نوع مقاله : مقاله پژوهشی
تازه های تحقیق
استفاده از مفاهیم شیعی در مجلهٔ مکتب اسلام، با اهداف مشخص و در چارچوب جریانی نظاممند صورت گرفت که توسط اندیشورانی هدایت میشد که با تأمل در مسائل اسلامی ـ شیعی، به دنبال پیریزی ساختاری نو در فضای سیاسی و فرهنگی جامعه قبل از انقلاب اسلامی بودند.
این مجله با ارائهٔ طرحی هدفمند و آموزشمحور، گفتمانی مبتنی بر مفاهیم شیعی مطرح کرد که به برجستهسازی مضامین انقلابی شیعی با بهرهگیری از دادههای تاریخی و عقیدتی پرداخت. مجلهٔ مزبور با ارائهٔ چهارچوبی خاص، به تبیین گزارههای اسلامی با رویکرد شیعی، ترسیم مرزبندیهای معرفتی، و تقویت هویت شیعی اقدام کرد. در مقایسه با دیگر نشریات حوزوی، رویکرد محتاطانه و صبورانهٔ این مجله به تقویت و گسترش بینش شیعیانه مدد رسانده است.
این پژوهش با تلفیقی از رویکردهای کمّی و کیفی، ابتدا مفاهیم پربسامد و مضامین کمتکرار را استخراج کرد و سپس در سه مؤلفهٔ مشخص، دادههای کمّی را تحلیل نمود.
بررسی محتوای مجلهٔ مکتب اسلام نشان میدهد تکرار مفاهیم شیعی، بهمثابهٔ یک ابزار تغییر و تحول گرفته شده و بهمنزلهٔ راهکارهایی برای برونرفت از بنبستهای سیاسی و اجتماعی ارائه گردیده است. در این زمینه، آموزش گزارههای کلامی و تاریخی برای تثبیت باورهای شیعی و ارتقای درک مخاطبان از عناصر اصلی هویت شیعی دنبال شده است. جریانسازی مستمر با بهرهگیری از تکرار مفاهیم شاخص و پرتکرار، همراه با مضامین کمبسامد، چهارچوبی جامع و متناسب با شرایط سیاسی ـ اجتماعی زمانه را ترسیم کرده است.
این روند را میتوان به سه دورهٔ اصلی تقسیم کرد:
دورهٔ نخست. سالهای ابتدایی دهه چهل: در این دوره، قدرت حکومت مانع از انعکاس منسجم مفاهیم شیعی در مطبوعات میشد. به همین علت، این مفاهیم بهصورت پراکنده و با سطح توجه اندک بازتاب یافتهاند. در این مقطع، مهمترین گزارههای عقیدتی و تاریخی شیعه، بدون پرداخت عمیق منتشر شدهاند.
دورهٔ دوم. اواخر دههٔ چهل و اوایل دههٔ پنجاه: در این دوره، چهارچوبسازی و شکلدهی مفاهیمی مانند «حکومت اسلامی»، «علل قیامهای مهم شیعی» (مانند عاشورا)، و «وجوه کارکرد سیاسی نهاد امامت» آغاز شد. این مقطعْ زمینهساز برجستهکردن ابعاد اجتماعی و سیاسی اندیشهٔ شیعی در مطبوعات بود.
دورهٔ سوم. سالهای منتهی به انقلاب اسلامی: در این دوره، مفاهیم شیعی انقلابی با صراحت بیشتری در قالب ابزارهای هنری ارائه شدند. همچنین بر گزارههایی همچون «تقیه» که در شرایط بحرانی مجوز اجرا پیدا میکنند، تأکید گردید.
تلاش برای دفاع از عقاید شیعه، منجر به ترسیم حدود بینش امامیه شد، که یکی از رویکردهای مستمر مجلهٔ مزبور محسوب میشود و همچنان ادامه دارد. در این زمینه، مفاهیم چالشبرانگیزی مانند «حدود علم امام» موضوع بحث قرار گرفتهاند. از میان سه نظریهٔ موجود در این زمینه، رویکردی پذیرفته شده است که کمترین اختلاف را با دیدگاههای دیگر فرق اسلامی دارد. نگرهٔ برآمده از مفهوم «جبر و اختیار» با عنوان «الامر بین الامرین» یکی از مفاهیم متمایزکنندهٔ شیعهٔ امامیه از دیگر مذاهب اسلامی محسوب میشود.
در نهایت، میتوان گفت: مجلهٔ درسهایی از مکتب اسلام همواره رویکردی شیعیانه در انتقال مفاهیم خود داشته است. این مجله با پیریزی و تثبیت یک منظومهٔ گفتمانی مستقل، در جهت تقویت هویت شیعی و بازنمایی مفاهیم شیعیانه فعالیت کرده است.
موضوعات
