فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

زمینه‌های شکل‌گیری خط نسخ ایرانی در حکومت شیعی صفوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه آموزشی تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر،دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران
2 پژوهش هنر، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران
چکیده
در پژوهش‌های متعدد، پژوهشگران شکل‌گیری انواع خطوط فارسی و عربی را از نظر ویژگی‌های بصری، شخصیت واضع، و تأثیر برخی گرایش‌های فکری بررسی کرده‌اند؛ اما به نظر می‌رسد تاکنون تحقیقی همه‌جانبه مبتنی بر عوامل داخلی و خارجی تأثیرگذار بر شکل‌گیری خط نسخ ایرانی صورت نگرفته است. تحولات بصری لازم برای شکل‌گیری خط نسخ ایرانی از قرن نهم هجری آغاز شد و در قرون دهم تا سیزدهم هجری، با وجود آثار متعدد از نسخ‌نویسان ایرانی، این خط با نام خط نسخ احمد نیریزی پیوند خورد. پژوهش حاضر با استفاده از روش «توصیفی - تحلیلی»، زمینه‌های تأثیرگذار بر شکل‌گیری خط نسخ ایرانی را بررسی کرده و یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که حکومت شیعی صفویه با سیاست‌های فرهنگی خود، موجب پیدایش رقابت‌های فرهنگی میان صفویان و عثمانیان شد. این رقابت به‌مثابهٔ یک انگیزة خارجی، در شکل‌گیری خط نسخ ایرانی در کنار نسخ عثمانی نقش داشت. عوامل فردی (مانند کثرت مشق‌نویسی، تربیت شاگردان، سرشت نیکوی خوشنویس، حسن شهرت نیریزی) و عوامل محیطی (همچون رونق اخباری‌گری، قرآن‌نویسی، سنت وقف کتب، و توسعهٔ مدارس دینی) در زمان سلطنت شاه‌سلطان‌حسین، از دیگر زمینه‌های مؤثر بر شکل‌گیری خط نسخ ایرانی محسوب می‌شوند.

تازه های تحقیق

اگر «سنت حمایت دربار» را عامل اصلی در شکل‌گیری خط نسخ ایرانی بدانیم، این پرسش مطرح می‌شود که چرا در سدة نهم قمری، با وجود رواج گستردة قلم نسخ و حضور نسخ‌نویسان بزرگی همچون عبدالله صیرفی، شمس بایسنقری و عبدالله طباخ، نسخ ایرانی شکل نگرفت؟ این در حالی است که تمایل به هنرهای مختلف، به‌ویژه خوشنویسی، در میان شاهان تیموری نسبت به صفویان بیشتر بود و «شاه خطاط» در کارگاه‌های هنرمندان دوره تیموری حضور داشت.

به نظر می‌رسد حمایت دربار صفوی از هنرمندان، نه صرفاً ناشی از ذوق هنری شاهان صفوی، بلکه در جهت تأمین نیازهای حکومت و سیاست‌های فرهنگی دربار بوده است.

اگر رقابت فرهنگی میان دولت‌های عثمانی و صفوی را عامل اصلی شکل‌گیری نسخ ایرانی بدانیم، نگاهی به تاریخ تحولات خوشنویسی نشان می‌دهد که پدید آمدن شیوة نسخ ایرانی و عثمانی فرایندی تدریجی بوده است. بنابراین، هرچند نباید از تأثیر حمایت‌های دربار و رقابت‌های فرهنگی غافل شد، اما این دو عامل، تنها عوامل تأثیرگذار محسوب نمی‌شوند.

