فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

بازشناسی مؤلفه‌های محتوایی و ساختاری طبقات‌نگاری شیعه در عصر عباسی (درآمدی بر سیر تدوین از آغاز تا قرن ششم هجری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 تاریخ اسلام، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه،قم، ایران
2 دانشگاه شهرکرد
10.22034/shistu.2025.2063310.2537
چکیده
در تاریخ‌نگاری اسلامی، طبقات‌نگاری به‌عنوان روشی نظام‌مند برای طبقه‌بندی شخصیت‌های علمی و دینی بر اساس معیارهای زمانی، مکانی و موضوعی، جایگاه ویژه‌ای دارد. شیعیان با توجه به سیر تحول آن از آغاز به طبقات‌نگاری توجه داشته‌ و آثاری نگاشته‌اند. این نوشتار با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی در پی پاسخ به این سؤال است که شیعه از آغاز قرن دوم تا پایان قرن ششم هجری چه مراحلی را در تدوین طبقات‌نگاری طی کرده است؟ با بررسی از آثار برجای مانده از کتاب‌های طبقات شیعیان و مطالعه آنها می‌توان به شناخت، نقل و شرح جامع وضعیت سیاسی و اجتماعی دوره‌ی عباسی پی برد؛ افزون بر این، واکاوی محتوای این تألیفات، زمینه‌ساز شناخت رویکردها فکری آنان در آن برهه تاریخی است. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که این آثار در این محدوه زمانی، با محوریت امامان معصوم‰ و با دو ویژگی اصلی ساختار ترکیبی تاریخ‌محور، الفبایی، اسلوب ایجاز در نسب‌شناسی و موارد دیگر، و محتواگرایی مبتنی بر شاخصه هویتی و راویان شکل گرفته‌اند. در این میان، مؤلفه‌هایی چون تعریف امام‌محور از صحابی، اهتمام به ثبت شبکه‌های روایی و استفاده از اسلوب ایجاز در ارائه اطلاعات، از وجوه تمایز آثار شیعه با آثار اهل‌سنت به شمار می‌رود. این در حالی که اهل‌سنت بر ضرورت ثبت و شناخت سیره‌ی نبوی و شناخت آن، به معرفی صحابه‌ی پیامبر و راویان سیره به مثابه‌ی حلقه‌ی اتصال به شناخت روایات نبوی تأکید داشتند. طبقات‌نگاری شیعه تنها ابزار برای میراث ماندگار حدیثی نیست، بلکه بازتابی از تحولات فکری ـ اجتماعی جامعه شیعی و نقشه‌ای برای تثبیت مرجعیت علمی در عصر غیبت بوده است.

تازه های تحقیق

سیر تدوین طبقات‌نگاری شیعیان در عصر عباسی، از قرن دوم تا ششم هجری، فرایندی تدریجی، پویا و پاسخگو به نیازهای درونی جامعه شیعه بوده است. در این دوران، طبقات‌نگاری شیعه با دو ویژگی برجسته از دیگر دوره‌ها متمایز شد: نخست. انعطاف محتوایی از طریق ترکیب تاریخ، حدیث، رجال و کتابشناسی؛ دوم. ساختار نظام‌مند با ایجاد الگوهای طبقه‌بندی علمی بر اساس زمان، مکان و موضوع.

در نگاهی کلی، می‌توان دریافت که زمینه‌ی اصلی طبقات‌نگاری شیعه بر پایه‌ی سیره‌نگاری بنا شده و در قالب تسمیه‌نگاری تجلی یافته است. به استناد کتاب طبقات الشعراء از دعبل بن علی خزاعی، طبقات‌نگاری شیعه با عنوان «طبقات» در قرن سوم هجری و در حوزه‌ی علوم ادبی و شعر صورت گرفته است. از نظر محتوایی، شباهت‌هایی میان کتاب‌های طبقات شیعه و اهل‌سنت در شرح سیره‌ی نبوی و توجه به طبقه‌ی صحابه و تابعین وجود دارد، هرچند در تعریف «صحابه» و ملاک‌های طبقه‌بندی آنان، تفاوت‌های بنیادینی میان دو مکتب دیده می‌شود. با رشد رشته‌های مختلف علوم و ظهور طریقت‌های فکری نوظهور در قرون نخستین اسلامی، دانشمندان هر گروه کوشیدند نام و شرح حال بزرگان خود را تدوین کنند. بیشترین مضامینی که کتب طبقات شیعه را تشکیل می‌دهد، مربوط به زوایای مختلف علوم است؛ اعم از علوم دینی (مانند قرائت، رجال و حدیث) و علوم غیر دینی (مانند نحو، نسب، ادبیات و شعر). 

