بررسی انتقادی اجماع‌سازی هدف‌مند ابن‌تیمیه برای کاستن جایگاه علوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار دانشگاه مازندران

چکیده

فریقین درباره کثرت مناقب امیرالمؤمنین اتفاق نظر دارند و بیش­تر مسلمانان، صدور صدها روایت پیامبر اسلام درباره آن حضرت را انکار نمی­کنند. هر چند غالب اهل سنت، درباره تفسیر برخی از آن روایات با شیعیان اختلاف نظر دارند و دلالت آن­ها را بر امامت بلافصل آن حضرت نمی­ پذیرند، با این حال، افراد اندکی به­دلیل تعصبات خاص، به انکار برخی از فضایل مزبور پرداختند که ابن­تیمیه حرانی، بنیانگذار اندیشه سلفی­گری، از معروف­ترین آن­هاست. وی علاوه بر انکار درستی غالب روایات مربوطه، سعی بلیغ دارد تا پیشینیان را در انکار مهم­ترین فضایل امیرالمؤمنین با خود هم­نظر نشان دهد. سؤال مهم این است که آیا ادعاهای وی مبنی بر اتفاق نظر بین دانشمندان در دیدگاه­های مزبور صادق است؟ این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی، به موضوع پرداخته و با تکیه بر منابع معتبر اهل­سنت، نادرستی ادعاهای یادشده را اثبات کرده است.

تازه های تحقیق

نتیجه

از آن­چه گذشت، روشن شد اجماعات منقول ابن­تیمیه، بیش از آن­که نقل اجماع باشد، نوعی اجماع­سازی است که برای نادیده گرفتن فضایل امیرالمؤمنین‌7 ساخته شده است؛ لذا موضوعات ذیل در مقاله اثبات گردید:

1. ادعای وی مبنی بر اتفاق نظر بر عدم نزول آیه ولایت درباره ماجرای انفاق امیرالمؤمنین7 نادرست بود و برخی از پیشینیان، در نقطه مقابل، ادعای اجماع نمودند.

2. ادعای ابن­تیمیه مبنی بر اجماع در جعلی بودن حدیث حقانیت امام علی7 نادرست بود و تعدادی از بزرگان بر صحت آن مهر تأیید زدند.

3. ادعای وی دایر بر اتفاق نظر عالمان به حدیث در نادرستی حدیث ولایت هم با نقل و تأیید حدیث توسط عالمان بزرگ اهل­سنت، ابطال گردید.

4. عالمان اهل­سنت ادعای ابن­تیمیه مبنی بر جعلی بودن ذیل حدیث غدیر، را توهم خواندند و کاملاً نادرست دانستند.

5. ادعای وی مبنی بر آن­که ماجرای تبوک، تنها محل صدور حدیث منزلت بوده، نادرست است و نقل متعدد حدیث منزلت صادره در مواضع گوناگون توسط دانشمندان، دلیلی بر ابطال توهم ابن­تیمیه است.

6. اهل سنت،‌حدیث معرفی امام7 به عنوان «هادی» را تأیید کرده­اند و ادعای ابن تیمیه در اتفاق نظر بر جعلی بودن آن مردود است.

7. داستان بازگرداندن ابوبکر از مأموریت قرائت آیات ابتدایی سوره برائت و واگذاری آن به امیرالمؤمنین7 تقریباً متواتر بوده، ادعای ابن­تیمیه مبنی بر ساختگی بودن آن نادرست است.

کلیدواژه‌ها


 

‏ آجری، ابوبکرمحمدبن­الحسین، الشریعه، ویرایش دکتر عبدالله­بن­عمربن­سلیمان الدمیجی، ریاض: دارالوطن، ۱۴۲۰.

