فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

بررسی فرزندان منتسب به امام حسن مجتبی(ع) در منابع فریقین تا قرن هفتم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
چکیده
منابع تاریخی، حدیثی و سایر متون به تعداد فرزندان امام حسن† اشاره کرده‌اند. این تعداد با نام‌های فرزندان امام† که در منابع ذکر شده است، سازگاری ندارد. در برخی منابع، تعداد فرزندان امام†، حداقل 4 و حداکثر 22 تن ثبت شده است. تفاوت آمار ثبت‌شده در منابع، ناشی از تعدد همسرانی است که برای امام حسن† ذکر کرده‌اند. برخی مؤلفان فرزندانی را به امام نسبت داده‌اند که این انتساب نیازمند بررسی است. فرضیة اصلی پژوهش آن است که امام حسن† فرزندانی از همسران و کنیزان خود داشتند. با به‌کارگیری روش «کتابخانه‌ای» و داده‌های موجود در منابع گردآوری شده، مهم‌ترین راه برای شناخت تعداد فرزندان امام، بررسی همسران و کنیزان فرزنددار ایشان است. این پژوهش تحلیل مقایسه‌ای دقیقی از منابع شیعی و سنی دربارة تعداد فرزندان و انتساب آنان به امام حسن† ارائه داده است. پرسش اصلی مقاله این است که فرزندان واقعی امام حسن† چند نفرند؟ نتیجة پژوهش آن است که فرزندان امام حسن† کمتر از 15 تن بودند و استناد منابع متأخر به تعداد 15 فرزند، بر اساس سخن شیخ مفید (م413ق) صورت گرفته که پذیرفتنی نیست.

تازه های تحقیق

با بررسی‌ منابع مختلف، در مجموع، نام 39 فرزند برای امام حسن† به دست آمد که برخی نام‌ها تکراری هستند. این تعداد با آمارهای مذکور در منابع همخوانی ندارد. ازاین‌رو، در یک تقسیم‌بندی به دست آمد که از مجموع 37 فرزند امام، تعداد 16 فرزند به‌اشتباه، به امام حسن† انتساب داده شده‌اند و تعداد 8 تن به علت شک در زوجیت امام† با مادران آنان، نمی‌توان آنان را فرزند امام† به حساب آورد. همچنین در این بررسی این نتایج به‌دست آمد:

اول. امام از جعده فرزندی نداشتند و پس از شهادت امام†، جعده با مردی به نام طلحه ازدواج کرد و فرزندان او از شوی دیگر اویند.

دوم. فرزندانی به امام منتسب شده‌اند که در زوجیت مادران آنان با امام† تردید وجود دارد. همچنین مادران ناشناخته، فرزندان‌شان هم ناشناخته‌اند و نمی‌توان آنان را فرزند امام† دانست. 

سوم. برخی از مؤلفان «عُمَر» و برخی دیگر «عَمرو» را به صورت جداگانه فرزند امام ثبت کرده‌اند، در حالی که آن دو یک شخصیت‌اند. 

چهارم. اُمّ عبدالله و فاطمه از فرزندان امام† - که مادرشان «امّ ولد» است - هردو یک نفرند. اُمّ عبدالله کُنیهٔ فاطمه بوده و نساخ با گذاشتن ویرگول میان آن دو به هنگام استنساخ، سبب خطای مؤلفان شده و آنها را دو نفر ذکر کرده‌اند.

پنجم. فاطمه مادرش اُمّ اسحاق بود که پس از شهادت امام حسن†، طبق وصیت آن امام†، به ازدواج امام حسین† درآمد و فاطمه ثمرهٔ آن ازدواج است. خطای مؤلفان به هنگام معرفی فرزندان امام حسن† این است که  فاطمه را فرزند امام حسن† دانسته‌اند. فاطمه برادرِ مادری حسین اثرم و طلحه بود. 