در شیوه‌ی تنظیم کتب طبقات، باید به کاربرد هماهنگ بیان روایی و لحن ساده، بهره‌گیری از ترتیب زمانی و  الفبایی در دسته‌بندی راویان و رجال، ایجاز در کلام، فهرست‌نویسی، ثبت مطالب کتب از  بین رفته، ذکر راویان  عینی و موثق، انساب و محلی‌نگاری اشاره کرد. 

در مجموع، طبقات‌نگاری شیعه از آغاز تا پایان قرن ششم عصر عباسی، نه‌تنها به ثبت و ضبط معارف دینی و تاریخی شیعه کمک کرده، بلکه محیط علمی و فکری خاصی را فراهم آورده است که در آن، شیعه توانسته معارف خود را گسترش دهد و در برابر چالش‌های موجود از هویت فکری و اعتقادی خود دفاع کند.

کلیدواژه‌ها

1.                 ابن انباری، عبدالرحمن بن محمد الأنصاری (1405ق). نزﻫة الألباء فی طبقات الأدباء. کوشش ابراهیم السامرائی. الزرقاء: مکتبه المنار.
2.                 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (1406). لسان المیزان. بیروت. مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
3.                 ابن‌ابی‌طی، یحیی بن حمید (1379ش). الحاوی فی رجال الشیعة الامامیة. تصحیح رسول جعفریان. بی‌جا: بی‌نا.
4.                 ابن‌سعد، ابوعبدالله محمد (1410ق). الطبقات الکبری. بیروت: دارالکتب العلمیه.
5.                 ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی (1380قق). معالم العلماء فی فهرست کتب الشیعة. تحقیق محمد بن علی. نجف اشرف. المطبعة الحیدریه.
6.                 ابن‌غضائری، احمد بن حسین (1422ق). الرجال (ابن الغضاﺋری). قم: دار الحدیث.
7.                 ابن‌ندیم، احمد بن إسحاق (1417ق)، الفهرست. تحقیق إبراهیم رمضان. بیروت: دارالمعرفة.
8.                 استرآبادی، محمد بن علی (1422ق). منهج المقال فی تحقیق احوال الرجال. قم: مؤسسة آل‌البیت لاحیاء التراث.
9.                 اصفهانی ابوالفرج، علی بن حسین (بی‌تا). مقاتل الطالبیین. تحقیق سیداحر صقر. بیروت: دارالمعرفة.
10.            آقا نوری، علی (1385ش). خاستگاه تشیع و پیدایش فرقه هاى شیعه در عصر امامان. قم: پژوهشگاه علوم و معارف فرهنگ اسلامى‏.
11.            آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن منزوی (1372ش). مصنفات الشیعة. مشهد: آستان قدس رضوی.
12.            آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن منزوی (1403ق).  الذریعه الی تصانیف الشیعة. بیروت: دار احیاء الاضواء.  
13.            آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن منزوی (1430ق). طبقات أﻋﻼم الشیعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.  
14.            امین، محسن (۳۴۰۱ق). أعیان الشیعة . بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
15.            بختیاری، شهلاء. (1378ش) نقد و بررسی منابع سیره نبوی. زیرنظر رسول جعفریان و مؤلفان. مقاله بررسی دیدگاه‌های واقدی و ابن سعد، در روایت سیره. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
16.            برقعى، على اکبر. (1384ش). راهنماى دانشوران در ضبط نام‌ها، نسب‏ها و نسبت‏ها، مقدمه‌نویس برقعى محمد باقر(م1436ق). قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی.
17.            برقی، احمد بن محمد (1342ش). رجال البرقی. اشراف جعفر سبحانی. تحقیق و تعلیق حیدر محمد علی بغدادی. قم: مؤسسة الامام الصادق7.
18.            برقی، احمد بن محمد (1342ش). رجال البرقی. مصحح محمد کلظم میاموی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
19.            جعفریان، رسول. ( 1387ش). منابع تاریخ اسلام. قم: انتشارات انصاریان. چاپ سوم.
20.            جناب، على. (1385ش). رجال و مشاهیر اصفهان(الاصفهان).تدوین و تصحیح: پورعصار، رضوان‏. اصفهان: سازمان فرهنگى تفریحى شهردارى اصفهان.
21.            حسینی خامنه‌ای، سیدعلی (1377ش). چهار کتاب اصلی ﻋلم رجال. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
22.            حسینیان مقدم، حسین. (1395ش). تطورشناسی سیره نگاری با تکیه بر نقش اصحاب امامان  علیهم السلام. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
23.                                                                         الخضری بک، محمد (بی‌تا). الدولة العباسیة. تحقیق الشیخ محمد عثمانی. بیروت: شرکة دارالارقم بن ابی‌الارقم.                   
