فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

تحلیلی بر اقدامات عمرانی در بارگاه رضوی در دوره حکومت سنی مذهب سلجوقیان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
لیدا مودت
گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز
10.22034/shistu.2024.562235.2284
چکیده
بعد از شهادت امام­ رضا7، حرم­ مطهر رضوی در کانون توجه حکومت­های سنی­مذهب مستقر در خراسان قرار گرفت. در دوران حکومت­ سامانی و غزنوی، کارگزاران این دو حکومت نسبت به حرم­ مطهر ­رضوی احترام و ارادت داشتند. رفتار تساهل‌آمیز سامانیان و غزنویان نسبت به حرم­ مطهر رضوی، زمینه و بستری را برای اقدامات بعدی در دوران حکومت­ سلجوقیان فراهم ساخت. پژوهش حاضر به تحلیلی بر اقدامات عمرانی در حرم مطهر رضوی در دوره حکومت سلجوقیان با روش «توصیفی - تحلیلی» پرداخته است. این پژوهش کوشیده است با بهره‌گیری از منابع تاریخی و آثار برجای مانده در حرم مطهر رضوی و در موزه آستان قدس، تحقیقی تاریخی، باستان‌شناسانه، معمارانه و اجتماعی ارائه دهد. هدف مقاله پاسخ به این پرسش اصلی است که رفتار سلاطین‌ سلجوقی و وابستگان آنان نسبت به حرم­ مطهر ­رضوی چگونه بوده ­است؟ نتایج­ پژوهش حاکی­ از آن است که بستری که حکومت­های سامانیان و غزنویان ایجاد نمودند، موجب شد سلاطین ­بزرگ­ سلجوقی نیز احترام و ارادت قلبی نسبت به حرم­ مطهر رضوی داشته باشند. علاوه بر این، در زمان سلطان سنجر بیشترین اقدامات ­عمرانی در این مکان ­مقدس صورت گرفت. رفتار تساهل­آمیز سلطان ‌سنجر نسبت به اقدامات­ عمرانی وزیر شیعی­اش، ابوطاهر قمی و خاندان کاکویه شیعی، منجر به گسترش تشیع ­محبتی و عاطفی در میان زنان خاندان ­سلجوقی گردید. از این‌رو زنان خاندان سلجوقی با توجه به بسترهای ­فرهنگی ایجاد­شده، توجه­ ویژه­ای به حرم مطهر ­رضوی داشتند.

تازه های تحقیق

احترام و ارادات به حرم مطهر رضوی در دوره­های گوناگون تاریخی بعد از شهادت امام رضا7 صورت می‌گرفته است. در دوره حکومت­های سامانی و غزنوی، علاوه ­بر احترام و ارادت قلبی، اقداماتی در جهت بازسازی و اضافه نمودن بناهایی به حرم مطهر رضوی صورت پذیرفت که این کار زمینه­ای برای حکومت سنی‌مذهب سلجوقیان بود تا این احترام و ارادت به این مکان مقدس نیز ادامه یابد. 

نکته جالب توجه اینکه، سلاطین بزرگ سلجوقی (آلب­ارسلان و ملکشاه) از حرم مطهر رضوی زیارت کردند و به امام رضا7 احترام و ارادت قلبی داشتند. بعد از آنکه سنجر به حکومت رسید، افرادی شیعی همچون ابوطاهر قمی، وزیر سلطان سنجر، و فرامرز بن ­علی از خاندان کاکویه دست به بازسازی و مرمت حرم مطهر رضوی زدند. این موضوع نشان می‌دهد که رفتار تساهل­آمیز سلطان­سنجر فضایی برای اقدامات شیعیان در ارتباط با حرم ­مطهر ­رضوی فراهم ساخت. فضایی که در دوران حکومت­ سنجر ایجاد شده بود، موجب گردید توجه به حرم رضوی به درون خاندان سلجوقی کشیده شود.

