فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

سازگاری تعدد قراءات نازل شده از جانب خداوند با حدیث نزول قرآن بر حرف واحد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه علوم اجتماعی/ دانشکده فرهنگ و علوم اجتماعی و رفتاری/ دانشگاه باقرالعلوم ع/ قم/ ایران
چکیده
از جمله احادیث مورد توجه علمای شیعه، روایت «نزول قرآن بر حرف واحد» است که در طول قرون، مبنای تحلیل‌های گوناگون دربارهٔ ماهیت قرائات قرآنی قرار گرفته است. با آنکه تا قرن دهم هجری، تواتر قرائات سبع نزد علمای شیعه پذیرفته‌شده بود، از این زمان ذهنیتی در میان برخی اخباریان و سپس اصولیان پدید آمد که این حدیث را در مقام نفی تعدد قرائات نازل‌شده از سوی خداوند تلقی کردند و بدین‌سان، باب انکار تواتر قرائات سبع در فضای علمی شیعه گشوده شد. اگر توجه شود که این حدیث تنها مستند کسانی است که قایل به نزول قرآن با یک قرائت‌اند، آنگاه فهم دقیق مقصود آن، نقش تعیین‌کننده‌ای در حل این نزاع خواهد داشت. مقالهٔ حاضر با تحلیل قراین داخلی (مقالیه) و خارجی (حالیه)، نشان می‌دهد که هدف این حدیث، نه نفی وحیانی بودن قرائات متعدد، بلکه رد برداشت نادرستی از حدیث نبوی «نزول قرآن بر هفت حرف» بوده؛ برداشتی که گمان می‌کرد پیامبرˆ اجازهٔ مترادف‌گویی در الفاظ قرآن را داده است. با زوال تدریجی این برداشت در قرون دوم و سوم هجری، زمینه‌های صدور حدیث «بر حرف واحد» نیز از اذهان محو شد. روشن‌شدن این زمینه‌ها نشان می‌دهد که شیعه از عصر پیامبرˆ، وجود قرائات متعدد نازل‌شده از سوی خداوند را پذیرفته بود، و انکار برخی علمای متأخر ناشی از سوء ‌تفاهمی تاریخی در فهم روایت بوده است.

تازه های تحقیق

حدیث «نزول قرآن بر حرف واحد» که مرحوم کلینی در کتاب شریف الکافی نقل کرد، از قرن یازدهم به بعد، زمینه‌ساز شکل‌گیری ذهنیتی شد که آن را دال بر انحصار قرائت نازل‌شدهٔ قرآن در یک قرائت واحد دانست. بر اساس این برداشت، اختلافات موجود در قرائات سبع و عشر، ساخته و پرداختهٔ قاریانی تلقی شد که این قرائات به آنان منسوب‌اند و بدین‌سان، مفاد حدیث مذکور به‌عنوان انکار وجود قرائات متعدد نازل‌شده از سوی خداوند تفسیر گردید.

مقالهٔ حاضر با استناد به شواهد متعدد، نشان داد که مقصود اصلی از این حدیث، نفی برداشت نادرست از حدیث نبوی «نزول قرآن بر سبعة أحرف» در زمان صدور آن (یعنی قرون اول و دوم هجری) بوده است. در آن دوره، برخی صحابه و تابعان با استناد به این حدیث، جواز دخل و تصرف در الفاظ قرآن و استفاده از مترادفات را صادر می‌کردند؛ تا جایی که ابوحنیفه، بر پایهٔ همین فهم، فتوا به جواز قرائت نماز به زبان فارسی داد.

با زوال تدریجی آن برداشت نادرست در قرون دوم و سوم، زمینه‌های صدور حدیث امام صادق† نیز از حافظهٔ تاریخی محو شد و در نتیجه، در قرون بعدی، معنای جدیدی از این حدیث شکل گرفت که آن را در مقام نفی قرائات متعدد دانست. این در حالی است که نزد قدمای شیعه، مسئله کاملاً روشن بود و هیچ‌گونه تعارضی میان پذیرش حدیث «حرف واحد» و اذعان به قرائات متعدد نازل‌شده از سوی خداوند وجود نداشت.

