فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

گونه شناسی راهبرد علی بن موسی‌الرضا (ع) در توسعه علوم اسلامی (مطالعه موردی: کاربست راهبرد مکاتبه در ابهام زدایی مسائل کلامی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ دانشگاه ایلام
چکیده
دوران امامت امام رضا† به سبب همزمانی با دوران احتجاجات اعتقادی و وجود جریان‌های متعدد در علوم اسلامی، اهمیت ویژه‌ای دارد. پایه‌ریزی و توسعهٔ علوم اسلامی به‌منظور ارائهٔ اسلام و مقابله با بدعت‌ها و انحرافات ایجادشده در حوزهٔ آن، از زمان رسول‌اللهˆ آغاز شد و امامان معصوم‰ پس از ایشان نیز این مسیر را ادامه دادند. یکی از شیوه‌هایی که امامان شیعه‰، به‌ویژه از نیمهٔ دوم عصر امامت به‌کار گرفتند، راهبرد مکاتبه بود که نوعی آموزش از راه دور محسوب می‌شد و شاخه‌های علوم اسلامی را پوشش می‌داد. با توجه به اینکه بیشتر پژوهش‌ها دربارهٔ امام رضا† بر مسئلهٔ ولایت‌عهدی و مناظرات ایشان متمرکز شده، این تحقیق به تبیین راهبرد مکاتباتی امام رضا† در رفع ابهامات مسائل کلامی پرداخته و با روش «توصیفی ـ تحلیلی» حول پاسخ به دو پرسش سامان یافته است: 1) چرا مکاتبه به‌مثابهٔ راهبردی آموزشی از سوی امام رضا† به‌کار گرفته شد؟ 2) ابهامات مطرح‌شده در مکاتبات کلامی امام رضا† شامل چه مباحثی می‌شد؟ امام رضا† با تأسی به امامان پیشین و با توجه به شرایط زمان، عملکرد خود را حول محور آموزش علوم اسلامی قرار دادند. در این میان، راهبرد مکاتبه، به سبب وسعت یافتن جهان اسلام، کاهش امکان برگزاری جلسات حضوری به خاطر رصد حکومت و آماده‌سازی جامعهٔ شیعه برای عصر غیبت، توسط ایشان به‌کار گرفته شد. این مکاتبات مباحث متعدد کلامی در دو حوزهٔ توحید و امامت را شامل می‌شد و ایشان با روش‌های نقلی و عقلی به تمام ابهامات پاسخ مکتوب دادند. در شاخهٔ علم کلام، برای نخستین‌بار شبهات واقفه و مسئلهٔ تجهیز امام† در مکاتبات دوران ایشان نمود یافت. 

تازه های تحقیق

مکاتیب معصومان‰ به دو شاخه تقسیم می‌شوند:

اول. نامه‌ها، دستورالعمل‌ها و پیام‌هایی که خطاب به کارگزاران ارسال شده‌اند.

دوم. مکاتبات علمی که میان امامان معصوم‰ و شاگردان ایشان ردوبدل شده و محتوای علوم اسلامی، به‌ویژه فقه و کلام، را شامل می‌شوند.

اوج استفاده از روش مکاتبه به عصر امام کاظم†، امام رضا† و دوران عسکریین‡ برمی‌گردد. این روش به‌سبب وسعت قلمرو جهان اسلام، پراکندگی شیعیان، افزایش رصد حکومت‌ها، کاهش جلسات حضوری و آماده‌سازی جامعهٔ شیعه برای عصر غیبت، توسط امام رضا† به‌کار گرفته شد.

این راهبرد نوعی آموزش از راه دور محسوب می‌شد و عمدتاً در دو شاخهٔ «فقه» و «کلام» اسلامی نمود یافت. بررسی مکاتبات امام رضا† نشان‌دهندهٔ سؤالات شیعیان دربارهٔ مسائل کلامی، به‌ویژه دو موضوع توحید و امامت است که بیانگر وجود ابهامات در مباحث میان شیعیان بوده است.

سؤالات مطرح‌شده دربارهٔ نظرات اهل تشبیه و دیدگاه‌های زنادقه در جهان اسلام، در مکاتبات رضوی مشهود است. همچنین در شاخهٔ امامت، مسائل جدیدی از طریق مکاتبه مطرح شدند که در مکاتبات امامان پیشین مشاهده نمی‌شد.