24.            خلیفه بن خیاط. (1414ق). کتاب الطبقات. تحقیق سهیل زکار. بیروت: دارالفکر.
25.            خوئی، ابولقاسم (1413ق). معجم رجال الحدیث و تفصیل الرواة. بی‌نا: بی‌جا.
26.            داداش نژاد، منصور. (1395ش)، خاندان های شیعه خاندان ابو رافع (پژوهش و بازسازی میراث مکتوب خاندان ابی رافع. قم: انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
27.            راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). مفردات الفاظ قرآن. بیروت: دارالشامیه.
28.            ربانی، محمدحسن (1385ش). سبک‌شناسی دانش رجال الحدیث. قم: مرکز فقهی ائمهی اطهار(ع).
29.            رحمان ستایش، محمدکاظم (1385ش). آشنایی با کتب رجال شیعی. تهران: سمت.
30.            رضوی، سیدابوالفضل و رضایی برجکی، اسماعیل (1395ق). طبقات‌نگاری: شیوه‌ای از تاریخ‌نگاری اسلامی و تأثیرپذیری از ساختارهای اجتماعی. تاریخ فرهنگ، ۲ (97)، ص۲۹-۷.
31.            روزنتال، فرانتس (1365ش). تاریخ تاریخ‌نگاری در اسلام. ترجمه‌ی اسدالله آزاد. مشهد: آستان قدس رضوی.
32.            زبیدی، مرتضی (1414ق). تاج العروس، بیروت: دارالفکر.
33.            ژزوف، بورلو (1389ق). تمدن اسلامی. ترجمه اسدالله علوی. مشهد. انتشارات بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
34.            سالم، عبدالعزیز (بی‌تا). التاریخ و المورخون العرب. بیروت: دار النهضة العربیة. 
35.            سبحانی، جعفر (1414ق). کلیات فی علم الرجال. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
36.            سبحانی، جعفر (1418ق). موسوعة طبقات الفقهاء. قم: مؤسسة الإمام الصادق7.
37.            سجادی و عالم‌زاده (1389ش)، تاریخ نگاری در اسلام، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
38.            شوشتری، حسن بن زیدالدین (1411ق). تحریر الطاووسی. تحقیق فاضل الجواهری. قم: مکتبة آیةالله المرعشی النجفی.
39.            صدر، حسن (1357ش). شیعه و پایه‌گذاری علوم اسلامی. ترجمه‌ی محمد مختاری. تهران: روزبه.
40.            صفری فروشانی، نعمت‌الله (1379ش)، فصلی در تاریخ‌نگاری اسلامی طبقات، تاریخ اسلام، شماره 1.
41.            صفری فروشانی، نعمت‌الله (اردیبهشت1381ش). پیشینه‌ی طبقات‌نگاری در میان مسلمانان. کتاب ماه دین، ۵۵.
42.            طوسی، محمد بن حسن (1415ق/1373ش).  رجال  الطوسی.  تحقیق  جواد  قیومی  اصفهانی.  قم: مؤسسه انتشارات اسلامی.
43.            طوسی، محمد بن حسن (1420ق). فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنفین و أصحاب الأصول. قم: مکتبة المحقق الطباطبائی.
44.            عالمی، سیدمحمدرضا (1393ش). انساب‌نگاری شیعه تا پایان قرن هفتم هجری. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و بنیادپژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
45.            مجهول (1391ق). اخبار الدولة العباسیة. تحقیق عبدالعزیز دوری. بیروت: دار الطبعة.
46.            محرمی، غلامحسین (1387ش). تاریخ تشیع از آغاز تا پایان غیبت صغری. قم: مؤسسه‌ی آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
47.            مدرس تبریزی، محمدعلی(1369). ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیة و اللقب. تهران: خیام.
48.            موسوی بجنوردی، کاظم، (1383ش). دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی. چاپ پنجم. ج2.
49.            مومنة سمیة، محمدعلی چلونگر. مصطفی پیرمرادیان. (2022م). المکونات المضمونیه و البنائیه لتألیف الطبقات عند الشیعه فی العصر العباسی. مجلة الکلیه الاسلامیه الجامعه لجامعه اسلامیه نجف اشرف. عدد 69. ص 74- 88.
50.            ناجی، محمد رضا و دیگران. (1389ش)، تاریخ و تاریخ نگاری، تهران: نشر مرجع.
51.            نجاشی، احمد بن علی (1365ش). رجال النجاشی. ط السادسه. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة.
52.            نمازی شاهرودی، علی(1414ق). مستدرکات علم رجال الحدیث. تهران: فرزند مؤلف.
53.            هدایت پناه، محمد رضا (1398ش). سیر تدوین و تطور صحابه‌نگاری. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. نشر پژوهشگاه.