان از مناقشه برانگیز‌ترین مسائل اعتقادی در ایران از زمان مشروطه به این طرف بوده است. علامه طباطبائی از نخستین افرادی است که با هدف دفاع از آموزه‌های دینی به نظریه­­پردازی درباره جنست، زنان و خانواده پرداخته است. این مقاله رویکرد علامه طباطبائی در توضیح تفاوت‌های حقوقی به­مثابه یک رویکرد طبیعت‌گرایانه را نقد و ارزیابی کرده است. ابتکار ایشان در استفاده از رویکرد طبیعت‌گرایانه در دفاع از آموزهای اسلامی و از جمله تفاوت‌های حقوقی میان زن و مرد، مد نظر شاگردان و شارحان دیدگاه‌های ایشان قرار گرفته است. توجه به دو ویژگی «غلبه حیات احساسی» و «نقش بارداری» در زنان در کنار غلبه نوعی حیات تعقلی در مردان، موجب گردیده است تا شارع مقدس نوعی از نظام حقوقی متفاوت میان زن و مرد اعتبار کند که این اعتبار ریشه در طبیعت متفاوت زن و مرد دارد. این نوشتار توضیح داده است که این دیدگاه فاقد انسجام درونی است و با سایر دیدگاهای علامه طباطبائی نیز سازگاری ندارد و از همه مهم‌تر اینکه با وجود تببین‌های الاهیاتی به تبیین‌های طبیعت‌گرایانه نیازی نیست. اشکال به ذات‌گرایانه بودن تبیین‌های طبیعت‌گرایانه نیز به قوت خود باقی است.

تازه های تحقیق

نظریه جنسیتی علامه طباطبائی را شاید بتوان نخستین تلاش عقلی برای صورت­بندی تفاوت حقوقی میان زن و مرد دانست. البته اعتقاد بر این است رویکردهای الاهیاتی -جهان‌شناختی قدمت بیشتری نسبت به رویکردهای رقیب، به‌ویژه رویکرد طبیعت‌گرایانه دارند. رویکرد طبیعت‌گرایانه - دست کم- در تبیینی که از علامه طباطبائی ذکر شد، محل مناقشه فراوان است. 

اینکه زمینه‌ها و علل ورود ایشان به این رویکرد چیست، مد نظر این نوشتار نبوده است، اما می‌توان به اجمال اشاره کرد که غلبه گفتمان علمی در فضای جامعه ایرانی در سالیان منتهی به تألیف جلدهای اولیه تفسیر المیزان، علامه طباطبائی را واداشت که نوعی الاهیات اجتماعی طبیعت‌گرایانه را بنیان بگذارد. این تلاش اگرچه ادبیات مربوط به الاهیات اجتماعی را بسط می­دهد، اما می‌توان در اصل ضرورت آن مناقشه­هایی داشت که به اجمال به برخی از آنها اشاره شد. 