از آن جالب­تر اینکه زنان خاندان سلجوقی در رأس این کار قرار داشتند. در همان دوران حکومت سلطان سنجر، نوه دختری وی، جوهرنسب، تعدادی جزوه قرآنی به خط خود نوشت و وقف حرم مطهر رضوی نمود. جوهرنسب پیشتاز توجه هر چه بیشتر زنان خاندان سلجوقی به حرم مطهر رضوی بود. تَرکان­زُمرد­مَلِک و اُلُغ­تَرکان دو خواهری بودند که اقدامات منحصر­ به­ فرد و ماندگاری در حرم­ مطهر رضوی انجام دادند. کاشی­های ازاره حرم رضوی که در نوع خود زیبا و منحصر به فرد است، به دستور ترکان زمرد ملک انجام شده است. علاوه بر آن، این دو خواهر جزواتی قرآنی به خط خود بر حرم مطهر رضوی وقف کردند. احترام و ارادتی که در زمان سلطان­سنجر به حرم مطهر رضوی پی‌ریزی شد، منجر به گسترش تشیع محبتی و عاطفی در میان خاندان سنی‌مذهب سلجوقی گردید. 

کلیدواژه‌ها
امام رضا (ع)
حرم مطهررضوی
سلجوقیان
زنان
ترکان زمردملک

موضوعات

  1. ابن­حجر عسقلانی، احمد (1404ق)، تهذیب ­التهذیب، بیروت، دارالفکر.
  2. ابن­حوقل، ابوالقاسم ­محمد (1366)، سفرنامه ابن­حوقل (ایران در صورة ­الارض)، ترجمه و تصحیح جعفر شعار، تهران، امیرکبیر.
  3. ابن­فندق، علی ­بن ­زید بیهقی (1367)، لباب ­الانساب، ج2، تصحیح مهدی ­رجایی، قم، کتابخانه آیت­الله­ مرعشی نجفی.
  4. ابن­اثیر، علی ­بن ­محمد (1368)، تاریخ ­بزرگ اسلام و ایران، ترجمه علی ­هاشمی ­حائری، تهران، شرکت ­سهامی چاپ و انتشارات ­کتب ­ایران، وزارت­ فرهنگ و ارشاد ­اسلامی.
  5. ابن ­اسفندیار، بهاءالدوله­ محمد بن­ حسن (1366)، تاریخ ­طبرستان، تصحیح­ عباس ­اقبال، تهران، خاور.
  6. ابن­­جوزی، ابوالفرج (1412)، المنتظم ­فی ­تاریخ ­الملوک و الأمم، بیروت، دارالکتب­ العلمیه.
  7. ابن­حبان بستی، محمدابوحاتم (1393ق)، کتاب ­الثقات، بیروت، مؤسسة ­الکتب ­الثقافیه.
  8. ابودلف، مسعر بن­ المهلهل (1342)، سفرنامه ­ابودلف در ایران، با تعلیقات ولادیمیر مینورسکی، ترجمه سید ابوالفضل ­طباطبائی، تهران، بنیاد موقوفات­ محمود افشار.
  9. احتشام ‌­کاویانیان، محمد (1354)، شمس‌الشموس، مشهد، آستان­قدس.
  10. اعتماد السلطنه (صنیع الدوله)، محمدحسن‌­خان (1362)، مطلع ­الشمس، تهران، پیشگام.
  11. افشار، ایرج، (1374)، یادگارهای یزد، تهران، انجمن­آثار و مفاخر فرهنگی.
  12. افضل­الدین ­کرمانی، ابوحامد احمد بن حامد (1365)، عقد العلی ­للموقف­ الاعلی، ترجمه محمد ابراهیم ­باستانی ­پاریزی، تهران، روزبهان.
  13. امام، محمدکاظم (1348)، مشهد طوس، تهران، کتابخانة ­ملی ­ملک.
  14. امو­ر ­فرهنگی ­آستان ­قدس (بی­تا)، آستان ­قدس، دیروز و امروز، مشهد، ­آستان ­قدس.
  15. انصاری ­زنجانی، اسماعیل (1386)، الموسوعة ­الکبری ­عن ­فاطمة ­الزهرا " : شهادتها، ج7، قم،
    دلیل­ ما.