با توجه به اینکه نسخ ایرانی با نام «نسخ نیریزی» شناخته می‌شود، می‌توان نتیجه گرفت تغییرات ایجادشده در شیوة نسخ‌نویسی از قرن دهم قمری، در اواخر حکومت صفوی، همراه با رشد اخباری‌گری، رونق مدارس، و نیاز به کتابت متون علمی و مذهبی، زمینه‌ای را فراهم کرد که در کنار سیاست‌های فرهنگی و رقابت با عثمانیان، خط نسخ ایرانی به اوج شکوفایی برسد. این تحول با ظهور نسخ‌نویسی برجسته، همچون احمد نیریزی و توجه به حسن شهرت او به بالندگی رسید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.                   اسکندرمنشی، اسکندربیک ترکمان (۱۳۸۲). تاریخ عالم‌آرای عباسی. تصحیح ایرج افشار. تهران: امیرکبیر.
2.                  اصفهانی، حبیب (۱۳۶۹). تذکرة خط و خطاطان: شامل خطاطان، نقاشان، مذهبان، قاطعان و جلدسازان ایرانی و عثمانی. ترجمهٔ رحیم چاوش‌ اکبری. به انضمام کلام ‌الملوک. تهران: کتابخانهٔ مستوفی.
3.                  اصفهانی، محمدصالح بن ابوتراب (۱۳۸۴). تذکرة ‌الخطاطین. به کوشش پژمان فیروزبخش. نامهٔ ‌بهارستان، ۶(۱-۲)، ص۱۳-۳۴. 
4.                  اولئاریوس،آدام (1385)، سفرنامه آدام اولئاریوس (دوجلد). ترجمه حسین کردبچه، تهران: شرکت کتاب برای همه.
5.                  بابایی، طاهر و خضری، احمدرضا و حضرتی، حسن (۱۳۹۶). نقش کاتبان ایرانی در تحول و توسعهٔ کتابت دربار عثمانی: دورة سلیم اول (۹۱۸-۹۲۶ ق) و سلیمان قانونی (۹۲۶-۹۷۳ ق). مطالعات تاریخ اسلام، ۹(۳۳)، ص۵۴-۷۳.
6.                  برک، سلیمان (۱۳۹۹). هنر خوشنویسی عثمانی. ترجمهٔ مهدی قربانی و ثریا منیری. قم: مدرسهٔ اسلامی هنر.
7.                  بلر، شیلا و بلوم، جاناتان (۱۳۸۷). سراب هنر اسلامی: تأملاتی در مطالعهٔ حوزه‌ای سیال. ترجمهٔ فرزانه طاهری. باستان‌شناسی و تاریخ، ۴۵، ص۴۸-۹۲.
8.                  بلر، شیلا (۱۳۹۶). خوشنویسی اسلامی. ترجمهٔ ولی‌الله کاووسی. تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران، مؤسسهٔ تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری «متن».
9.                  بنی‌اقبال، ناهید و وزیرپور کشمیری، مهردخت و علیزاده‌فر، ناهید (۱۳۹۳). تحلیل کتاب‌شناختی نسخه‌های خطی فارسی دورة صفویه با تأکید بر ویژگی‌های کتابتی و نوع خطوط. دانش‌شناسی، ۷(۲۷)، ص۱۸-۳۰.
10.               بیانی، مهدی (۱۳۶۳). احوال و آثار خوشنویسان. تهران: علمی.
11.                جعفریان، رسول (۱۳۷۲). علل برافتادن صفویان: مکافات‌نامه. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
12.               ـــــــــــــــــــ (۱۳۸۸). سیاست و فرهنگ روزگار صفوی. تهران: علم.
13.               ـــــــــــــــــــ (۱۳۸۹). صفویه در عرصهٔ دین، فرهنگ و سیاست. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
14.               ـــــــــــــــــــ (۱۳۹۰). حیات فکری - سیاسی امامان شیعه. تهران: علم.
15.               حسن‌پور، محمدمحسن و همایون، محمدهادی و پاکتچی، احمد و زنجانی، محمود جلال‌الدین (۱۳۹۹). زمینه‌ها و نقش سیاست‌های دولت در توسعهٔ خلاقیت فرهنگی ایران عصر صفوی. دین و ارتباطات، ۱(۵۷)، ص۱۸۹-۲۲۸.
16.               حقیقت، سیدصادق (۱۳۹۳). تحلیل گفتمانی وحدت شیعه / سنی. شیعه‌شناسی، ۱۲(۴۷)، ص۷-۲۸.
17.               درخشانی، محمد و دریادل، رضوان (۱۳۹۶). کتاب و کتابخانه در دورة صفوی. تاریخ ‌نو، ۷(۲۰)، ص۶۶-۸۷.
18.               رستم‌ الحکماء، محمدهاشم آصف (۱۳۵۷). رستم ‌التواریخ. تصحیح محمد مشیری. تهران: امیرکبیر.
19.               زرین‌کوب، عبدالحسین (۱۳۸۰). دنبالهٔ جستجو در تصوف ایران. تهران: امیرکبیر.
