فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

تبیین نسبت عوامل مهاجرت فقهای بحرانی و گسترش معارف شیعی در بندر لنگه طی دو سده اخیر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
2 گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، هئیت علمی دانشگاه اصفهان، ایران
چکیده
«بحارنه» از مهم­ترین گروه­های اجتماعی شیعه منطقه بحرین از سده­های نخستین اسلامی تا دوره معاصر هستند که طی قرون متمادی جمعیت غالب این منطقه را تشکیل می­دهند. در دو سدة اخیر، بسیاری از آنان به علل گوناگون به سرزمین‌های مجاور مهاجرت کرده­اند. مقصد بسیاری مهاجران بحرانی، به­ویژه فقهای شیعی آنان شهرهای جنوبی ایران و از جمله بندر لنگه بوده است. این پژوهش در پی آن است تا با بهره­گیری از منابع تاریخی و با شیوه «توصیفی- تحلیلی» به بررسی نسبت مهاجرت فقیهان بحرانی و گسترش معارف شیعی در بندر لنگه بپردازد. سؤال اصلی پژوهش این است که مهاجرت فقهای بحرانی چه تأثیری بر گسترش معارف شیعی در بندر لنگه طی دو سدة اخیر داشته است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد بسیاری از فقهای بحرانی به علت سختگیری­های مذهبی حکام سنی­مذهب بحرین و در مقابل، وجود شرایط بهتر در سواحل شمالی خلیج فارس، به بندر لنگه مهاجرت نموده‌اند. آنان بعد از استقرار در این منطقه با تألیف کتب فقهی و اعتقادی شیعی، تأسیس اماکن مذهبی (مسجد، حسینیه، مدرسه دینی) و همچنین برعهده­ گرفتن مناصب حکومتی مرتبط با جایگاه خویش (امامت جماعت و جمعه، قضاوت، ریاست اوقاف) نقش مهمی در تحولات اجتماعی و فرهنگی- دینی بندر لنگه ایفا نموده‌­اند.

تازه های تحقیق

«بحارنه» یا شیعیان عرب بحرینی از مهم­ترین گروه­های اجتماعی بحرین هستند که در دو سده اخیر به سبب فشارهای مذهبی حکام سنی­مذهب بحرین بر شیعیان از یک­سو و حمایت همه­جانبه دولت صفوی در ایران از مذهب شیعه و پیروان آن از سوی دیگر، بحرین را ترک و به ایران مهاجرت کردند. در این میان بندر لنگه به عللی، همچون شرایط مساعد اقتصادی، مهاجرپذیری و قرابت­های فرهنگی و زبانی با بحرین، به عنوان مقصد نهایی بسیاری از این مهاجران، به­ویژه فقیهان و عالمان بحرانی انتخاب شد.