به نظر می‌رسد در توضیح تفاوت حقوقی میان زن و مرد، چاره‌ای جز ارجاع تبیین‌های الاهیاتی و اعتماد به اراده و حکمت الهی در تشخیص مصالح نوع انسانی نداریم و یا اینکه به برخی از روایت‌های بدیل تبیین الاهیاتی در تفاوت‌های حقوقی میان زن و مرد دلخوش کنیم.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.                  قرآن کریم (1386)، ترجمه محمدمهدی فولادوند، قم، چاپخانه بزرگ قرآن کریم.
2.                  ارسطو (1401)، سیاست، ترجمه حمید عنایت، نگاه (باز نشر).
3.                  پترسون، مایکل و دیگران (1372)، عقل و اعتقاد دینی، ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، تهران، طرح نو.
4.                  تانگ، رزمری (1387)، نقد و نظر: درآمدی جامع بر نظریه‌های فمینیستی، ترجمه منیژه نجم عراقی، تهران، نشر نی. 
5.                  تورن، آلن (1385)، نقد مدرنیته، ترجمه: مرتضی مردیها، تهران، گام نو. 
6.                  چناری، مهین و رضائی‌نژاد، حکیمه (1399)، «تحلیل رابطه تربیت اخلاقی و جنسیت از نظر علامه طباطبائی(ره)»، مطالعات راهبردی زنان، ش22 (88)، ص33-53. 
7.                  خلیلیان شلمزاری، محمود و خسرو‌پناه، عبدالحسین (1396)، «خوانشی نو در توصیف و تحلیل خاستگاه تفاوت‌های جنسیتی از نگاه علامه طباطبایی(ره)»، مطالعات جنسیت و خانواده، ش5 (1)، ص61-81.
8.                  رودگر، محمدجواد (1388)، عدالت جنسیتی از دیدگاه علامه طباطبائی(ره) و شهید مطهری(ره)، مطالعات راهبردی زنان (کتاب زنان)، ش12 (46)، ص49-80.
9.                  ریتزر، جورج و گودمن، داگلاس (1393)، نظریه جامعه‌شناسی مدرن، ترجمه خلیل میرزایی و عباس لطفی‌زاده، جامعه‌شناسان، تهران.
10.              طباطبائی، محمدحسین (1371)، المیزان فی تفسیر القرآن، جلد 2 و 4، قم، اسماعیلیان.
11.              _____________ (1385)، زن در اسلام، تصحیح و تحقیق محمد مرادی، قم، دفتر تنظیم و نشر آثار علّامه طباطبائی، قم.
12.              _____________ (1387)، اصول فلسفه و روش رئالیسم، چ دوم، قم، مؤسسه بوستان کتاب.
13.              _____________ (1395)، زن در قرآن، تصحیح و تحقیق محمد مرادی، قم، دفتر تنظیم و نشر آثار علامه طباطبائی- نشر هاجر.
14.              _____________ (بی‌تا)، مجموعة الرسائل، قم، باقیات.
15.       طباطبائی، محمدحسین و مطهری، مرتضی (1388)، اصول فلسفه و روش رئالیسم، تهران،‌
صدرا.
16.              فتحی، عبدالله (1395)، «تبیین ادراکات اختصاصی مرتبط با جنسیت: بر اساس نظریة ادراکات اعتباری علامه طباطبائی(ره)»، مطالعات جنسیت و خانواده، ش4 (2)، ص133-161.
17.       کدخدایی، محمدرضا، زارعی، معصومه و برزگر، خدیجه (1397)، «مسأله‌گی جنسیت در اندیشه علامه طباطبائی»، پژوهش‌نامه زنان، ش9 (26)، ص53-70.
18.              کلینی، محمد بن یعقوب (1369)، اصول الکافی، تدوین و تصحیح و تعلیق محمدجعفر شمس‌الدین، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات.
19.       گیدنز، آنتونی و بردسال، کارن (1386)، جامعه‌شناسی، ترجمه حسن چاووشیان، تهران،
نشر نی.
20.              مطهری، مرتضی (1360)، «جاودانگی و اخلاق»، در: یادنامه استاد شهید مرتضی مطهری، به کوشش عبدالکریم سروش، تهران، سازمان انتشارات و اموزش انقلاب اسلامی.
21.              مطهری، مرتضی (1381)، نظام حقوق زن در اسلام، چ سی و سوم، تهران، صدرا.
22.              میل، جان استورات (1377)، کنیزک کردن زنان، ترجمه خسرو ریگی، تهران، نشر بانو.
18. Goffman, E. (1977), “The arrangement between the sexes”, Theory and society, 4 (3), pp. 301-331.
19. Macé, E. (2018), “From patriarchy to composite gender arrangements? Theorizing the historicity of social relations of gender”, Social Politics: International Studies in Gender, State & Society, 25(3), pp. 317-336.
20. Warthon, Amy S. (2012), “The Sociology of Gender, An introduction to Theory and Research”, Welley-Black well, US. 
21. West, Candace, Don H. Zimmerman (1987), “Doing Gender”, Gender and Society, Vol. 1, No. 2. pp. 125-135.