  16. اوکین، برنارد (1386)، معماری ­تیموری در خراسان، مشهد، بنیاد پژوهش­های­ اسلامی آستان قدس رضوی.
  17. ایمانپور، محمدتقی و صیامیان­گرجی، زهیر (1389)، «بررسی­ پیشینه یک­ اثر معماری در حرم رضوی: کتیبه­های سنجری» مطالعات­ تاریخ ­اسلام، سال ­اول، ش4، بهار.
  18. آذربد، افضل‌الدین،گزارش کتبی مورخ 21 خرداد 1374، مشهد، ادارة ­پژوهش و معرفی موزه‌های آستان ­قدس­ رضوی.
  19. آملی، مولانا أولیاءالله (1348)، تاریخ ­رویان، تصحیح و تحشیه منوچهر­ستوده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
  20. بارانی، محمدرضا و دهقانی، محمد (1393)، «بررسی ­تطبیقی رواداری ­مذهبی آل­بویه و سلاجقه»، فصلنامه ­تاریخ فرهنگ و تمدن­ اسلامی، سال­ پنجم، پاییز 1393، ش16.
  21. باسورث، ادموندکلیفورد (1384)، تاریخ­ غزنویان، ترجمه حسن­ انوشه، تهران، امیرکبیر.
  22. بنداری ­اصفهانی، قوام‌الدین فتح بن علی (1356)، زبدة ­النصره و نخبة ­العصره (تاریخ­ سلسله­ سلجوقی)، ترجمه­ محمد حسین ­جلیلی، تهران، بنیاد فرهنگ.
  23. بیهقی، ابوالفضل­ محمد بن ­حسین (1362)، تاریخ بیهقی، به­اهتمام غنی و فیاض، تهران، خواجه.
  24. بیهقی، علی ­بن ­زید (1351ق)، تتمه صوان ­الحکمه، لاهور، رای صاحب منشی گلاب.
  25. (ابن ­فندق) بیهقی، ظهیرالدین علی ­بن ­زید (1361)، تاریخ­ بیهق، تهران، فروغی.
  26. پرایس، کریستی (1355)، تاریخ­ هنر اسلامی، ترجمه مسعود­ رجب­نیا، تهران، امیرکبیر.
  27. تاریخ ­سیستان (1366)، به ­تصحیح محمدتقی بهار، تهران، خاور.
  28. جرفادقانی، ابوالشرف (1357)، ترجمه تاریخ ­یمینی، به­اهتمام جعفر شعار، تهران، بنگاه ­ترجمه و نشر کتاب.
  29. یزدی، جعفر ­بن ­محمد بن­ حسن (1389)، تاریخ یزد، ترجمه ایرج ­افشار، تهران، علمی و
    فرهنگی.
  30. جعفریان، رسول (1391)، تاریخ ­تشیع در ایران، از آغاز تا طلوع دولت­ صفوی، تهران، نشرعلم.
  31. حاکم ­نیشابوری، محمد بن عبدالله (1375)، تاریخ ­نیشابور، تهران، آگاه.
  32. مؤلف مجمهول (1372)، حدود العالم من ­المشرق ­الی ­المغرب، با تعلیقات مینورسکی، ترجمه میرحسین­شاه، تصحیح مریم میراحمدی و غلامرضا ورهرام، تهران، دانشگاه ­الزهراء.
  33. حسنی ­رازی، سید مرتضی ­بن ­داعی (1313)، تبصرة ­العوام ­فی ­معرفة ­مقامات ­الانام، تصحیح عباس­ اقبال، طهران، مطبعه ­مجلس.
  34. خراسانی، محمدهاشم (1388)، منتخب ­التواریخ، تهران، کتابفروشی ­اسلامیه.
  35. خواندمیر، غیاث­الدین (1362)، تاریخ­ حبیب ­السیر فی اخبار افراد بشر، زیر نظر محمد دبیر سیاقی، تهران، خیام.
  36. دوری، کارل (1374)، هنر اسلامی، ترجمه محمد بصیری، تهران، دانشگاه ­تهران.