عالمان بحرانی با اقامت در منطقه لنگه توانستند با فعالیت‌های گسترده علمی و اجتماعی خود (مانند تألیف کتب متعدد مذهبی و اعتقادی و تأسیس مدارس، حسینه‌ها و مساجد شیعی) به رشد و تثبیت مذهب شیعه در جنوب ایران، به­ویژه منطقه لنگه کمک کنند. این عالمان همچنین با برعهده گرفتن مناصب اجتماعی و سیاسی مرتبط با فقاهت (مانند قضاوت، امامت جمعه وسرپرستی اوقاف و مؤسسات خیریه) در حیات اجتماعی و حتی سیاسی مناطق جنوبی ایران، به­ویژه منطقه لنگه اثرگذار بودند. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.                                      آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن (بی‌تا)، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، دارالاضواء.
2.                                      امینی، عبدالحسین (1363)، شهیدان راه فضیلت، ترجمه ف. ج، تهران، روزبه.
3.                                      انصاری، محمد حسن و دیگران (1399)، «نقش علمای مهاجر بحرینی در گسترش تشیع در ایران؛ از صفویه تا پایان قاجاریه»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، ش40، سال 11، ص‌119-142.
4.                                      بحرانی، احمد بن محمد (1983)، مناسک الحج، تحقیق عبدالله و حسین حمزة العصفور، ط. الثانیه، بحرین، المطبعة الشرقیه.
5.                                      بحرانی، علی بن عبدالله (2003)، قامعة أهل الباطل بدفع شبهات المجادل، تحقیق نبیل رضا علوان، قم، مؤسسه انصاریان.
6.                                      بحرانی، علی بن عبدالله (2009)، منار الهدى فى اثبات النص علی الائمة الاثنی عشر النجباء، تحقیق عبدالحلیم عوض الحلی، بی‌جا، مکتبه و دارمخطوطات العتبة العباسیة المقدسه.
7.                                      بحرانی، محمدعلی (1396)، تاریخ البحرین المسمی بالذخائر فی جغرافیا؛ البنادر و الجزائر، تحقیق وسام عباس السبع، قم، دار زین­العابدین.
8.                                      بداح، عبدالعزیر بن احمد (2011)، التشیع فی البحرین؛ تاریخه و اهدافه، بی‌جا، بی‌نا.
9.                                      بلادی، شیخ علی (1987)، انوار البدرین فی تراجم علماء القطیف و الاحساء و البحرین، قم، مطبعة بهمن.
10.                              پوراکبر، الیاس و خدایاری، علی‌نقی (1390)، تاریخ حدیث شیعه در سده‌های هشتم تا یازدهم هجری، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث.
11.                              جاسر، حمد (بی‌تا)، المعجم الجغرافی للبلاد العربیة السعودیه، ریاض، دارالیمامه للبحث و الترجمه و النشر.
12.                              جعفریان، رسول (1395)، روابط علمای بحرین با ایران در دوره صفوی، مرکز دائرةالمعارف اسلامی، در:
 https://www.cgie.org.ir/fa/news/142060
13.                              جنبی، عبدالخالق بن عبدالجلیل (2014)، تاریخ التشیع لاهل البیت فی اقلیم البحرین القدیم، بیروت، دارالمحجة البیضاء.
14.              حسینی الاشکوری، سید صادق (1377)، میراث حدیث شیعه، قم، مرکز تحقیقات دارالحدیث.
15.                              حموی، یاقوت (1995)، معجم البلدان، بیروت، دار صادر.
16.                              خجسته، مصطفی (1338)، بحرین در دو قرن اخیر، شیراز، موسوی.
17.                              ربیعی، نجاح (2012)، قبیلة الربیعة بحارنه، دمشق، تموز.
18.                              زرکلی، خیرالدین (1986)، الاعلام، بیروت، دارالعلم للملایین.
19.                              سدیدالسلطنه بندرعباسی، محمدعلی‌خان (1370)، تاریخ مسقط و عمان، بحرین و قطر و روابط آنها با ایران، تصحیح احمد اقتداری، تهران، دنیای کتاب.
20.                              سدیدالسلطنه بندرعباسی، محمدعلی‌خان (1371)، سرزمین‌های شمالی پیرامون خلیج فارس و دریای عمان، تصحیح احمد اقتداری، تهران، جهان معاصر.
21.                              سیدباقر، السید هاشم السید سلمان (2004)، غایة المرام فی تاریخ الأعلام، بحرین، منشورات مکتبة المدنی للمعلومات. 
22. شجاعی‌نسب، بهمن (1395)، «نقش اقتصادی بندرلنگه در حوزه خلیج‌فارس»، مطالعات خلیج فارس، ش2، 
ص‌25-34.
22.                              عبدالله، محمد (2009)، تاریخ البحرین الحدیث 1500-2002، بحرین، جامعة البحرین.
23.                              قاسمی، پریسا (1397)، عوامل و تأثیرات مهاجرت عالمان بحرینی به سواحل شمالی خلیج فارس از عصر صفوی تا اوایل دوره قاجار، پایان­نامه کارشناسی ارشد تاریخ، دانشگاه تهران.
24.                              قاسمی، کاملة بنت عبد الله بن علی (1993)، تاریخ لنجه، ط. الثانیه، دبی، مکتبة دبی للتوزیع.
25.                              قائم‌مقامی، جهانگیر (1341)، بحرین و مسائل خلیج فارس، تهران، طهوری.
26.                              کحاله، عمر رضا (1957)، معجم المؤلفین، دمشق، مطبعة الترقی.
27.                              کرباسی، محمد صادق (2012)، معجم خطباء المنبر الحسینی، لندن، منشورات المرکز الحسینی للدراسات. 
28.                              کرباسی، محمد صادق (2015)، معجم المشاریع الحسینیه، بی‌جا، المرکز الحسینی للدراسات السلسله.
29.                              لوریمر، جان گوردون (1394)، سواحل خلیج فارس، ترجمه عبدالرسول خیراندیش، تهران، آبادبوم.
30.              مدن، یوسف (بی‌تا)، العلماء و الاسر العلمیة فی قریه العکر، قم، مؤسسه آل البیت.
31.                              مرشد، عباس (2011)، البحرین فی دلیل الخلیج، بیروت، فرادیس للنشر و التوزیع.
32.                              مرمضی، زینب عبدالکاظم محسن (2019)، حکم القواسم فی لنجه عام 1898م، بغداد، جامعة المثنی.
33.                              نوربخش، حسین (1317)، بندر لنگه در ساحل خلیج فارس، هرمزگان، اداره کل فرهنگ و هنر استان هرمزگان.
34.                              وثوقی، محمدباقر (1384)، تاریخ خلیج فارس و ممالک همجوار، تهران، سمت.
35.                              وحیدی، حسین بن علی بن احمد (1998)، تاریخ لنجه، ط. الثانیه، دبی، دار الأمة للنشر و التوزیع.
36.                              هارون الانصاری، جلال خالد (2008)، تاریخ القبائل العربیة فی السواحل الفارسیه، بی‌جا، مکتبة علوم النسب.
Alrasheed, R.. (1555),” The Divine Gaps between the usuli and Akhbari in Bahrainn: Causes and Repercussions”, Religions, 11(7), p. 1-14.
Cole, J. (2002), Scared Space and Holy War, London, Tauris.