‏ آلوسی، سیدمحمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ویرایش علی عبدالباری عطیه، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵.
‏ البانی، محمد ناصرالدین، سلسلة الأحادیث الصحیحة وشیء من فقهها وفوائدها، ریاض: مکتبة المعارف للنشر و التوزیع، ۱۴۱۵.
‏ ابن‌ابی­الحدید معتزلی، ابوحامد عزالدین‌بن‌هبةالله، شرح نهج‌البلاغه، ویرایش محمد عبدالکریم النمری، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۸.
‏ ابن‌ابی­حاتم، عبدالرحمان‌بن‌محمد، الجرح والتعدیل، چ1، بیروت: دارإحیاء التراث العربی، ۱۲۷۱.
‏ ـــــــــــــــــــــ ، تفسیر القرآن العظیم‏، ویرایش طیب اسعد محمد، ریاض: مکتبة نزار مصطفى الباز، ۱۴۱۹.
‏ ابن‌ابی­شیبه، ابوبکر عبدالله‌بن‌محمد، المصنف فی الأحادیث والآثار، ویرایش کمال یوسف الحوت، چاپ اول، ریاض: مکتبة الرشد، ۱۴۰۹.
‏ ابن‌ابی­عاصم، ابوبکر شیبانی، الآحادوالمثانی، ویرایش دکتر باسم فیصل احمد الجوابرة، ریاض:
دارالرایه، ۱۴۱۱.
 ـــــــــــــــــــــ ، السنه، ویرایش محمد ناصرالدین البانی، چ اول، بیروت: المکتب الاسلامی، ۱۴۰۰.
‏ابن‌اثیر جزری، عزالدین‌ ابی­الحسن علی‌بن‌محمد، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، ویرایش عادل أحمد الرفاعی، چاپ اول، بیروت: دار‌إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۷.
‏ابن‌اثیر جزری، مبارک‌بن‌محمد، جامع الأصول فی أحادیث الرسول، ویرایش عبدالقادر الأرنؤوط و تحقیق تتمه: بشیر عیون، چاپ اول، بی­جا: مکتبة الحلوانی، مطبعة الملاح، مکتبة دارالبیان، ۱۳۹۰.
‏ابن‌اعرابی، ابوسعید احمدبن‌محمدبن‌زیاد بصری صوفی، معجم ابن الأعرابی، ویرایش عبدالمحسن ‌بن‌ إبراهیم‌بن‌احمد الحسینی، عربستان: دارابن الجوزی، ۱۴۱۸.
‏ابن­تیمیه، احمدبن‌عبدالحلیم حرانی، مجموع الفتاوى، ویرایش أنور الباز ـ عامر الجزار، بی‌جا:
دارالوفاء، ۱۴۲۶.
‏همو، منهاجالسنه، ویرایش دکتر محمد رشاد سالم، مصر: مؤسسة قرطبه، ۱۴۰۶.
‏ابن­جزی، محمدبن‌احمد، التسهیل لعلوم التنزیل، ویرایش عبدالله خالدى، بیروت: شرکة دارالأرقم بن أبی‌الأرقم، ۱۴۱۶.
‏ابن­جوزی، جمال‌الدین ابوالفرج عبدالرحمان‌بن‌علی، زادالمسیر فی علم التفسیر، ویرایش محمد بن عبدالرحمان عبدالله، چاپ اول، بیروت: دار‌الفکر، ۱۴۰۷.
‏ابن­حبان، محمد أبوحاتم تمیمی بستی، الثقات، ویرایش سیدشرف‌الدین أحمد، بیروت: دار‌الفکر، ۱۳۹۵.
‏ ـــــــــــــــــــــ ، صحیح ابن حبان، ویرایش شعیب الأرنؤوط، بیروت: مؤسسة الرساله، ۱۴۱۴.
‏ابن­حجر عسقلانی، ابوالفضل احمدبن‌علی، تهذیب التهذیب، چاپ اول، بیروت: دار‌الفکر، ۱۴۰۴.
‏ ـــــــــــــــــــــ ، الإصابة فی تمییز الصحابه، چاپ اول، بیروت: دارالجیل، ۱۴۱۲.
‏ـــــــــــــــــــــ ، المطالب العالیة بزوائد المسانید الثمانیة، ویرایش و آماده‌سازی: دکتر سعد‌بن‌ناصر‌بن عبدالعزیز الشثری، چاپ اول، عربستان: دار‌العاصمة ـ دار‌الغیث، ۱۴۱۹.
ـــــــــــــــــــــ ، تقریب التهذیب، ویرایش محمد عوامة، سوریه: دارالرشید، ۱۴۰۶.
ـــــــــــــــــــــ ، فتح‌الباری شرح صحیح البخاری، ویرایش محب‌الدین الخطیب، بیروت: دارالمعرفة، ۱۳۷۹.