  37. راوندی، ابوبکر محمد (1364)، راحة ­الصدور و آیة ­السرور، تصحیح اقبال و مینوی، تهران، امیرکبیر.
  38. سیدی، مهدی (1378)، تاریخ ­شهر مشهد، مشهد، شهرداری­ مشهد.
  39. سیدی، مهدی (1381)، «آل­کاکویه و اوّلین باروی شهر مشهد»،وقف؛ میراث­ جاویدان، سال ­دهم، ش38، تابستان 1381، مرکز خراسان­شناسی.
  40. شبیریان، علی اکبر (1344)، «سنگ­تاریخی مزار امام»،نامة ­آستان ­قدس، ش20.
  41. شوشتری، قاضی­ نورالله (1354)، مجالس­ المؤمنین، ج2، تهران، کتابفروشی­ اسلامیه.
  42. رازی، شهمردان­ بن ­ابی­الخیر (1362)، نزهت­نامه ­علایی، به ­کوشش فرهنگ­ جهانپور، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  43. صفی، امید (1399)، سیاست / دانش در جهان­ اسلام، تهران، پژوهشکده ­مطالعات­ فرهنگی و اجتماعی.
  44. ­نیشابوری، ظهیرالدین (1332)، سلجوقنامه، تهران، کلاله­خاور.
  45. عابدینی، ابوالفضل و قهرمانی، مهدی (1390)، «مقایسه نظام­آموزشی و مراکز­ علمی آل­بویه و سلجوقیان»، پژوهشنامه معارف­ قرآنی، ش5.
  46. عطاردی، عزیزالله (1371)، تاریخ ­آستان ­قدس­ رضوی، تهران، عطارد.
  47. عوفی، نورالدین محمد (1361)، لباب­الالباب، به­اهتمام ادوارد براون، تهران، خوارزمی.
  48. غفاری­ قزوینی، احمد بن­ محمد (1396)، تاریخ­جهان­آرا، تهران، اساطیر.
  49. فتحعلی، محمود (1379)، تساهل و تسامح­ اخلاقی، ­دینی، سیاسی، قم، طه.
  50. فرزانه­فر، حسین (1383)، تساهل و مدارا امام ­فخر رازی درباره مذاهب اهل­سنت، تهران، عطایی.
  51. فروزانی، سید ابوالقاسم (1385)، «وضعیت بارگاه ­رضوی از هنگام شهادت امام­رضا7 تا آغاز سلجوقیان»، فصلنامه مطالعات­تاریخی، ضمیمه ­مجله دانشکده ­ادبیات و علوم­انسانی دانشگاه­ فردوسی­ مشهد (علمی ­پژوهشی)، ش11-12، بهار و تابستان.
  52. فیض قمی، عباس (1349)، گنجینه­آثار قم، قم، چاپخانه ­مهر استوار.
  53. قزوینی ­رازی، عبدالجلیل (1351)، النقض، تصحیح میرجلال­الدین­ محدث، تهران، انجمن­ آثار ملی.
  54. قصابیان، محمدرضا (1377)، تاریخ­مشهد، مشهد، نشر انصار.
  55. قمی، نجم­الدین ­ابورجاء (1363)، تاریخ­ الوزراء، تصحیح محمد تقی دانش­پژوه، تهران، مؤسسه­ مطالعات و تحقیقات­ فرهنگی.
  56. قوچانی، عبدالله‌ (1375)، «کتیبة ­کوفی محراب قدمگاه امام ­رضا»،وقف؛ میراث­جاویدان، سال چهارم، ش13، بهار.
  57. کرمر، جوئل (1375)، احیای­ فرهنگی در عهد آل­بویه، انسان­گرایی در عصر رنسانس­ اسلامی، ترجمه محمدسعید حنایی­ کاشانی، تهران، مرکز نشر ­دانشگاهی.
  58. کریمان، حسین (1340)، طبرسی و مجمع البیان، تهران، دانشگاه ­تهران.
  59. کیانی، محمدیوسف (1376)، تزیینات وابسته معماری ­ایران دوره ­اسلامی، تهران، سازمان میراث ­فرهنگی کشور.
