فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

بررسی گستره زمانی تقیه سیاسی درآیات و روایات با تاکید بر نظر امام خمینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه فنی شهید محمد منتظری، مشهد، ایران
2 استادیار دانشگاه علوم اسلامی رضوی - گروه فقه و اصول
چکیده
در سیره اولیای دین، «تقیه ­­سیاسی» به معنای کتمان سر و مدارا با سایر فرق‌ اسلامی، با هدف حفظ جان، مال و دین از قتل و غارت، امری ضروری است. اجرای کامل احکام الهی، اظهار و دفاع از جبهه حق از یک سو، و حفظ جان، مال و دین در اعصار گوناگون از سوی دیگر، تحقیق در خصوص گسترة زمانی امکان تقیه سیاسی را ضروری جلوه می‌دهد. با تحقیق در موضوع «تقیه سیاسی»، به این نتایج می‌رسیم که مطابق ادله کتاب، سنت و عقل، تقیه سیاسی مختص زمان حضور ذوات مقدس معصومان علیهم السلام نیست، بلکه در عصر غیبت هم جاری است. تحقیق پیش‌رو، بر اساس روش کتابخانه‌ای، «تحلیلی - توصیفی» است که مطابق آن، با ادله عقل و نقل، گسترة زمانی تقیه سیاسی در همه زمان‌ها، حتی در عصر غیبت استنباط می‌شود. شواهد موجود در آیات (مثل «رابطه با کفار از روی تقیه برای دفع ضرر آنان در هر زمان، مجاز می‌شود»؛ و مثل «مؤمن مکره از روی تقیه کافر به خدا می‌شود») و شواهد موجود در روایات (مثل «زمان و مدت تقیه تا قیام قائم - علیه السلام - است»؛ و مثل «هر کس تقیه را قبل از خروج قائم ما ترک کند از ما نیست») بر گسترة زمانی تقیه سیاسی در عصر غیبت دلالت دارد. در نظرات امام خمینی;، همین رأی مشهود است.

تازه های تحقیق

معنای لغوی «تقیه سیاسی» همان صیانت و نگه‌داری، و معنای اصطلاحی آن، به خاطر حفظ جان در مقابل مخالفان، حق را مخفی نمودن و به خاطر مصلحتی که مهم‌تر از اظهار آن است، خلاف حق را اظهار نمودن است. در نگاه امام خمینی(ره) تقیه آن است که اینکه انسان حکمی را برخلاف واقع بگوید به خاطر حفظ خون یا ناموس یا مال خود یا دیگری. و به سه بخش شخص تقیه‌کننده (متقی)، به تقیه شونده (متقی منه)، و به مورد تقیه (متقی فیه) تقسیم می‌شود. 

به دلیل حکم عقل و نقل (اطلاقات آیات و روایات) در باب تقیه، گستره زمانی تقیه سیاسی تا زمان حاضر (عصر غیبت) را استنباط می‌نماییم. تشخیص وجوب و جواز تقیه در مصادیق، وابسته به خود مکلف است؛ یعنی شیعیان و پیروان ائمه اطهار (علیهم‌السلام)، تا زمانی که در دوران غیبت هستند، نباید تقیه را رها کنند و در زمان غیبت، تقیه سیاسی ادامه دارد. 

نظام اسلامی در عرصة داخلی با اصول همزیستی مسالمت‌آمیز، وحدت جمیع مسلمانان جامعه و برخورد کریمانه با مخالفان، از تقیه مداراتی و کتمانی استفاده می‌نماید.

نظام اسلامی در عرصه روابط خارجی، در اصول دفاع از سرزمین‌ها و منافع مسلمانان؛ وفای به تعهدات بین‌المللی؛ و همزیستی مسالمت‌آمیز با دولت‌های بیگانه، مبنایش عمل به تقیه و در عین حال، حفظ نظام اسلامی بر اساس قاعده «نفی سبیل» است.