‏ابن­حجر هیثمی، ابی­العباس احمد شهاب‌الدین مکی، الصواعق المحرقه، ویرایش عبدالرحمن بن عبدالله الترکی و کامل محمد الخراط، بیروت: مؤسسة الرساله، ۱۹۹۷.
‏ابن‌حنبل، امام احمد، مسند احمد‌بن‌حنبل، ویرایش سیدابوالمعاطی نوری، بیروت: عالم الکتب، ۱۴۱۹.
‏ ـــــــــــــــــــــ ، فضایل الصحابه، ویرایش دکتر وصی‌الله محمد عباس، چاپ اول، بیروت: مؤسسة الرساله، ۱۴۰۳.
‏ابن­خزیمه، محمدبن اسحاق ابوبکر سلمی، صحیح ابن­خزیمه، ویرایش دکتر محمدمصطفى اعظمی، بیروت: المکتب الإسلامی، ۱۳۹۰.
‏ابن­عبدالبر نمری قرطبی، أبوعمر یوسف‌بن‌عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، ویرایش علی محمد البجاوی، چاپ اول، بیروت: دار‌الجیل، ۱۴۱۲.
‏ابن­عربی، ابوبکر محمدبن‌عبدالله، العواصم من القواصم، ویرایش محب‌الدین الخطیب و محمود مهدی الاستانبولی، بیروت: دار‌الجیل، ۱۴۰۷.
‏ابن­عربی، محمدبن‌عبدالله، احکام القرآن‏، ویرایش على‌محمد بجاوی، بیروت: دار‌الجیل، ۱۴۰۸.
‏ابن­عساکر، حافظ ابوالقاسم على‌بن‌حسن شافعى، تاریخ مدینه دمشق، ویرایش محب‌الدین ابی سعید عمر بن غرامة العمری، بیروت: دارالفکر، ۱۹۹۵.
‏ابن‌قتیبه دینوری، أبومحمد عبدالله، المعارف، ویرایش دکتر ثروت عکاشة، قاهره: دارالمعارف، بی­تا.
‏ابن­کثیر دمشقی، اسماعیل‌بن‌عمرو، البدایةوالنهایة، بیروت: مکتبه المعارف، بی­تا.
‏ ـــــــــــــــــــــ ، السیرةالنبویة، ویرایش مصطفى عبدالواحد، بیروت: دار‌المعرفةللطباعة والنشر والتوزیع، ۱۳۹۶.
‏ ـــــــــــــــــــــ ، تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دارالفکر، ۱۴۰۱.
‏ابن‌ماجه قزوینی، ابوعبدالله ‏محمدبن‌یزید قزوینى، سنن ابن‌ماجه، ویرایش محمد فؤاد عبدالباقى، بیروت: دارالفکر، بی­تا.
‏ابن­مردویه، ابوبکر احمدبن‌موسی اصفهانی، مناقب الامام علی‌بن‌ابی­طالب، بی­جا: دارالحدیث، بی­تا.
‏ابن‌مغازلی، علی‌بن‌محمد، مناقب امیرالمؤمنین علی بن ابی­طالب رضی‌الله عنه، ویرایش ابوعبدالرحمن ترکی بن عبدالله الوادعی، چاپ اول، صنعا: دار‌الآثار، ۱۴۲۴.
‏ابوحیان اندلسی، محمدبن‌یوسف، البحر المحیط فى التفسیر، ویرایش جمیل، صدقى محمد، چاپ اول، بیروت: دارالفکر، ۱۴۲۰.
‏ابویعلی، احمدبن‌علی‌بن‌المثنى، مسند ابی­یعلى، ویرایش حسین سلیم أسد، چاپ اول، دمشق: دار‌المأمون للتراث، ۱۴۰۴.
‏امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، چاپ اول، قم ـ ایران: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶.
‏ایجی، عضدالدین‌ عبدالرحمان‌بن‌احمد، المواقف، ویرایش عبدالرحمان عمیرة، بیروت: دارالجیل، ۱۴۱۷.
‏بزار، ابوبکر احمدبن‌عمروبن‌عبدالخالق، البحر الزخار (مسند بزار)، ویرایش دکتر محفوظ الرحمن زین‌الله، چاپ اول، بیروت: مؤسسة علوم القرآن، مکتبة العلوم والحکم، ۱۴۰۹.
‏بغدادی، احمدبن‌علی ابوبکر الخطیب، تاریخ بغداد، ویرایش بشار عواد معروف، بیروت: دار‌الغرب الإسلامی، ۱۴۲۲.
‏بغوی، حسین‌بن‌مسعود، تفسیر البغوى المسمى معالم التنزیل‏، ویرایش مهدى، عبدالرزاق‏، بیروت: دار‌إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰.
‏بلاذری، أحمدبن‌یحیى‌بن‌جابربن‌داود، أنساب الأشراف، بی­جا: بی­نا، بی­تا.
‏بیهقی، ابوبکر احمدبن‌الحسین‌بن‌علی‌بن‌موسى، سنن کبرى، ویرایش محمد عبدالقادر عطا، مکه مکرمه: مکتبه دار‌الباز، ۱۴۱۴.
‏ترمذی، ابوعبدالله محمدبن‌علی‌بن‌الحسن، نوادر الاصول فی أحادیث الرسول، ویرایش عبدالرحمان عمیرة، بیروت: دارا لجیل، ۱۹۹۲.
‏ترمذی، محمدبن‌عیسى أبوعیسى، الجامع الصحیح (سنن ترمذی)، ویرایش أحمد محمد شاکر و دیگران همراه با دیدگاه‌های ألبانی، بیروت: دار‌إحیاء التراث العربی، بی­تا.
‏تفتازانی، سعدالدین مسعودبن‌عمربن‌عبدالله، شرح المقاصد فی علم الکلام، پاکستان: دارالمعارف النعمانیة، ۱۴۰۱.
‏جرجانی، میرسیدشریف، شرح مواقف، ویرایش بدرالدین نعسانی، قم: شریف رضی، ۱۳۲۵.
‏جمعی از علما، التوفیق الربانى التوفیق الربانى فی الرد على ابن­تیمیة الحرانی، بی­جا: بی­نا، بی­تا.
‏حاکم نیشابوری، محمدبن‌ابوعبدالله، المستدرک على الصحیحین و بذیله التلخیص للحافظ الذهبی، ویرایش مصطفى عبدالقادر عطا، چاپ اول، بیروت: دار‌الکتب العلمیه، ۱۴۱۱.
‏حسینی میلانی، سیدعلی، محاضرات فی الاعتقادات، قم: نشر حقائق، ۱۳۸۵.
‏حلبی، علی‌بن‌برهان‌الدین، السیرةالحلبیة فی سیرة الأمین المأمون، بیروت: دار‌المعرفة، ۱۴۰۰.
‏خطیب تبریزی، محمدبن‌عبدالله، مشکاة المصابیح، ویرایش محمد ناصرالدین ألبانی، چاپ سوم، بیروت: المکتب الإسلامی، ۱۹۸۵.
‏ذهبی شافعی، شمس‌الدین ابوعبدالله محمدبن‌احمدبن‌عثمان، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر والأعلام، ویرایش دکتر عمر عبدالسلام تدمرى، چاپ اول، بیروت: دار‌الکتاب العربی، ۱۴۰۷.
‏ ـــــــــــــــــــــ ، الکاشف فی معرفة من له روایة فی الکتب الستة، ویرایش محمد عوامة، چاپ اول، جده: دار‌القبلةللثقافةالإسلامیة، ۱۴۱۳الف.
ـــــــــــــــــــــ ، سیر أعلام النبلاء، ویرایش شعیب الأرنؤوط و محمد نعیم العرقسوسی، چاپ نهم، بیروت: مؤسسة الرساله، ۱۴۱۳ب.
‏زرقانی، محمدبن‌عبدالباقی‌بن‌یوسف مالکی، شرح الزرقانی على المواهب اللدنیة بالمنح المحمدیة، بیروت: دار‌الکتب العلمیة، ۱۴۱۷.
‏زمخشری، ابوالقاسم محمود‌بن‌عمرو جارالله، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، چاپ سوم، بیروت: دار‌الکتاب العربی، ۱۴۰۷.
‏ ـــــــــــــــــــــ ، ربیع‌ الابرار و نصوص الاخیار، بیروت: مؤسسه أعلمی، ۱۴۱۲.
‏زیعلی، جمال‌الدین عبدالله‌بن‌یوسف، تخریج الأحادیث والآثار الواقعة فی تفسیر الکشاف للزمخشری، ویرایش عبدالله بن عبدالرحمن السعد، ریاض: دار‌ابن خزیمة، ۱۴۱۴.
‏سیوطی، حافظ جلال‌الدین عبدالرحمان‌بن‌ابی­بکر، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم: کتـابخانه آیت‌الله مـرعشی نجفی;، ۱۴۰۴.
ـــــــــــــــــــــ ، جامع الاحادیث (الجامع الصغیر و زوائده و الجامع الکبیر)، بی‌جا: بی‌نا، بی­تا.
‏شاشی، أبوسعید هیثم‌بن‌کلیب، المسند، ویرایش دکتر محفوظ الرحمن زین‌الله، مدینه منوره: مکتبة العلوم والحکم، ۱۴۱۰.
‏شامی، محمدبن‌یوسف الصالحی، سبل الهدى و الرشاد فی سیرة خیر العباد، ویرایش عادل أحمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت: دار‌الکتب العلمیه، ۱۴۱۴.
‏شهرستانی، ابوالفتح محمد‌بن‌عبدالکریم،نهایة الإقدام فی علم الکلام، ویرایش أحمد فرید المزیدی، بیروت: دار‌الکتب العلمیه، ۱۴۲۵.
‏شوکانی، محمدبن‌علی‌بن‌محمد، فتح القدیر، دمشق: دار‌ابن کثیر، ۱۴۱۴.
‏طبرانی، سلیمان‌بن‌احمدبن‌ایوب ابوالقاسم، المعجم الکبیر، ویرایش حمدی بن عبدالمجید السلفی، چاپ دوم، موصل: مکتبة الزهراء، ۱۴۰۴.
‏ ـــــــــــــــــــــ ، تفسیر القرآن العظیم‏، اربد (اردن): دارالکتاب الثقافی، ۲۰۰۸‏.
‏طبری، محمدبن‌جریر ابوجعفر، جامع‌البیان فی تفسیر القرآن، چ1، بیروت: دارالمعرفه، ۱۴۱۲.
‏طحاوی، ابوجعفر احمدبن‌محمدبن‌سلامة، شرح مشکل الآثار، ویرایش شعیب الأرنؤوط، بیروت: مؤسسةالرسالة، ۱۴۰۸.
‏طیالسی، سلیمان‌بن‌داود ابوداوود الفارسی البصری، مسند أبی داود، بیروت: دار‌المعرفه، بی­تا.
‏عجلونی جراحی، اسماعیل‌بن‌محمد، کشف الخفاء و مزیل الإلباس عما اشتهر من الأحادیث، ویرایش أحمد القلاش، چاپ چهارم، بیروت: مؤسسةالرسالة، ۱۴۰۵.
‏عینی، بدرالدین‌ محمودبن‌احمد، عمدة القاری شرح صحیح البخاری، بیروت: دار‌إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
‏فخر رازی، محمدبن‌عمر، تفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت: دار‌إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰.
‏قاری، ملاعلی‌بن‌سلطان‌بن‌محمد، مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ویرایش جمال عیتانی، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیة، ۱۴۲۲.
‏قرطبی، محمدبن‌احمد، الجامع لأحکام القرآن، چاپ اول، تهران: انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۶۴.
‏قسطلانی مصری، ابوالعباس شهاب‌الدین احمدبن‌محمد، ارشاد الساری لشرح صحیح البخاری، مصر: المطبعة الکبری الأمیریة، ۱۳۲۳.
‏متقی هندی، علاءالدین علی، کنزالعمال فی سنن الأقوال و الأفعال، ویرایش محمود عمر الدمیاطی، چاپ اول، بیروت: دار‌الکتب العلمیة، ۱۴۱۹.
‏مزی، عبدالرحمان أبوالحجاج، تحفة الأشراف بمعرفة الأطراف، ویرایش عبدالصمد شرف‌الدین، چاپ دوم، بیروت: المکتب الإسلامی و دار‌القیمة، ۱۴۰۳.
‏ ـــــــــــــــــــــ ، تهذیب الکمال، ویرایش شار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرساله، ۱۴۰۰.
‏مقدسی، ضیاءالدین‌ ابوعبدالله محمدبن‌عبدالواحد، الأحادیث المختاره، ویرایش عبدالملک بن عبدالله بن دهیش، مکه مکرمه: مکتبةالنهضةالحدیثة، ۱۴۱۰.
‏مناوی، الإمام الحافظ‌ زین‌الدین عبدالرؤوف، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، چاپ اول، مصر: المکتبة التجاریة الکبرى، ۱۳۵۶.
‏نسایی، ابوعبدالرحمان احمدبن‌شعیب، خصائص امیرالمؤمنین علی‌بن‌ابی­طالب، ویرایش احمد میرین البلوشی، چاپ اول، کویت: مکتبة المعلا، ۱۴۰۶.
‏ ـــــــــــــــــــــ ، سنن کبری، ویرایش دکتر عبدالغفار سلیمان البنداری و سیدحسن کسروی، چاپ اول، بیروت: دار‌الکتب العلمیه، ۱۴۱۱.
‏نیشابوری، حسن‌بن‌محمد نظام الاعرج، غرائب القرآن و رغائب الفرقان، بیروت: دار‌الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۶.
‏هیثمی، حافظ نورالدین على بنابى ­بکر، غایة المقصد فى زوائد المسند، ویرایش خلاف محمود عبدالسمیع، بیروت: دار‌الکتب العلمیه، ۱۴۲۱.
‏ ـــــــــــــــــــــ ، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، قاهره و بیروت: دار‌الریان للتراث و دارالکتاب العربی، ۱۴۰۷.
‏یافعی، ابومحمد عبدالله‌بن‌اسعد، مرآة الجنان و عبرة الیقظان، قاهره: دارالکتاب الإسلامی، ۱۴۱۳.