ششم. برخی «ابوبکر» را کنیهٔ عبدالرحمن دانسته و برخی دیگر آن را کنیهٔ عبدالله گفته‌اند. مادران این دو «امّ ولد» بود. ازاین‌رو، بیشتر مؤلفان سخن شیخ مفید را پذیرفته‌اند. وی تعداد 15 فرزند با ذکر نام برای امام حسن† ثبت کرده ‌است، اگرچه همین تعداد هم قابل پالایش است و تعداد فرزندان امام حسن† از همسران و کنیزان ایشان 13 تن بوده که عبارت‌اند از: حسن، زید، امّ ‌الحسن، امّ ‌الحسین، طلحه، حسین اثرم - که نام مادران آنان ذکر شده است- عبدالله، قاسم، ابوبکر، عُمَر (عَمرو)، اُمّ عبدالله، اُمّ سلمه و رقیّه – که مادران آنان «اُمّ ولد» بوده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن
1.                   ابن ابى‌الثلج‏، محمد بن احمد کاتب بغدادی (1410ق). تاریخ أهل‌البیت. قم: آل‌البیت. ‏ ‏
2.                  سبط بن ‌جوزی، یوسف‌ بن‌ قزاوغلى‌ بغدادی (1418ق). تذکرة الخواص. قم: منشورات الشریف الرضی.
3.                  ابن‎حزم اندلسی، علی بن احمد (1403ق). جمهرة انساب العرب. تحقیق لجنة من العلماء. بیروت: دارالکتب العلمیه.
4.                  ابن‎سعد، محمد بن سعد بغدادی (1418ق). الطبقات الکبرى. بیروت: دار الکتب العلمیه.
5.                  ابن‎ شهرآشوب، محمد بن علی (1376)، مناقب آل أبی‎طالب. تحقیق لجنة من أساتذة النجف الأشرف. نجف: مطبعة الحیدریه.
6.                  ابن‎عساکر، علی بن حسن (1415ق). تاریخ مدینة دمشق. تحقیق علی شیری. بیروت: دارالفکر.
7.                  ابن‌‎صوفی، علی بن محمد علوی (1422ق). المَجدی فی أنساب الطالبیین. قم: مکتبة آیت‎اﷲ المرعشى النجفى.
8.                  ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم (1969). المعارف. تحقیق ثروت عکاشه. ط الثانیه. مصر: دار المعارف.
9.                  ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. ط الثالثه. بیروت: دار صادر.
10.               ابن‌طلحه شافعی، کمال‌الدین محمد (بی‌تا). مطالب السؤول مناقب آل الرسول. تحقیق ماجد ابن أحمد العطیه. بی‌جا: بی‌نا. 
11.                ابونعیم اصفهانی، عبدالله بن احمد (1934). ذکر اخبار اصفهان. لیدن المحروسه: چاپخانه بریل. 
12.               ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین (1385). مقاتل الطالبیین. باشراف کاظم مظفر. ط الثانی. قم: دارالکتاب.
13.               ابوطالب هارونی، یحیی بن حسین (1387). الافادة فی تاریخ الائمة الساده. تصحیح محمدکاظم رحمتی. تهران: میراث مکتوب.
14.               ابونصر بخاری، سهل بن عبدالله (1413ق). سرّ السلسلة العلویة. تحقیق، تقدیم و تعلیق سیدمحمدصادق بحرالعلوم.، قم: شریف الرضی. 
15.               اربلی، علی بن عیسی (بی‌تا). کشف الغمة فی معرفة الأئمه. بیروت: دار الأضواء.
16.               اسکافی، محمد بن همام (بی‌تا). منتخب الانوار فی تاریخ الائمة الاطهار (ع). قم: دلیل ما.
17.               بغدادی،‌ محمد بن حبیب (1361). المحبر. لبنان: مطبعة الدائرة البنانیه.
18.               بری تلمسانی، محمد (1402ق). الجوهرة فی نسب الإمام علی و آله. تحقیق محمد التونجی. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات – دمشق: مکتبة النوری.
