فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

مطالعه‌ی تاریخی ـ کلامی نقش سادات صوفی‌مسلک در تکوین و تحول جریان‌های سیاسی خراسان (قرن‌ هشتم و نهم هجری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 دانشجوی دکتری تاریخ تشیع، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.
چکیده
یکی از پدیده‌های قابل تأمل در تاریخ سیاسی خراسان در قرون هشتم و نهم هجری، حضور فعال برخی چهره‌های علوی و سادات صوفی‌مشرب در رأس یا بدنه‌ی جریان‌های سیاسی است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که این حضور تا چه اندازه متأثر از سیادت و انتساب نسبی به خاندان پیامبر‰ بوده است، و تا چه حد ریشه در عوامل دیگر (همچون شبکه‌های صوفیانه، ساختارهای محلی قدرت و بحران‌های مشروعیت) داشته است؟ این پژوهش با روش «تاریخی ـ تحلیلی» و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای، به صورت موردی برخی جنبش‌ها و شخصیت‌ها (مانند سربداران، نوربخشیه و سادات نیشابور) را تحلیل کرده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد اگرچه سیادت در برخی موقعیت‌ها توانسته است نقش مشروعیت‌بخش یا زمینه‌ساز جذب پیروان را ایفا کند، اما کنش سیاسی این گروه‌ها عمدتاً در بستری از شرایط پیچیده‌ی اجتماعی و تاریخی شکل گرفته است. درواقع، آنچه سبب ایفای نقش سیاسی برخی سادات شده، ترکیبی از منزلت طریقتی، سرمایه‌ی اجتماعی ناشی از رهبری معنوی و بهره‌برداری هوشمندانه از خلأهای قدرت بوده است. همچنین تصوف به‌مثابه‌ی ساختاری شبکه‌ای، زمینه‌ی پیوند میان نَسَب، مرجعیت معنوی و ظرفیت‌های سیاسی را فراهم می‌کرده است. پژوهش حاضر با تفکیک و تحلیل این عناصر، تصویری چندعاملی از نسبت میان سیادت، تصوف و سیاست ارائه داده و از تفسیرهای تک‌علتی فاصله گرفته است.

تازه های تحقیق

بررسی تاریخی جریان‌های سیاسی خراسان در قرون هشتم و نهم هجری نشان می‌دهد که در برخی از این حرکت‌ها، افرادی با نسب سادات و گرایش‌های صوفیانه حضور و حتی نقش‌آفرینی فعال داشته‌اند. با این ‌حال، تحلیل دقیق منابع تاریخی و شرایط اجتماعی آن دوران بیانگر آن است که نمی‌توان انتساب به سیادت را به‌تنهایی عاملی تعیین‌کننده در شکل‌گیری، جهت‌گیری یا موفقیت این جریان‌ها دانست. 

سیادتْ بیش از آنکه خود علت بلافصل تحولات سیاسی باشد، در بستر فرهنگی ـ اجتماعی خاص خراسان، یکی از عناصر هویتی و نمادین به‌شمار می‌آمده که در مواقعی می‌توانسته است در مشروعیت‌بخشی، بسیج نیرو یا تأثیرگذاری بر توده‌ها نقش‌آفرین باشد. از منظری واقع‌بینانه، به‌نظر می‌رسد نقش سادات صوفی‌مسلک در تحولات سیاسی خراسان، بیشتر در قالب «تقارن تاریخی» میان جایگاه معنوی، خاستگاه طریقتی و انتساب به خاندان پیامبر‰ قابل درک است؛ نه در قالب رابطه‌ای علّی، قطعی و یک‌سویه. 

در مواردی همچون سربداران، چنین تقارنی مشهود است، ولی نمی‌توان از آن قانون کلی استخراج کرد یا آن را به تمام جنبش‌های سیاسی منطقه تعمیم داد. بدین‌سان، دستاورد اصلی این پژوهش، گشودن باب تأمل و گفت‌وگو درباره‌ی نحوه‌ی حضور و تأثیر سادات صوفی‌مسلک در بسترهای متکثر تاریخی ـ اجتماعی خراسان است؛ حضوری که بسته به شرایط زمانه، ساختار قدرت و جایگاه طریقت‌ها، می‌توانسته است از صرف نمادین‌بودن تا مشارکت فعال در قدرت سیاسی، متفاوت باشد. این یافته‌ها بیش از آنکه به پاسخ نهایی بینجامند، زمینه‌ای برای تحقیقات بعدی درباره‌ی کارکردهای اجتماعی ـ سیاسی سیادت در جهان اسلام فراهم می‌آورند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.                   آژند، یعقوب (۱۳۶۳). سربداران، قیام شیعی سربداران. تهران: گستره. 
2.                  ــــــــــــــ (۱۳۶۹). حروفیه در تاریخ. تهران: نشر نی. 
3.                  ابن‌بطوطه، محمد (۱۳۷۰). سفرنامه ابن‌بطوطه، ترجمه‌ی محمدعلی موحد، چ پنجم. تهران: آگاه. 
4.                  ابن‌فوطی، عبدالرزاق بن احمد (۱۴۱۵ق). مجمع الآداب در معجم الالقاب. تحقیق محمد الکاظم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد.
5.                  ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. چ سوم. بیروت: دار الفکر.
6.                  اسمیت، جان ماسون (۱۳۶۱). خروج و عروج سربداران. ترجمه‌ی یعقوب آژند. تهران: مرکز فرهنگی علامه طباطبائی. 
7.                  الویری، محسن (۱۳۹۱). زندگی فرهنگی و اندیشه سیاسی شیعیان از سقوط بغداد تا ظهور صفویه. تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
8.            الهامی، داود (۱۳۷۷). امامت در حد ولایت معنوی. درس‌هایی از مکتب اسلام،
سال ۳۸، ۳.
9.                  باخرزی، ابوطیب، (۱۳۹۱)، علی دمیه القصر و عصره اهل العصر. تحقیق محمد التونجی. بیروت: دار الجیل.
10.               بیهقی، ابوالحسن علی بن زید (۱۳۱۷). تاریخ بیهق. تصحیح احمد بهمنیار. تهران: کتابفروشی فروغی.
11.                ترکمنی آذر، پروین (۱۳۸۳). تاریخ سیاسی شیعیان اثنی عشری در ایران. قم: مؤسسه شیعه‌شناسی. 
12.               جامی، عبدالرحمن (۱۳۳۶). نفحات الانس من حضرات القدس. تصحیح مهدی توحیدی‌پور. تهران: کتاب‌فروشی سعدی. 
13.               جعفریان، رسول (۱۳۹۲). تاریخ تشیع در ایران. قم: الهدی.
14.               ــــــــــــــ (۱۳۹۵). تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن نهم. تهران: علم. 
15.               حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله (بی‌تا). المستدرک. تحقیق عبدالرحمان مرعشلی. بیروت: دارالمعرفه. 
16.               خاقانی، بدیل بن علی (1375). ‌دیوان خاقانی. مصحح کزازی. میرجلال‌الدین. تهران: نشر مرکز. 
17.               خواندمیر، غیاث‌الدین (۱۳۶۲). تاریخ حبیب السیر فی اخبار بشر. تصحیح محمد دبیرسیاقی. تهران: کتاب‌فروشی خیام. 
18.               رضوی، ابوالقاسم (۱۳۸۶). رسالة السادة در سیادة السادة. تحقیق سیدمهدی رجائی. قم: کتابخانه آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی. 
19.               روحانی، سیدکاظم (۱۳۷۰). تحلیلی بر نهضت‌های سیاسی دینی. تهران: کیهان. 