بنابراین شیعیان مکلفند با تمسک به ابزار تقیه سیاسی، به خاطر اعتلای دین، حفظ جان، مال و تقویت خود در مقابل مخالفان و کفار را وظیفه خویش دانسته، با آنان همبستگی مسالمت‌آمیز داشته باشند، و بهترین دستورالعمل در حل اختلافات داخل امت اسلامی، رجوع به کتاب خدا و سنت شریف نبوی است. (بقره: 213) 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم، ترجمه حسین انصاریان.
سیدرضی، محمد بن حسین، (1386)، نهج‌البلاغه، ترجمه محمد دشتی، چ سوم، مشهد، نور مبین.
1)        ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة اللذه (بی‌تا)، شرح نهج‌البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
2)        صدوق، محمد بن علی بن بابویه، (1429ق)، من لایحضره الفقیه، چ پنجم، قم، جامعه مدرّسین حوزة علمیه.
3)        ابن بابویه، ابی جعفر محمد بن على (‌1361)، معانی الاخبار، قم، اسلام.
4)        ابن بابویه، ابی جعفر محمد بن على (‌1362)، ‌‌الخصال‌، قم، مؤسسه نشر اسلامی.
5)        ابن عطیة اندلسی، ابومحمد (‌1413ق)، ‏المحرّر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، لبنان، دارالکتب العلمیه.
6)        ابن فارس، احمد بن فارس (1404ق)، معجم مقاییس اللغه، تحقیق محمد هارون، قم، مکتب الإعلام الإسلامی.
7)        آلوسی، محمود بن عبدالله (1415ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم لسبع المثانی، بیروت، دارالکتب العلمیه.
8)        تربتی نژاد، حسن (‌1382)، اسلام و خشنونت، قم، مؤسسه انتشارات حرم.
9)        تربتی نژاد، حسن (1395)، تقیه در اندیشه سیاسی شیعه، قم، دانشگاه مفید.
10)   جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد (۱۴۰۷ق)، الصحاح، تدوین عبدالغفور العطاری، بیروت، دارالعلم للملایین.
11)   حرّ عاملی، محمد بن حسن (1387)، وسائل الشّیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه، قم، منشورات ذوی‌القربی.
12)   ابن شعبه حرّانی، حسن بن على (1363)، تحف‌ العقول عن آل الرسول صلى الله علیهم، تعلیق على اکبر غفاری، ط الثانیه، قم، مؤسسة النشر الاسلامی.
13)   حویزی، عبدعلی بن جمعه (‌1415)، نورالثقلین، تصحیح هاشم رسولی، چ چهارم، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
14)   حسینی خامنه‌ای، سیدعلی (1418)، المهادنه، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت (علیهم‌السلام).
15)   موسوی خمینی، سیدروح‌الله (‌1374‏)، المکاسب المحرّمه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
16)    خمینی، سیدروح‌الله (‌1378ش)، کشف ‌الاسرار، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره). 
17)   خمینی، سیدروح‌الله (1378)، الرسائل العشره، تهران، عروج. 
18)   خمینی، سیدروح‌الله (1385ش)، صحیفه نور، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
19)   راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1383)، مفردات الفاظ القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، قم، طلیعه نور.
20)   زمخشری، محمود بن عمر (1407ق / 1366ش)، الکشاف، بیروت، دارالکتاب العربی. 
21)   شرتونی، الخوری اللبنانی (1374)، اقرب الموارد فی فصح العربیه و الشوارد، ط. السابعه، قم، دارالحدیث.
22)   شیرازی، محمدتقی (1370)، حاشیة المکاسب، مرتضی انصاری، تحشیه محمدتقی ‌شیرازی‌، قم، الشریف الرضی.
23)   طباطبائی، سیدمحمدحسین (بی‌تا)، المیزان فی تفسیر القرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
24)   طبرسی، فضل بن حسن (‌۱۳۷۲ )، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو.
25)   طوسی، ابوجعفر محمد بن الحسن (‌۱۴۱۳ق)، التبیان، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
26)   عباس، حسن (‌۱۳۸3)، النحو الوافی، ط. السابعه، تهران، ناصرخسرو.
27)   عنایت، حمید (1377)، بنیاد فلسفه سیاسی در غرب، تهران، زمستان.
28)   قرطبی، محمد بن احمد (1364)، تفسیر القرطبی، تهران، ناصر خسرو.
29)   قمی مشهدی، محمدرضا (‌1381)، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، قم، دارالغدیر.
30)   کلینی، محمد بن یعقوب (1369)، الکافی، چ چهارم، تهران، دارالکتب الإسلامیه.
31)   مجلسی، محمدباقر (‌1386)، بحارالانوار، ط. الثانیه، تهران، المکتبة الاسلامیه.
32)   واقدی، محمد بن عمر، (بی‌تا)، المغازی، تهران، دانش اسلامی. 
33)   محقق، محمدباقر (1397)، نمونه بینات در شأن نزول آیات از نظر شیخ طوسی و سایر مفسرین خاصه و عامه، تهران، اندیشه اسلامی.
34)   نجاح الطائی، عطا عبد محمد (1438)، تفسیر اهل‌بیت علیهم السلام، بیروت، دارالهدی لاحیاء التراث الاسلامی.
35)   نجفی، محمدحسن (‌1404)، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، تصحیح و تحقیق و تعلیق رصا استادی، ط. السادسه، تهران، بی‌جا.
36)   نوری، میرزا حسین (۱۳۶6)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ط. الثانیه، قم، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.
37)   هاشم موسوی (1384)، مفهوم التقیه فی الفکر الاسلامی، ط. الثانیه، بیروت، مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی.