خوانشی بر معانی واژگان سوگند در گفتمان علوی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه گلستان

2 زبان و ادبیات عربی دانشگاه علامه طباطبائی

چکیده

استفاده از الفاظ سوگند، یکی از کهن­ترین شیوه­های تأکید کلام است که قدمتی دیرینه در فرهنگ و زبان عربی دارد. این­گونه تأکید، به دلایل متعددی انجام می­گیرد که از آن جمله می­توان به ضعیف بودن امکان تحقق موضوع، غرابت موضوع و یا منکر بودن مخاطب نسبت به آن اشاره کرد. واژگان سوگند در زبان عربی، از تعدد و تنوعی بی­مانند برخوردار است. یکی از بارزترین نمونه­ های تعدد اسلوب قسم و تفاوت­های کاربرد آن را در کتاب بی­نظیر نهج‌البلاغه می­توان مشاهده نمود. این پژوهش، به بررسی رابطه میان واژگان قسم، مقسم­­به­ها و مقسم­علیه­های این کتاب می­پردازد تا با نشان دادن تفاوت کاربرد و موضع کاربرد هر واژه، پرده از ظرایف و زیبایی­های دلالی و معنایی آن بردارد. بررسی مفهوم انواع سوگند در نهج‌البلاغه، نشان می­دهد که تمامی واژگان سوگند، در دلالت بر معنای تأکید مشترکند ولی در عین حال، هر یک دلالت معنایی متفاوت از آن دیگری دارد که از لحاظ مفهوم، پیوند معنایی محکمی با مقسم­علیه مؤکد دارد؛ چنان‌که جایگزینی هر واژه مشابهی، کاهش بلاغت معنایی آن را موجب می­شود.

کلیدواژه‌ها


فهرست منابع

قرآن کریم

  1. ابن‌فارس، معجم مقاییساللغة، چاپ اول، بیروت: دارإحیاء التراث العربی، 2001.
  2. ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق محمدحسین شمس‌الدین، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1419.
  3. ابن‌منظور، لسان العرب، چاپ سوم، بیروت: دارصادر، 1414.
  4. اسماعیل بن عباد، المحیط فیاللغة، تحقیق محمدحسن آل‌یاسین، 1994.
  5. امرؤالقیس، الدیوان، تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم، چاپ چهارم، مصر: دارالمعارف، بی­تا.
  6. انباری، اسرارالعربیة، دراسة و تحقیق محمدحسین شمس‌الدین، منشورات محمد على بیضون، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیة،  1997.
  7. بدرالدین أمیمة، «أسلوب القسم فی الحدیث النبوی»، مجلة جامعة دمشق، ج26، العدد الثالث و الرابع، ص47-87، سنة2010.
  8. جاحظ، البیان و التبیین، تحقیق عبدالسلام هارون، القاهرة: مکتبة الخانجی، بی­تا.
  9. راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داوودی، چاپ اول، بیروت: دارالعلم،  1412.
  10. زمخشری، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، چاپ سوم، بیروت: دارالکتب العربی، 1407.
  11. سامرائی، فاضل، معانی النحو، چاپ اول، بی‌جا، مؤسسة التاریخ العربی للطباعة و النشر، بی­تا.
  12. سیبویه، الکتاب، تحقیق عبدالسلام محمد هارون. بی‌جا: دار القلم، 1966.
  13. سیوطی، الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، صیدا: المکتبة العصریة، 1987.
  14. شرتونی، مبادئالعربیة، چاپ پانزدهم، تهران: انتشارات اساطیر، 1389.
  15. شوکانی الیمنی، نیل الأوطار، تحقیق عصام­الدین الصبابطی، چاپ اول، مصر: دارالحدیث، 1993.
  16. طریحی، فخرالدین، مجمع البیان، چاپ سوم، تهران: نشر مرتضوی، 1375.
  17. عون، علی ابوالقاسم، اسلوب القسم و اجتماعه مع الشرط فی رحاب القرآن الکریم، لیبیا: منشورات جامعة الفاتح، 1992.
  18. فراهیدی، خلیل بن أحمد، کتاب العین، چاپ دوم، قم: انتشارات هجرت، 1410.
  19. فیروزآبادی، القاموس المحیط، تحقیق مکتب تحقیق التراث فی مؤسسة الرسالة بإشراف محمد نعیم العرقسُوسی، ط الثامنة، بیروت: مؤسسة الرسالة للطباعة والنشر والتوزیع، 2005.
  20. قرشی، سیدعلی‌اکبر، قاموس قرآن، چاپ ششم، تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1371.
  21. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360.
  22. مهیار، رضا، فرهنگ ابجدی عربی فارسی، بی­تا.
  23. نهج‌البلاغه، تحقیق فیض الإسلام، تهران: انتشارات فقیه، 1381.
  24. نهج‌البلاغه، ترجمه سیدجعفر شهیدی، چاپ چهارم، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1371.