20.          سبزواری، فتح‌الله (۱۳۷۲). اصول و قواعد خط سته. در: کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی. نجیب مایل هروی. مشهد: آستان قدس رضوی، ص۱۰۲-۱۴۴.
21.               سعید، ادوارد (1377). شرق‌شناسی، ترجمهٔ عبدالرحیم گواهی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
22.              سفادی، یاسین حمید (۱۳۸۱). خوشنویسی اسلامی. ترجمهٔ مهناز شایسته‌فر. تهران: مؤسسه مطالعات هنر اسلامی.
23.              سمسار، محمدحسن (۱۳۹۹). احمد نیریزی. دائرة‌‌المعارف اسلامی، ج۷. قابل دسترس در https://www.cgie.org.ir/fa/article/228166.
24.              سیوری، راجر (۱۳۷۴). تحلیلی از تاریخ و تاریخ‌نگاری دوران صفویه. ایران‌نامه، ۱۳(۳)، ص۲۷۷-۳۰۰.
25.              شایسته‌فر، مهناز (۱۳۸۴). عناصر هنر شیعی در نگارگری و کتیبه‌نگاری تیموریان و صفویان. تهران: مؤسسهٔ مطالعات هنر اسلامی.
26.              شیمل، آنه‌ماری (۱۳۷۴). خوشنویسی (خطاط). در: هنرهای ایران. آر. دبلیو فریه. ترجمهٔ پرویز مرزبان. تهران: روزفرزان، ص۳۰۶-۳۱۴.
27.              شیبی، کامل مصطفی (۱۳۸۷). تشیع و تصوف تا آغاز سدة دوازدهم هجری. ترجمهٔ علیرضا ذکاوتی قراگزلو. تهران: امیرکبیر.
28.              صفت‌گل، منصور (۱۳۸۱). ساخت نهاد و اندیشهٔ دینی در ایران عصر صفوی (تحولات دینی ایران در سده‌های دهم تا دوازدهم قمری). تهران: خدمات فرهنگی رسا.
29.              عبدی، زهرا (۱۳۹۶). اندیشهٔ سیاسی علمای شیعه در اواخر سدة دوازدهم هجری (با تکیه بر اندیشهٔ شیخ‌یوسف بحرانی و علامه وحید بهبهانی). شیعه‌شناسی، ۱۵(۵۹)، ص۵۳-۷۸.
30.              فضائلی، حبیب‌الله (۱۳۶۲). اطلس خط: تحقیق در خطوط اسلامی. اصفهان: مشعل.
31.               قربانی، مهدی (۱۳۹۷). هنر خوشنویسی در دورة عثمانی. مطالعات آسیای صغیر، ۵، ص۱۳۳-۱۵۶.
32.              قزوینی، ابوالحسن بن ابراهیم (۱۳۶۷). فواید الصفویه: تاریخ سلاطین و امرای صفوی پس از سقوط دولت صفویه. تصحیح، مقدمه و حواشی مریم میراحمدی. تهران: مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
33.              لاکهارت، لارنس (۱۳۸۳). انقراض سلسلهٔ صفویه. ترجمهٔ اسماعیل دولتشاهی. تهران: علمی و فرهنگی.
34.              مایل هروی، نجیب (۱۳۷۲). کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
35.          متولی، عبدالله (۱۳۸۹). اهمیت و جایگاه تبلیغات در منازعات عصر صفویه. تاریخ ایران و اسلام. دانشگاه الزهرا (س)، ۲۰(۸)، ص۱۳۹-۱۶۷.
36.              محمدی پارسا، عبداله (1393). «تجلّی آموزه‌های عرفان اسلامی در هنر خوشنویسی اسلامی». رساله دکتری رشته مدرسی معارف اسلامی، قم: دانشگاه معارف اسلامی.
37.              نصر، سیدحسین (۱۳۹۲). هنر و معنویت اسلامی. ترجمهٔ رحیم قاسمیان. تهران: حکمت.
38.              نصرآبادی‌ اصفهانی، محمدطاهر (۱۳۱۷). تذکره نصرآبادی. تهران: چاپخانهٔ ارمغان.
39.              هاشمی‌نژاد، علیرضا (۱۳۸۹). تأثیر عرفان و تصوف در تحولات خوشنویسی ایرانی در قرن‌های هفتم تا نهم هجری قمری. مطالعات ایرانی، ۱۷، ص۲۶۳-۲۷۶.
40.              ـــــــــــــــــــ (۱۳۹۹). فراز و فرود نسخ‌نویسی در ایران؛ بررسی تحولات سبک‌شناختی قلم نسخ از سدة ۴ تا ۱۴ هجری قمری. تهران: مرکز طبع و نشر قرآن کریم.
41.               همایون‌فرخ، رکن‌الدین (۱۳۴۴). تاریخچهٔ کتابخانه‌های ایران و کتابخانه‌های عمومی. تهران: سازمان کتابخانه‌های عمومی شهرداری تهران.
42.              همایی، جلال‌الدین (1375). تاریخ اصفهان (دوجلد). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.