فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

سندسازی‌ها و انتحالات خصیبی در الهدایة الکبری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
دانشگاه قم
چکیده
پژوهش‌های متعددی جایگاه ویژۀ حسین بن حمدان خَصیبی (م 346ق یا 358ق) را در شکل‌گیری فرقۀ غالی نصیریه نمایانده‌اند. بااین‌حال، کم‌تر پژوهشی به روش استفاده خصیبی از منابع و مشایخ روایی پرداخته است. این مسأله به‌ویژه به خاطر ناشناختگی بیشتر مشایخ صدر اسانیدش اهمیت زیادی دارد. نوشته پیش رو با بررسی‌ تطبیقی میان اسانید الهدایة با دیگر منابع در پی رسیدن به پاسخ‌هایی برای این پرسش است که خصیبی در الهدایة چگونه از منابع بهره برده است؟ و برای نمونه به اشتراکات گسترده روایات الهدایة با روایات متهمان به غلو مانند ابن‌مهران، اسحاق بصری و به‌ویژه شلمغانی (در اثبات الوصیة) دست یافته است. بنا بر قرائن زیادی خصیبی با وجود استفاده از روایات بسیار از کتاب الاوصیاء شلمغانی یا دفاتر ابن‌مهران، نامی از ایشان نبرده، بلکه عموماً با ارائۀ واسطه‌ای ساختگی تا مشایخ ایشان، اسنادشان را سرقت کرده، و یا مرسلاتشان را با اسنادی ساختگی کامل کرده، و در مواردی در متونشان نیز دست برده است. خصیبی با وجود تأخر و اتکا به چند منبع وجاده‌ای، مدعی سماع گسترده از اصحاب امامین عسکریین ع بوده، و این در تثبیت جایگاهش به عنوان رهبر نصیریه مؤثر بوده است.

تازه های تحقیق

خصیبی در بسیاری از روایات خود به منابع غالیان عراق، به‌ویژه کتاب الاوصیاء شلمغانی و دفاتر ابن‌ مهران - و البته امامیانی مانند سعد اشعری - متکی است، و بعدها از اسحاق بصری بسیار بهره برده است. ولی قرینه‌ای بر سماع او برای روایات این آثار وجود ندارد، بلکه شواهد بسیاری حکایت از آن دارد که او به وجاده از منابع پیشین بهره برده، و با طرق ساختگی تا مشایخ صاحبان آن دفاتر خود را مستقل از ایشان نمایانده، و به ندرت از رجال پیش‌گفته یاد کرده؛ چنان‌که خصیبی در بحث موالید در واقع از روایات ابن‌ ابی‌الثلج و ابن ‌همام (و او از فزاری) استفاده نموده است.

خصیبی برای روایات مرسل منابعش نیز اسانید غریبی ساخته است. بر این ‌اساس، شناسایی منابع او پیچیدگی‌هایی دارد. اسانید او بسیار مشوش و مضطرب است و بر خلاف دیگر منابع روایی، در اسناددهی او به رجال طبقات متقدم، به ندرت می‌توان الگویی یافت. دربارة ارتباط مستقیم خصیبی با هیچیک از مشایخ ادعایی او نمی‌توان به اطمینان رسید. همچنین سندسازی‌های او موجب درهم‌ریختگی طبقات برخی از راویان شده است.‌ هرچند در بخش ابواب از الهدایة سندسازی نسبت به اوایل الهدایة قاعده‌مندتر است. خصیبی مستقیماً روایت بابیت ابن‌ نصیر را به منازعان او مانند شلمغانی و سران اسحاقیه نسبت داده است. برخی از این اخبار در منابع پیشین غالیان بدون فراز بابیت ابن ‌نصیر وجود دارد. 