19.               بغدادی، محمد بن حبیب (بی‌تا) المنمق فی اخبار قریش. تصحیح و تعلیق خورشید أحمد فاروق. بیروت: عالم الکتب. 
20.              بلاذری، احمد بن یحیی (1397ق). انساب الاشراف. تحقیق محمدباقر محمودی. ط الثالثه. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
21.               خصیبی، حسین بن حمدان (1411ق). الهدایة الکبرى. ط الرابعه. بیروت: مؤسسة البلاغ للطباعة و النشر و التوزیع.
22.              دولابی، محمد بن احمد (1407ق). الذریة الطاهرة النبویه. تحقیق سعد المبارک الحسن. کویت: الدار السلفیة.
23.              زبیری، مصعب بن عبداﷲ ‏ (1999). نسب قریش. تحقیق و تصحیح إ. لیفی بروفنیسال، قاهره: دارالمعارف‏.
24.              زید بن علی (بی‌تا). مسند زید بن علی. بیروت: دار مکتبة الحیاه.
25.              سرخسی،  محمد بن احمد (بی‌تا). المبسوط. بیروت: دار المعرفه. 
26.              طبرسی، فضل بن حسن (1406ق). تاج الموالید (المجموعه). قم: مکتبة آیت‎اﷲ العظمى المرعشی النجفی.
27.              طبرسی، فضل بن حسن (1417ق). اعلام الورى بأعلام الهدى. قم: آل‌البیت‏‏.
28.              طبری شیعی، محمد بن جریر بن رستم (1413ق). دلائل الامامه. تحقیق قسم الدراسات الإسلامیه. قم: مؤسسة البعثه.
29.              طبری، محمد بن جریر (1387). تاریخ الامم و الملوک. ط الثانیه. بیروت: دارالتراث.
30.              فخر رازی، محمد بن عمر (1409ق). الشجرة المبارکة فی أنساب الطالبیه. تحقیق السید مهدی الرجائی. قم: مکتبة آیت‎اﷲ المرعشی النجفی.
31.               قاضی نعمان مغربی، نعمان بن محمد تمیمی (1379). دعائم الإسلام، تحقیق آصف بن علی‌أصغر فیضی. ط الثانیه. مصر: دارالمعارف.
32.              کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تحقیق و تصحیح علی‎اکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
33.              گروهی از محدثان و مورخان: نصر جهنمی، فریابی، ابن أبی‌الثلج، ابن‌همام، خصیبی، ذارع، ابن‌الخشاب و...، (1410ق). تاریخ أهل البیت علیهم السلام نقلاً عن الأئمة الباقر و الصادق و الرضا و العسکری عن آبائهم علیهم السلام. تحقیق سیدمحمدرضا حسینی. قم: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث.
34.              محلی، حمید بن احمد (1423ق). الحدائق الوردیة فی مناقب ائمة الزیدیه. تحقیق مرتضی بن زید محطوری حسنی. صنعا: مکتبة بدر.
35.              مرادی‌نسب، حسین (1402-الف). تطورشناسی اخبار مطلاق بودن امام حسن مجتبی(ع). ویراست دوم. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
36.              مرادی‌نسب، حسین، (1402-ب). همسران و فرزندان امام حسن مجتبی(ع). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 
37.              مزّی، یوسف بن عبدالرحمن (1413ق). تهذیب الکمال. تحقیق و تعلیق بشّار عوّاد معروف. ط الرابعه. بیروت: مؤسسة الرساله.
38.              مفید، محمد بن محمد (1413ق). الارشاد فی معرفة حجج اﷲ على العباد. قم: کنگره جهانی هزارۀ شیخ مفید.‏ 
39.              مقدسی، مطهر بن طاهر (بی‌تا). البدء و التاریخ. بی جا. بورسعید. مکتبة الثقافة الدینیه.
40.              یعقوبی، احمد بن ابی‌واضح (بی‌تا). تاریخ الیعقوبی. بیروت: دار صادر ـ قم: مؤسسة نشر فرهنگ أهل‎بیت (علیهم السلام).