  60. گردیزی، ابوسعید (1363)، زین­ الاخبار، ­تصحیح و تحشیه عبدالحی­حبیبی، تهران، دنیای کتاب.
  61. لاک، جان (1383)، نامه­ای در باب تساهل، ترجمه شیرزاد­گلشاهی­کریم، تهران، نشرنی.
  62. لمبتن، آن (1382)، تداوم و تحول در تاریخ ­میانه ­ایران، ترجمه یعقوب­آژند، تهران، نشرنی.
  63. متز، آدام (1364)، تمدن ­اسلامی در قرن ­چهارم­ هجری یا رنسانس­اسلامی، ترجمه علیرضا ذکاوتی­قراگوزلو، تهران، امیرکبیر.
  64. مجمل­التواریخ و القصص (1318)، تصحیح ملک­ الشعرای­ بهار، به­همت محمدرمضانی، تهران، خاور.
  65. صدوق، محمد ­بن­ علی بن ­بابویه (1384)، عیون­ اخبار الرضا7، ترجمه علی­اکبر غفاری و حمیدرضا مستفید، تهران، دارالکتب­ الاسلامیه.
  66. مرعشی، ظهیرالدین (1368)، تاریخ­ طبرستان و رویان و مازندران، مقدمه محمدجواد مشکور، به­کوشش محمدحسین­تسبیحی، تهران، شرق.
  67. مستوفی، حمدالله (1361)، تاریخ ­گزیده، به ­اهتمام ادوارد براون، تهران، دنیای­کتاب.
  68. معزی، محمد (1393)، کلیات­ دیوان امیرمعزی، تهران، زوار.
  69. مقدسی، ابوعبدالله (1361)، احسن ­التقاسیم فی معرفة ­الاقالیم، ترجمه علی‌‌نقی ­منزوی، تهران، شرکت­ مؤلفان و مترجمان­ ایران.
  70. منتجب­الدین بدیع، علی ­بن ­احمد (1384)، عتبة ­الکتبه، تصحیح عباس اقبال، تهران، اساطیر.
  71. منشی­ کرمانی، ناصرالدین (1364)، نسائم ­الاسحار من لطائم­ الاخبار در تاریخ­ وزراء، ­تصحیح و مقدمه میرجلال­الدین حسینی ­ارموی، تهران، اطلاعات.
  72. مولوی، عبدالحمید (1355)، «کاشی­های ازاره حرم­ مطهر رضوی»، نامه­ آستان ­قدس، ویژه­نامه 13.
  73. مولوی، عبدالحمید و مصطفوی، محمدتقی و شکورزاده، ابراهیم (1388)، «سیرتحول معماری و توسعه ­آستان ­قدس رضوی، وقف؛ میراث ­جاویدان، سال ­هفدهم، ش65.
  74. مؤتمن، علی (1355)، تاریخ ­آستان ­قدس­ رضوی، مشهد، آستان ­قدس رضوی.
  75. میرخواند، میرمحمد (1339)، روضة­ الصفا فی سیرة­ الانبیاء و الملوک و الخلفا، تهران، مرکزی.
  76. نظامی­ عروضی، احمد بن عمر (1385)، چهار مقاله، تصحیح ­محمد قزوینی، تهران، اشراقی.
  77. نفیسی، نوشین­دخت (1380)، موزه­داری، تهران، سمت.
  78. ویلسن، کریستی (1317)، تاریخ­ صنایع ایران، ترجمه عبدالله­ فریار، تهران، فرهنگسرا.
  79. همایی، جلال­الدین (1318)، غزالی­نامه، تهران، مجلس.
  80. یوسفی­فر، شهرام و محمدی، سیدمحمدحسین (1389)، «چگونگی تأثیرگذاری باورهای مذهبی بر زندگی اجتماعی شهر ری دوره سلجوقی»، جستارهای­ تاریخی، دوره ­اول، شماره­ اول، بهار و تابستان.
فصلنامه علمی شیعه شناسی
دوره 21، شماره 81
بهار 1402
صفحه 7-38