بر اساس آنچه گذشت، می‌توان شواهدی از هر یک از این آسیب‌ها در اسانید خصیبی ارائه داد: قلب سند، ساخت اسناد و نام‌هایی جدید، تدلیس و سرقت حدیث. همچنین او گاه به اشتباه، اسانیدی را تعویض کرده و یا محل تعلیق‌ها را به‌خاطر کمی مبالات به هم ریخته است، یا به‌ علت بدخوانی از نسخ، رجال جدیدی ساخته است. تحریفات متون یا ترکیب احادیث نیز مؤید سندسازی خصیبی است. پس تعبیر «جامع انواع عیوب روایی» دربارة او مناسب به نظر می‌رسد که حتی فراتر از اتهامات خصیبی در کلام ابن‌ غضائری است. این پژوهش را می‌توان دربارة متون کتاب الهدایة نیز به‌صورت گسترده‌تر پی گرفت.

کلیدواژه‌ها
موضوعات

1. ابن‌ ابی‌الثلج بغدادی، محمد بن احمد (1410ق)، تاریخ أهل البیت نقلا عن الأئمة (علیهم‌السلام)، تصحیح محمدرضا جلالی حسینی، قم، آل‌البیت‌ (علیهم‌السلام).
2. ابن‌بابویه، علی بن حسین‏ (1404ق)، الإمامة و التبصرة من الحیرة، قم، مدرسة الإمام المهدى(عج‏).
3. ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی (2006م)، حقائق أسرار الدین، سلسلة تراث العلویین، تحقیق ابوموسی حریری، لبنان، دار لأجل المعرفة.
4. ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی (2016م)، حقائق أسرار الدین، تصحیح حسن یونس حسن، بی‌جا، المجموعة ‌الکاملة - نشر الکترونیک: archive.org.
5. ابن‌عبدالوهاب، حسین (1422ق)، عیون المعجزات، تحقیق فلاح الشریفی، مؤسسة بنت الرسول.
6. ابن‌غضائری، احمد بن حسین (1360ش)، الرجال، تحقیق محمدرضا حسینی جلالی، قم، دار الحدیث.
7. ابن‌قولویه، جعفر بن محمد (1356ش)، کامل الزیارات‏، تصحیح عبدالحسین امینى، نجف اشرف، دارالمرتضویة.
8. ابن‌مقاتل، ابوالفتح محمد بن الحسن بغدادی (بی‌تا)، المجالس النمیریة، سلسلة تراث العلویین، تحقیق ابوموسی حریری، لبنان، دار لأجل المعرفة.
9. ابوالمطلب، جعفر بن محمد (2006م)، آداب عبدالمطلب (آداب الدین)، سلسلة التراث العلوی، تحقیق ابوموسی و شیخ موسی، لبنان، دار لأجل المعرفة.
10. اکبری، عمیدرضا (1401ق)، «سندسازی‌های طب الأئمة منسوب به فرزندان بسطام»، مطالعات فهم حدیث، ش18، ص158-213.
11. اکبری، عمیدرضا (1402ق)، نصیریه، تاریخ، منابع و عقاید، قم، دانشگاه ادیان.
12. اکبری، عمیدرضا و ذاکری، محمدتقی (1400)، «اتهام ابوالمفضل شیبانی به تحریف و جعل اسناد، عیارسنجی رویکرد رجالیان متقدم و متأخر»، پژوهشنامه علوم حدیث تطبیقی، ش14.
13. انصاری، حسن (1390)، «از کتاب الأوصیاء شلمغانی تا إثبات الوصیة مسعودی»، در: بررسی‌های تاریخی، تهران، کتابخانه مجلس شورای اسلامی؛ نیز پایگاه کاتبان: ansari.kateban.com/print/1196.
14. برقی، احمد بن محمد بن خالد (1371)، المحاسن، تصحیح جلال‌الدین محدث، چ دوم، قم، دارالکتب الإسلامیه.
15. جدیع، عبدالله بن یوسف (1424ق)، تحریر علوم الحدیث، بیروت، مؤسسة الریان.
