فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

عاشورا در آئینه خلاصة الاقوال( ارزیابی گزارش‌های عاشورایی )

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
فارغ التحصیل دانشگاه ادیان و مذاهب قم
چکیده
آثار رجالی به‌مثابه‌ی یکی از معتبرترین منابع شناسایی اصحاب اهل‌بیت‰، همواره جایگاه مهمی در مطالعات تاریخی و حدیثی داشته‌اند. علمای علم رجال با بهره‌گیری از اصول و مبانی خاص، به شناسایی و ارزیابی دقیق روایان و شخصیت‌های تاریخی می‌پردازند. یکی از موضوعات مهم مطرح‌شده در این منابع، گزارش‌های مرتبط با واقعه‌ی عاشوراست. در این زمینه، کتاب «خلاصة الاقوال»، اثر ابومنصور حسن بن یوسف حلی (726ق)، به‌عنوان یکی از متون متأخر رجالی شیعه، دربردارنده‌ی مجموعه‌ای از اخبار عاشورایی است که تا کنون کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. ارزیابی این گزارش‌ها می‌تواند در فهم بهتر منابع عاشواریی و اعتبارسنجی آنها نقش مؤثری ایفا کند. پژوهش حاضر با روش «توصیفی ـ تحلیلی» و بهره‌گیری از شیوه‌ی کتابخانه‌ای به بررسی میزان اعتبار گزارش‌های عاشورایی موجود در کتاب مزبور پرداخته است. یافته‌های تحقیق نشانی می‌دهند که این کتاب دربردانده‌ی ده گزارش مرتبط با اشخاص حاضر در کربلاست که از این میان، هشت گزارش با منابع کهن مطابقت داشته و دو گزارش دیگر نیازمند نقد و بررسی دقیق‌تری هستند.

تازه های تحقیق

این پژوهش به ارزیابی گزارش‌های عاشورایی موجود در کتاب خلاصة الأقوال اثر علامه حلی اختصاص یافت. بررسی‌ها نشان داد با وجود آنکه بخش عمده‌ای از این اثر به مباحث عمومی علم رجال اختصاص دارد، تنها حجم اندکی از آن به واقعه‌ی عاشورا و شخصیت‌های مرتبط با آن پرداخته است. در مجموع، ده گزارش عاشورایی در این کتاب ثبت شده که اغلب ناظر به شهادت یاران امام حسین† بوده و در برخی موارد نیز به نحوه‌ی ضبط اسامی و اعراب‌گذاری توجه شده است.

تحلیل محتوای این گزارش‌ها نشان داد که قریب ۸۰ درصد آنها با منابع تاریخی کهن مطابقت دارد و از اعتبار بالایی برخوردار است. در مقابل، قریب ۱۰ درصد از گزارش‌ها قابل خدشه بوده و نیازمند بررسی و تطبیق دقیق‌تر با منابع معتبر هستند. سایر موارد نیز تلفیقی از گزارش‌های صحیح و نادرست به‌شمار می‌روند که دقت در ارزیابی آنها ضروری است.