با روشن‌شدن زمینه‌های تاریخی و مفهومی این سوء ‌تفاهم، تردیدی باقی نمی‌ماند که شیعه از عصر پیامبرˆ تا امروز، وجود قرائات متعدد نازل‌شده از جانب خداوند را پذیرفته و حدیث «نزول بر حرف واحد»، نه در مقام انکار این واقعیت، بلکه در مقام تصحیح فهم نادرست از حدیث نبوی «سبعة أحرف» صادر شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.                 قرآن کریم
2.                 ابن ابی‌داود، ابوبکر عبدالله سجستانی (1423ق). المصاحف. قاهره: الفاروق الحدیثه.
3.                 ابن ابی‌شیبه، ابوبکر عبدالله بن محمد (1409ق). مصنف ابن ابی‌شیبه. ریاض: مکتبة الرشد.
4.                 ابن‌جزری، شمس‌الدین محمد بن محمد (بی‌تا). النشر فی القرائات العشر. قاهره: المطبعة التجاریة الکبرى.
5.                 ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی (1390ق). فتح الباری. مصر: المکتبة السلفیه.
6.                 ابن‌حزم، علی بن احمد (۱۴۳۱ق). الإحکام فی أصول الأحکام. بیروت: دار الآفاق الجدیده.
7.                 ابن‌سعد، محمد الزهری (١٤٢١ق). الطبقات الکبیر (الطبقات الکبری). قاهره: مکتبة الخانجی.
8.                 ابن عبدالبر، یوسف بن عبد الله (1387ق). التمهید لما فی الموطأ من المعانی و الأسانید. مغرب: وزارة عموم الأوقاف و الشؤون الإسلامیه.
9.                 ـــــــــــــــــــــ (1421ق). الاستذکار. بیروت: دار الکتب العلمیة.
10.             ابن‌کثیر دمشقی، عمادالدین اسماعیل بن عمر (1419ق.). تفسیر القرآن العظیم. بیروت‏: دارالکتب العلمیه.
11.               ابن‌مجاهد، احمد بن موسى (1400ق). السبعة فی القرائات. ط الثانیه. مصر: دار المعارف.
12.             ابن‌وهب، ابومحمد عبدالله (2003). تفسیر القرآن من الجامع لابن وهب. بیروت: دارالغرب الإسلامی.
13.             ابوداود سجستانی، سلیمان بن اشعث (١٣٢٣ق). سنن أبی‌داود مع شرحه عون المعبود. دهلی: المطبعة الأنصاریه.
14.             ابوداود طیالسی، سلیمان بن داود (1419ق). مسند أبی‌داود الطیالسی. مصر: دار هجر.
15.             ابوشامه، شهاب‌الدین عبدالرحمن بن اسماعیل (1395ق). المرشد الوجیز إلى علوم تتعلق بالکتاب العزیز. بیروت: دار صادر.
16.             ابوعبید هروی، قاسم بن سلاّم (١٣٨٤ق). غریب الحدیث. حیدرآباد الدکن: مطبعة دائرة المعارف العثمانیه.
17.             ابویعلى، حمد بن علی التمیمی الموصلی (١٤٠٤ق). مسند أبی‌یعلى. دمشق: دار المأمون للتراث.
18.             ابویوسف، یعقوب بن إبراهیم الأنصاری (۱۴۳۱ق). الآثار. حیدرآباد دکن: لجنة إحیاء المعارف النعمانیه.
19.             احمد بن حنبل، احمد بن محمد (١٤٢١ق). مسند أحمد، تحقیق شعیب الأرنؤوط. بیروت: مؤسسة الرساله.
20.             بحرانى، یوسف بن احمد (1405ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهره. قم: دفتر انتشارات اسلامى‌.
21.             جزائری، سیدنعمة‌الله (بی‌تا). منبع الحیاة و حجیة قول المجتهد من الأموات. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
22.             جماعة من العلماء (1404-1427ق). الموسوعة الفقهیة الکویتیه، تصدرها وزارة الأوقاف الکویتیه. الکویت: طبع الوزاره. 
23.             حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله النیسابوری (1411ق). المستدرک علی الصحیحین. بیروت: دار الکتب العلمیه.
24.             حسن‌زاده آملی، حسن (1375). هزار و یک کلمه. قم: بوستان کتاب قم.
25.             حسینی طهرانی، سیدمحمد حسین (۱۴۲۵ق). مهر تابان، یادنامه و مصاحبات تلمیذ و علامه سید محمد حسین طباطبائی تبریزی. مشهد: نور ملکوت قرآن.
26.             ـــــــــــــــــــــ (1433ق). نور ملکوت قرآن. مشهد: علامه طباطبائی.
27.             حسینی عاملى، سیدجواد بن محمد (1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامه. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
28.             خطیب، عبداللطیف (۱۴۲۲ق). معجم القرائات. دمشق: ‌دار سعدالدین.
29.             خوانساری، سید محمدباقر (1390). روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات. قم: اسماعیلیان.
30.             خوئى، سیدابوالقاسم (1418ق)‌. موسوعة الإمام الخوئی. قم‌: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
31.             ـــــــــــــــــــــ (۱۳۶۴). البیان فی تفسیر القرآن‏. تهران: کعبه.
32.             دانی، عثمان بن سعید (1408ق). الأحرف السبعة للقرآن. مکة المکرمه: مکتبة المناره.