16. جسری، علی بن عیسی (2014)، التوحید فی اثبات التفرید، رواء جمال علی، سلسلة مصادر العقیدة النصیریة، بی‌جا، بی‌نا.
17. حداد، شوقی (1429ق)، الحسین بن حمدان الخصیبی بین الفرق الصوفیه و الحرکات الباطنیة، بیروت، مؤسسة السراج.
18. خزاز رازى، على بن محمد (1401ق)، کفایة الأثر فی النصّ على الأئمة الإثنی عشر، تصحیح: عبداللطیف حسینى کوه‌کمرى، قم، بیدار.
19. خصیبى، حسین بن حمدان (1101ق)، الهدایة، نسخه خطی آستان قدس، ش6492، کاتب: محمدمحسن کرمانی.
20. خصیبى، حسین بن حمدان (1280ق)، الهدایة، نسخه خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ش 86171، کاتب: احمد بن الحسن القفطانی.
21. خصیبى، حسین بن حمدان (1308ق)، الهدایة، نسخه خطی ناقص، آستان قدس، ش 33038، کاتب: محمود.
22. خصیبى، حسین بن حمدان (1315ق)، الهدایة، نسخه خطی، کتابخانه مرعشی، ش2973، پیوسته 6810، خط میرزا یوسف بن علی.
23. خصیبى، حسین بن حمدان (1318ق)، الهدایة، نسخه خطی، کاتب: سید احمد بن محمد باقر الموسوی الحسینی.
24. خصیبى، حسین بن حمدان (1319ق)، الهدایة (اصل حسین بن حمدان)، نسخه خطی، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ش14795 - 9506، کاتب: سید احمد بن محمدباقر الموسوی الحسینی.
25. خصیبى، حسین بن حمدان (1419ق)، الهدایة الکبرى، بیروت، البلاغ.
26. خصیبى، حسین بن حمدان (1427ق)، الهدایة الکبرى او تاریخ النبی و الائمة و معجزاتهم، تحقیق خضر حمصی، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
27. خصیبى، حسین بن حمدان (1432ق)، المائدة، تحقیق هاشم عثمان، بیروت، مؤسسة النور للمطبوعات.
28. خصیبى، حسین بن حمدان (2006)، الرسالة الرستباشیة و فقه الرسالة، سلسلة تراث العلویین2، تحقیق ابوموسی حریری، لبنان، دار لأجل المعرفة.
29. خصیبى، حسین بن حمدان (2007)، الهدایة الکبرى، سلسلة تراث العلویین، ابوموسی حریری، لبنان، دار لأجل المعرفة.
30. خصیبى، حسین بن حمدان (2019)، الهدایة الکبرى، تحقیق شوقی امین الحّداد، قم، دار زین‌العابدین.
31. خصیبى، حسین بن حمدان (بی‌تا)، الهدایة مع الأبواب، نسخه خطی، کتابخانه آیةالله بروجردی، قم، ش 398.
32. ذاکری، محمدتقی (1398ش)، شلمغانی، از استقامت تا انحراف، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ.
33. ذاکری، محمدتقی و غفوری‌نژاد، محمد (1394ش)، «مأخذشناسی کتاب الاوصیاء شلمغانی»، انتظار موعود، ش50.
34. رحمتی، محمدکاظم (1385)، «حسین بن حمدان خصیبی و اهمیت وی در تکوین نصیریه»، هفت آسمان، ش30.
35. رفعت، محسن و شریفی، وحید (1397ش)، «بازخوانی نقادانه و واکاوی روایات عاشورایی کتاب الهدایة الکبرى خصیبی»، پژوهش‌نامه امامیه، ش8.
36. شبیری، سیدمحمدجواد (1444ق)، «حول مؤلف اثبات الوصیة»، در: إثبات الوصیة، تحقیق عباس کثیری، قم، مؤسسه کتابشناسی شیعه.
37. شوشتری، محمدتقى (1401ق)، الأخبار الدخیلة، تعلیق: علی‏اکبر غفاری، تهران، مکتبة الصدوق.