20.              زرین‌کوب، عبدالحسین (۱۳۶۶). دنباله‌ی جستجو در تصوف. تهران: امیرکبیر. 
21.               ــــــــــــــ (۱۳۷۸). جستجو در تصوف ایران. تهران: امیرکبیر.
22.              سعدی، مصلح بن‌عبدالله (1366). بوستان سعدی. تهران: نشر امیرکبیر.
23.              سمرقندی، کمال‌الدین عبدالرزاق (۱۳۸۳) مطلع سعدین و مجمع بحرین. به اهتمام عبدالحسین نوایی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. 
24.              سوزنی سمرقندی، محمدعلی (1338). دیوان حکیم سوزنی سمرقندی. تهران: نشر امیرکبیر.
25.              شوشتری، نورالله (1392). مجالس المؤمنین. تصحیح ابراهیم عرب‌پور و دیگران. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
26.              شیبی، کامل مصطفی (1353). همبستگی میان تصوف و تشیع. ترجمه و تلخیص علی‌اکبر شهابی. تهران: دانشگاه تهران.
27.              صدوق،محمد بن علی بن بابویه (۱۳۵۹). کمال الدین و تمام النعمه. تهران: دار الکتب الاسلامی.
28.              عطار نیشابوری، محمد بن ابراهیم (1905م). تذکرة‌الاولیاء. هلند: مطبعه لیدن.
29.              علی، جواد (۱۳۸۰). المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام. قم: منشورات رضی.
30.              فخر رازی، محمد بن عمر (۱409ق). الشجرة المبارکه در انساب الطالبیه. تحقیق سیدمهدی رجائی. قم: کتابخانه آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی. 
31.               فریومدی، غیاث‌الدین (۱۳۶۳). مجمع الانساب. تصحیح میرهاشم محدث، تهران، امیرکبیر. 
32.              فصیح خوافی، احمد (۱۳۸۶). مجمل فصیحی. تصحیح محسن ناجی نصرآبادی. تهران، اساطیر. 
33.              قلقشندی، احمد بن علی (بی‌تا). صبح الاعشى فی صناعة الانشاء. تحقیق محمد حسین شمس دین. بیروت: دار الکتب العلمیه.
34.              کربلایی تبریزی، حافظ حسین (۱۳۸۳). روضات الجنان و جنات الجنان. تصحیح جعفر سلطان القرایی. به اهتمام محمدامین سلطان القرایی. تبریز: ستوده. 
35.              کیاء گیلانی، سیداحمد (۱۴۰۹ق). سراج الانساب. تحقیق سیدمهدی رجائی. قم: کتابخانه آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.
36.              مرعشی، ظهیرالدین (1399). تاریخ طبرستان و رویان و مازندران به اهتمام برنهارد دارن. تهران: اساطیر.
37.          مستوفی بافقی، محمدمفید (1385). جامع مفیدی. به کوشش ایرج افشار. تهران:
اساطیر. 
38.              مسعود سعد سلمان (1384). دیوان مسعودسعد. با مقدمه رشید یاسمی. تهران: مؤسسه انتشارات نگاه.
39.              مقریزی، تقی‌الدین احمد (1980). فضل آل‌البیت. تحقیق سیدعلی عاشور. قاهره: دارالاعتصام.
40.              منز، بئاتریس فوربز (1390). قدرت سیاست و مذهب در ایران عصر تیموری. ترجمه‌ی جواد عباسی. مشهد: دانشگاه فردوسی.
41.               نصر، سیدحسین (۱۳۸۶). سنت و تداوم در اسلام. ترجمه‌ی مهدی ستوده. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
42.              نطنزی، معین‌الدین (1383). منتخب التواریخ. به اهتمام پروین استخری. تهران: اساطیر.
43.              نوربخش، سیدمحمد (1391). من مهدی هستم (ترجمه‌ی رسالة الهدی). ترجمه‌ی رسول جعفریان. پیام بهارستان. سال پنجم، 17، 697-712.