برای نخستین بار، شبهات مربوط به جریان واقفه در مکاتبات رضوی نمود یافتند. این جریان پس از شهادت امام کاظم† ظهور کرد و بیشترین پرسش‌های شیعیان در حوزهٔ امامت مربوط به این جریان بود. همچنین مسئلهٔ تجهیز امام موسی کاظم† نیز ابهاماتی ایجاد کرد که شیعیان از طریق مکاتبه پاسخ آن را طلب کردند.

وجود جریان‌های فکری متنوع که هر کدام داعیهٔ مرجعیت علمی داشتند و حتی انتصاب الهی امام† را زیر سؤال می‌بردند، سبب طرح سؤالات دربارهٔ نصب الهی و علم امام† شد که شیعیان از طریق مکاتبه پاسخ آن را از امام رضا† دریافت کردند.

مکاتبات امام رضا† فضای فکری و اعتقادی عصر ایشان را به‌خوبی نشان می‌دهد و بازتاب‌دهندهٔ مهم‌ترین مباحث و جریان‌های شکل‌گرفته در جهان اسلام است. این مکاتبات علاوه بر ارائهٔ مرجعی علمی برای شیعیان، نقش اساسی در پایه‌ریزی علوم اسلامی ایفا کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.                   ابن طاووس، سید علی (1409). اقبال الاعمال. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
2.                  ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید (1404ق). شرح نهج‌البلاغة لابن ‌ابی‌الحدید. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. قم: مکتبة آیه‌الله المرعشی‌النجفی.
3.                  ابن‌جزری، محمد بن محمد (1429ق). غایة النهایة فی طبقات القراء. تصحیح سیدمجدی فتحی و شرف جمال‌الدین محمد. مصر: دار الصحابة للتراث.
4.                  ابن‌حمزه طوسی، محمد بن علی (1419ق). الثاقب فی المناقب. قم: انصاریان.
5.                  ابن‌شهرآشوب، محمد (1379). مناقب آل‌ابی‌طالب. تصحیح سیدهاشم رسولی. قم: علامه.
6.                  ابن‌عبدالوهاب، حسین بن عبدالوهاب (بی‌تا). عیون المعجزات. قم: مکتبه الدواری.
7.                  ابن‌عبد‌ربه، احمد بن محمد (1407ق). العقد الفرید. تحقیق مفید محمد قمیحه. بیروت: دارالکتب العلمیه.
8.                  ابوریه، محمود (1420ق). أضواء علی السنة المحمدیه. قم: مؤسسة انصاریان للطباعة و النشر.
9.                  احمدی میانجی، علی (1426ق). مکاتیب الأئمه. قم: دارالحدیث.
10.               احمدی، حمید (1389). تاریخ امامان شیعه. قم: معارف.
11.                اربلی، علی بن عیسی (1421ق). کشف الغمة فی معرفة الائمه. مقدمه احمد حسینی اشکوری. قم: الشریف الرضی.
12.               اسفراینی، طاهر بن محمد (1403ق). التبصیر فی الدین. بیروت: عالم الکتب.
13.   اشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل (1400). مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین. تصحیح هلموت ریتر. بیروت: دارالنشر فرانز شتاینر. 
14.   امین، محسن (1406). اعیان الشیعه. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
15.               بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر (1397ق). الفرق بین الفرق و بیان الفرقة الناجیه. بیروت: دارالآفاق الجدیده.
16.               بکّار، عبدالکریم (1432ق). المسلمون بین التحدی و المواجهة حول التربیة و التعلیم. دمشق: دارالقلم.
17.               بهائی، محمد بن حسین (1387). مشرق الشمسین و إکسیر السعادتین. تحقیق مهدی رجائی. تعلیق اسماعیل بن محمد حسین خواجوئی. مشهد: آستانة الرضویه المقدسه، مجمع البحوث الإسلامیه.
18.               توفیق، سعید و میری، وجیهه (1401). بررسی تطبیقی دیدگاه کلامی دو مکتب قم و بغداد در خصوص تجهیز امام معصوم (مطالعهٔ موردی: تجهیز علی بن موسی الرضا (ع). مجلهٔ علمی ـ پژوهشی فرهنگ رضوی، دوره 10، ش38.