38. صبیحی، إبراهیم بن سعید (1431ق)، النکت الجیاد المنتخبة من کلام شیخ النقاد، الریاض، دارطیبة.
39. صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1395ق)، کمال الدین و تمام النعمة، علی‌اکبر غفاری، چ دوم، تهران، اسلامیه.
40. صفار، محمد بن حسن (1404ق)، بصائر الدرجات، تحقیق محسن کوچه‌باغی، چ دوم، قم، کتابخانه آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.
41. صفری فروشانی، نعمت‌الله (1384ش)، «حسین بن حمدان خصیبی و الهدایة»، طلوع، ش16.
42. طبرانی، میمون بن قاسم (1943م)، مجموع الأعیاد، تحقیق اشتروتمان، هامبورگ: Der Islam، ش27.
43. طبرانی، میمون بن قاسم (2016م - الف)، المعارف و تحفة لکل عارف، بی‌جا، المجموعة الکاملة - نشر الکترونیک: archive.org.
44. طبرانی، میمون بن قاسم (2016م - ب)، النجحیة (الرد علی المرتد)، بی‌جا، المجموعة الکاملة - نشر الکترونیک: archive.org.
45. طبرانی، میمون بن قاسم (2016م)، البحث والدلالة عن مشکل الرسالة، بی‌جا، المجموعة الکاملة - نشر الکترونیک: archive.org.
46. طبری صغیر، محمد بن جریر (1413ق)، دلائل الامامة، منسوب به طبری، قم، نشر مؤسسه بعثت.
47. طوسی، محمد بن حسن (1411ق)، الغیبة، عبادالله تهرانی، قم، دار المعارف الإسلامیة.
48. عادل‌زاده، علی (1400ش)، «شواهد جعل و تحریف در روایات حسین بن حمدان الخصیبی»، پایگاه آثار، در: https://alasar.blog.ir/08/12/1400/khasibi1 
49. عادل‌زاده، علی (1401ش)، «آموزه‌های نصیری در رساله رجعت منسوب به مفضل بن عمر»، مشرق موعود، ش62، ص23-54.
50. عادل‌زاده، علی و اکبری، عمیدرضا (1401ش)، «رمزواره‌های نصیری در الهدایة الکبرى»، مطالعات قرآن و حدیث، ش71.
51. عثمان، هاشم (1432ق)، الحسین بن حمدان الخصیبی: حیاته وآثاره ویلیه کتاب المائدة، بیروت، مؤسسه النور المطبوعات.
52. عصمة الدولة، محمد بن معز الدولة علی بن عیسی (2016)، الرسالة المصریة، منهج العلم والبیان، بی‌جا، المجموعة الکاملة.
53. علوی، عبدالهادی محمدعلی (1441ق)، «إثبات الوصیة للمسعودی ام للشلمغانی؟»، الخزانة، ش7، کربلاء. 
54. فرزند وحی، جمال و دارابی، فرشته (1391ش)، «نقش امام حسن عسکری(علیه‌السلام) و اصحاب ایشان در حدیث امامیه»، سفینه، ش37.
55. کشی، محمد بن عمر (1409ق)، اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، تحقیق حسن مصطفوی، مشهد، دانشگاه مشهد.
56. کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، چ چهارم، تهران، دار الکتب الإسلامیه.
57. مجمع الأخبار، (2008)، تحقیق ابوموسی حریری، سلسلة تراث العلویین، لبنان، دار لأجل المعرفة.
58. مسعودی، علی بن حسین (1426ق)، إثبات الوصیة، چ سوم، قم، انصاریان.
59. نجاشی، ابوالعباس احمد بن علی (1365ش)، الرجال، به‌کوشش موسی شبیری زنجانی، چ ششم، قم، جامعه مدرسین.
Friedman, Yaron (2010), The Nusayri-ʾAlawis, Leiden, Brill.