این پژوهش از یک‌سو تلاش دارد ابعادی از خلاصة الأقوال را که پیش‌تر مورد توجه کمتری قرار گرفته‌اند، روشن سازد و از سوی دیگر، بر اهمیت گونه‌شناسی و ارزشیابی گزارش‌های رجالی در فهم دقیق‌تر واقعه‌ی عاشورا و شناخت بهتر شخصیت‌های حاضر در آن تأکید می‌ورزد. چنین مطالعاتی می‌تواند افق‌های جدیدی را در پژوهش‌های تاریخی و رجالی شیعه بگشاید و زمینه‌ساز بازخوانی دقیق‌تر منابع متأخر در تعامل با متون کهن باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.                   ابن‌اثیر، علی‌ بن محمد (بی‌تا-الف). اسدالغابة. بیروت: دار الکتاب العربی.
2.                  ـــــــــــــــــــ (بی‌تا-ب). اللباب فی تهذیب الانساب. بیروت: دار صادر.
3.                  ـــــــــــــــــــ (۱۳۸۶ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
4.                  ابن‌احمد، حمید (1405ق). الحدائق الوردیة فی مناقب ائمة الزیدیة. ط الثانیه. دمشق: دارالاسامة. 
5.                  سبط بن ‌جوزی، یوسف بن قزاوغلی (بی‌تا). تذکرة الخواص. طهران: مکتبة نینوا.
6.                  ابن‌حاتم، جمال‌الدین یوسف (بی‌تا). الدر النظیم. قم: موسسة النشر الاسلامی.
7.                  ابن‌حجر عسقلانی، احمد (14۱۵ق). الاصابة فی تمییز الصحابة. تحقیق: عادل احمد و علی محمد. بیروت: دار الکتب العلمیه.
8.                  ابن‌حزم، علی بن احمد (۱۴۰۳ق). جمهرة انساب العرب. تحقیق: لجنة من العلماء. بیروت: دارالکتب العلمیه.
9.                  ابن‌سعد، ابوعبدالله محمد (بی‌تا). الطبقات الکبری. بیروت: دار صادر. 
10.               ابن‌شهرآشوب، محمد (بی‌تا). مناقب آل ابی‌طالب. قم: علامه.
11.                سید بن طاووس، علی بن موسی (1378). اللهوف علی قتلی الطفوف. قم: نوید اسلام. 
12.               ـــــــــــــــــــ (بی‌تا). الإقبال بالأعمال الحسنه. بی‌جا: بی‌نا.
13.               ابن‌عبدالبر، ابوعمر یوسف بن عبدالله (1387ق). التمهید. تحقیق: مصطفی بن احمد. المغرب: وزارة عموم الاوقاف و الشّؤون الاسلامیة. 
14.               ابن‌عساکر، علی (۱۴۱۵ق). تاریخ مدینة دمشق. تحقیق علی شیری. بیروت: دارالفکر.
15.               ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر (1408ق). البدایة و النهایه. تحقیق علی شیری. بیروت: داراحیاء التراث العربی. 
16.               ابن‌نما حلی، محمد (1369ق). مثیرالاحزان. النجف الاشرف: المطبعة الحیدریه. 
17.               ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین (1970). مقاتل الطالبیین. تحقیق احمد صقر. ط الثانیه. قم: اسماعیلیان.
18.               ابومخنف، لوط بن یحیی (1364). مقتل الحسین. تحقیق حسن غفاری. چ دوم. قم: حسن غفاری. 
19.               اردبیلی، محمد (بی تا). جامع الرواة. اردبیل: نجفی.
20.              بخاری، محمد بن اسماعیل (بی‌تا). التاریخ الکبیر. ترکیا: المکتبة الاسلامیه. 
21.               بروجردی، علی اصغر (1410ق). طرائف المقال فی معرفة طبقات الرجال. تحقیق مهدی روحانی. قم: مکتبة مرعشی نجفی.
22.              بغدادی، محمد بن حبیب (1361ق). المحبر. مصر: مطبعة الدائره. 
23.              بلاذری، احمد بن یحیی (بی‌تا). انساب الاشراف. تحقیق سهیل و ریاض. بیروت: دارالفکر. 
24.              تفرشی، محمد باقر بن محمد. (1373). نقد الرجال. بی‌جا: بی‌نا.
25.              تقی‌الدین حلی، حسن بن علی (1392 هـ. ق). الرجال. سایر نویسندگان محقق بحر العلوم. قم: الشریف الرضی.
26.              خطیب تبریزی، محمد بن عبدالله (بی‌تا). الاکمال فی اسماء الرجال. تعلیق ابی‌اسدالله ابن الحافظ محمد عبدالله الانصاری. قم: موسسة آل البیت. 
27.              خوئی، ابوالقاسم (1413ق). معجم رجال الحدیث و تفصیل الرواة. چ پنجم. بی‌جا: بی‌نا.
28.              دینوری، احمد بن داود (1960). الأخبار الطوال. تحقیق عبدالمنعم. قاهره: دار احیاء الکتب العربی. 
29.              ذهبی، محمد (۱۴۲۲ق). تاریخ الاسلام. تحقیق عمر عبدالسلام. ط الثالثه. بیروت: دارالکتاب العربی. 
30.              شهید اول، محمد بن مکی (1414ق). الدروس الشرعیة فی فقه الامامیه. قم: النشر الاسلامی
31.               طوسی، محمد بن حسن (1415ق). رجال الطوسی. تحقیق جواد قیومی. قم: النشر الاسلامی.
32.              مفید، محمد بن محمد (1413ق). الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. تحقیق: مؤسسة آل‌البیت. قم: المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید.
33.              صفدی، صلاح الدین (1420ق). الوافی بالوفیات. تحقیق احمد ارناؤوط و ترکی مصطفی. بیروت: دار احیاء التراث. 
34.              طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۱۷ق). اعلام الوری باعلام الهدی. تحقیق موسسة آل البیت. قم: موسسة آل‌البیت.
35.              طبری، محمد بن جریر (۱۳۵۸ق). المنتخب من ذیل المذیل من تاریخ الصحابة و التابعین. بیروت: موسسة الاعلمی.
36.              ـــــــــــــــــــ (بی‌تا). تاریخ طبری. بیروت: موسسة الاعلمی للمطبوعات. 
37.              حلی، حسن (1417ق). خلاصة الأقوال فی معرفة الرجال. تحقیق جواد قیومی. قم: مؤسسة نشر الفقاهة. 
38.              فتال نیشابوری، محمد (بی‌تا). روضةالواعظین. قم: منشورات الرضی. 
39.              کلبی، هشام بن سائب (1408ق). نسب معد و الیمین الکبیر. تحقیق ناجی حسن. بیروت: علم الکتب. 
40.              المرشد بالله، یحیی‌ بن حسین (۱۴۰۳ق). الامالی الخمیسیه (تسمیة من قتل مع الحسین). ط الثالثه. بیروت: عالم الکتب. 
41.               مشهدی، محمد بن جعفر (1419ق). المزار الکبیر. تحقیق: جواد قیومی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. 
42.              مقریزی، احمد بن علی (۱۴۲۰ق). امتاع الاسماع بالنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع. تحقیق محمد عبدالحمید. بیروت: دارالکتب العلمیه. 
43.              نراقی، ابوالقاسم (1422ق). شعب المقال فی درجات الرجال. تحقیق محسن الاحمدی. ط الثانیه. قم: موسسة النشر الاسلامی.
44.              نمازی، علی (1415ق).‌ مستدرکات علم رجال الحدیث. طهران: ابن مؤلف.