19.               حصری، ابراهیم بن علی (بی‌تا). زهر الآداب و ثمر الألباب. تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید و محمد زکی مبارک. بیروت: دارالجیل.
20.              حلی، حسن بن سلیمان بن محمد (1421ق). مختصر البصائر. تحقیق مظفر مشتاق. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
21.               حلی، حسن بن یوسف (1381). رجال العلامه حلی. تصحیح محمدصادق بحرالعلوم. قم: منشورات الشریف الرضی.
22.              حلی، حسن بن یوسف (1413). کشف ­المراد فی­ شرح­ تجرید الإعتقاد. تصحیح حسن حسن‌زاده آملی. قم: جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه بقم، مؤسسه النشر الإسلامی.
23.              الحمیری، عبدالله بن جعفر (1413). قرب­الاسناد. تحقیق موسسه آل البیت (ع). قم: مؤسسه آل البیت(ع).
24.              الحمیری، عبدالله بن جعفر (بی تا). قرب الإسناد. تهران: مکتبة نیونی الحدیثه.
25.              حویزی، عبدعلی بن جمعه (1415). تفسیر نور الثقلین. ترجمه هاشم رسولی. قم: اسماعیلیان.
26.              دارمی، عبدالله بن عبدالرحمن (1421). مسند الدارمی المعروف بسنن الدارمی. تحقیق حسین سلیم دارانی. ریاض: دار المغنی
27.              ذهبی، شمس‌الدین محمد بن احمد (1414ق). سیر أعلام النبلاء. تحقیق شعیب ارناؤوط. بیروت: مؤسسة الرساله.
28.              راوندی، سعید بن هبة‌الله (1407ق). الدعوات للراوندی. قم: مؤسسة الامام المهدی (عج).
29.              راوندی، قطب‌الدین (1409ق). الخرائج و الجرائح. قم: مدرسة الامام المهدی (عج).
30.              الشاکری، حسین (1417). موسوعة المصطفی و عترة. قم: نشر الهادی.
31.               شریف القرشی، باقر (1380). حیاة الامام الرضا (ع). قم: سعید بن جبیر.
32.              شهرستانی، محمد (1415ق). الملل و النحل. تحقیق امیرعلی مهنا و علی‌حسن فاعور. بیروت: دارالمعرفه.
33.              صدوق،‌ محمد بن علی بن ‌بابویه (1378). عیون أخبار الرضا. تحقیق مهدی لاجوردی. تهران: جهان.
34.              ـــــــــــــــــ (1385). علل الشرائع. مقدمه محمدصادق بحرالعلوم. قم: مکتبة الداوری.
35.              ـــــــــــــــــ (1398). التوحید. تحقیق هاشم حسینی. قم: جامعه‌ مدرسین.
36.              ـــــــــــــــــ (1413). من لایحضره الفقیه. تصحیح علی‌اکبر غفارى. قم: النشر الإسلامی.
37.              ـــــــــــــــــ (1418ق). الهدایه. تحقیق مؤسسة الامام الهادی(ع). قم: مؤسسة الامام الهادی(ع).
38.              صفار، محمد (1404ق). بصائر الدرجات. تحقیق محسن کوچه‌باغی. قم: مکتبة آیة‌الله العظمی المرعشی النجفی.
39.              طبرسی، فضل بن حسن (بی‌تا). إعلام الوری بأعلام الهدی. مقدمه حسن خرسان. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
40.              طبری، محمد بن جریر (بی‌تا). تاریخ طبری. بیروت: مؤسسه اعلمی.
41.   طوسی، محمد بن حسن (1375ق). الاقتصاد الهادی إلی طریق الرشاد. تهران: انتشارات جامع چهل ستون. 
42.              ـــــــــــــــــ (1390ق). الاستبصار فیما اختلف من الأخبار. تحقیق حسن الموسوی خرسان. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
43.              ـــــــــــــــــ (1407ق). تهذیب الاحکام. تحقیق حسن الموسوی خرسان. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
44.  ـــــــــــــــــ (1411ق). الغیبه. تحقیق عبدالله تهرانی و علی احمد ناصح. قم: دارالمعارف الإسلامیه.
45.              ـــــــــــــــــ (بی‌تا). فهرست کتب الشیعة و اصولهم. قم: رضی.
46.              عسکری، مرتضی (1388)، نقش ائمه در احیاء دین. قم: دانشکده اصول دین.
47.              عطاردی، عزیزالله (1406ق). مسند الامام الرضا (ع). مشهد: آستان قدس رضوی.
48.              علم‌الهدی، سید مرتضی علی بن الحسین (1410ق). الشافی فی الإمامه. تحقیق و تعلیق السید عبدالزهراء الحسینی. تصحیح السید فاضل المیلانی. تهران: مؤسسة الصادق للطباعة و النشر.
49.              ـــــــــــــــــ (1411ق). الذخیرة فی علم الکلام. تحقیق احمد حسینی اشکوری. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسه النشر الإسلامی.
50.              ـــــــــــــــــ (1998). أمالی المرتضی؛ غرر الفوائد و درر القلائد. تصحیح محمد ابوالفضل ابراهیم. قاهره: دارالفکر العربی.
51.               ـــــــــــــــــ (بی‌تا). رسائل الشریف المرتضی. تقدیم و اشراف السید احمد الحسینی. بیروت: مؤسسة النور للمطبوعات.
52.              عیاشی، محمد (1380). تفسیر العیاشی. تحقیق هاشم رسولی محلاتی. تهران: العلمیه.
53.              غروی، محمد (1386). المختار من کلمات الإمام الکاظم(ع) و أمثاله و حکمه. قم: بیدار.
54.              فتال نیشابوری، محمد (1406ق). روضه الواعظین و بصیرة المتعلمین. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
55.              کشی، محمد (1404ق). اختیار معرفة الرجال. تلخیص محمد بن حسن طوسی. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع) لإحیاء التراث.
56.              کلینی، محمد (1407ق). الکافی. تحقیق علی‌اکبر غفاری. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
57.              لاهیجی، عبدالرزاق بن علی (1425ق). شوارق الإلهام فی شرح تجرید الکلام. مقدمه جعفر سبحانی تبریزی. تحقیق اکبر اسدعلی‌زاده. قم: مؤسسة الامام الصادق (ع).
58.              مجلسی، محمد باقر (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
59.              مسعودی، علی بن حسین (۱۴۰۹ق). مروج الذهب و معادن الجوهر. تحقیق: اسعد داغر. قم: دارالهجره.
60.              ـــــــــــــــــ (۱۴۲۶ق). اثبات الوصیة للإمام علی بن أبی‌طالب. قم: انصاریان.
61.               مطهری، حمیدرضا و چلونگر، محمدعلی (۱۳۹۳). تشیع و اتهام زندقه (عوامل انتساب زندقه به شیعیان). مجلهٔ شیعه‌شناسی، دوره ۱۲، ش۴۶، ص۲58-۲39.
62.              مطهری، مرتضی (۱۳۷۴). آشنایی با علوم اسلامی. تهران: صدرا.
63.              معارف، مجید (۱۳۹۲). تاریخ عمومی حدیث با رویکرد تحلیلی. تهران: کویر.
64.              معرفت، محمدهادی (1418). التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب. مشهد: الجامعه الرضویه للعلوم الاسلامیه.
65.              مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳ق-الف). الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. تحقیق مؤسسة آل‌البیت‌(ع) لإحیاء التراث. قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
66.              مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳ق-ب). الاختصاص. قم: کنگرة شیخ مفید.
67.              ـــــــــــــــــ (بی­تا). تصحیح الاعتقادات الإمامیه. تحقیق حسین درگاهی. قم: المؤتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید.
68.              مقریزی، احمد بن علی (۱۴۲۴ق). المواعظ و الاعتبار فی ذکر الخطط و الآثار. تحقیق: ایمن فؤاد سید. لندن: مؤسسة الفرقان للتراث الإسلامی.
69.              مکارم شیرازی، ناصر (1371). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
70.              نجاشی، احمد بن علی (۱۴۱۸ق). رجال النجاشی. تحقیق سیدموسی شبیری. قم: النشر الإسلامی.