33.             ذهبی، شمس‌الدین محمد بن احمد (١٤١٣ق). تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام. بیروت: دار الکتاب العربی.
34.             ـــــــــــــــــــــ (1405ق). سیر أعلام النبلاء. ط الثالثه. بیروت: مؤسسة الرساله. 
35.             رویانی، محمد بن هارون (1416ق). مسند الرویانی. قاهره: مؤسسة قرطبه.
36.             زویدات، شجاع (۱۴۰۳). «کسب اجازه‌نامهٔ قرائات عشر کبری از سوی شجاع زویدات». ۲۹/۸/۱۴۰۳. خبرگزاری ایکنا. http://iqna.ir/00HpOH. بازیابی شده در ۱۰/۹/۱۴۰۳.
37.             سبکی، محمود محمد خطاب (1353ق). المنهل العذب المورود، شرح سنن الإمام ابی‌داود. قاهره: مطبعة الاستقامه.
38.             سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن بن ابى‏بکر (۱۴۱۴ق). الدر المنثور فى التفسیر بالماثور. بیروت: دارالفکر.
39.             شافعی، محمد بن ادریس (1403ق). اختلاف الحدیث. بیروت: دار الفکر.
40.             ـــــــــــــــــــــ (1357ق). الرساله. مصر: مصطفى البابی الحلبی و أولاده.
41.             شاهدی، سیدمحمد (۱۴۰۱). شیوه‌های قرائت قرآن؛ دغدغه اصلی مسلمانان غرب آفریقا. خبرگزاری ایکنا  https://iqna.ir/fa/news/1620820. بازیابی شده در ۱۰/۱/۱۴۰۱.
42.            شهید اول، زین‌الدین بن على عاملی (1420ق‌). المقاصد العلیة فی شرح الرسالة الألفیه. قم: دفتر تبلیغات اسلامى.
43.             صدوق، محمد بن على بن بابویه (1414ق). اعتقادات الإمامیه‏. قم: کنگرهٔ شیخ مفید.
44.             ـــــــــــــــــــــ (1362). الخصال. قم: جامعهٔ مدرسین‏.
45.             صفدی، صلاح‌الدین خلیل بن أیبک (1420ق). الوافی بالوفیات. بیروت: دار إحیاء التراث.
46.             صنعانی، عبدالرزاق بن همام (١٤٣٧ق). مصنف عبدالرزاق. ط الثانیه، قاهره: دار التأصیل.
47.             طبرانی، سلیمان بن احمد (1415ق). المعجم الأوسط. قاهره: دار الحرمین.
48.             طبرسى، فضل بن حسن‏ (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن‏. تهران: ناصر خسرو.
49.             طبری، محمد بن جریر (1422ق). جامع البیان عن تأویل آی القرآن. قاهره: دار هجر للطباعة و النشر.
50.             طحاوی، احمد بن محمد (١٤١٥ق). شرح مشکل الآثار. بیروت: مؤسسة الرساله.
51.             طوسى، محمد بن حسن‏ (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. تصحیح احمد حبیب عاملى.‏ بیروت‏: دار إحیاء التراث العربی.
52.             فخر رازى، محمد بن عمر (1420ق). مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر). بیروت‏: دار إحیاء التراث العربی.
53.             فضلی، عبدالهادی (۱۴۳۰ق). القرائات القرآنیه؛ تاریخ و تعریف. بیروت: مرکز الغدیر للدراسات و النشر و التوزیع.
54.             قرطبی، محمد بن احمد (1384ق). الجامع لأحکام القرآن. ط الثانیه. قاهره: دار الکتب المصریه.
55.             کریمی‌نیا، مرتضی (۱۳۹۹). نسخه‌شناسی مصاحف قرآنی (۹). آینهٔ پژوهش، 31 (181)، ۱۲۱-۱۷۰.
56.             ـــــــــــــــــــــ (۱۳۹۸). دومین نشست تخصصی جایگاه قرائت عاصم به روایت حفص نزد مسلمانان. قم: مرکز طبع و نشر قرآن کریم.
57.             کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
58.             مجلسى، محمدتقی (۱۴۰۶ق). روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه. قم: مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور.
59.             معرفت، محمدهادى (۱۴۱۵ق). التمهید فی علوم القرآن‏. چ دوم. قم: مؤسسة النشر الاسلامى‏.
60.             مقریزی، تقی‌الدین احمد بن علی بن عبدالقادر (1420ق). إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع. بیروت: دار الکتب العلمیه.
61.             مؤدب، سیدرضا (۱۳۸۶). نزول قرآن و رؤیای هفت حرف. قم: ‌بوستان کتاب.
62.             نووی، أبوزکریا محیی الدین بن شرف (1347ق). المجموع شرح المهذب. قاهره: إدارة الطباعة المنیریة. مطبعة التضامن الأخوی.
63.             هیثمی، نورالدین علی بن ابی بکر (1414ق). مجمع الزوائد و منبع الفوائد. قاهرة: مکتبة القدسی.
64.             وحید بهبهانى، محمدباقر بن محمداکمل (1419ق).‌ الحاشیة على مدارک الأحکام. قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم السلام‌.
65.             ـــــــــــــــــــــ (1424ق). مصابیح الظلام‌. قم: مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی.