فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

معرفی و ارزیابی مجلس سی‌ام امالی شیخ صدوق (یازده نقد داده های عاشورایی مجلس سی ام)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 فارغ التحصیل دانشگاه ادیان و مذاهب قم
2 پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
چکیده
داده‌های تاریخی کتاب «الامالی» شیخ صدوق دربارهٔ مقتل امام حسین† از موضوعات مهم پژوهش‌های عاشورایی است. مجالس محدثان شیعی همواره به واقعهٔ عاشورا و امام حسین† توجه ویژه‌ای داشته‌اند. کتاب مزبور نیز اخبار ارزشمندی در این باره نقل کرده است. مجلس سی‌ام این کتاب اطلاعات خاصی را دربر دارد که تاکنون چندان مد نظر پژوهشگران قرار نگرفته است. بررسی دقیق این مجلس می‌تواند در روشن‌سازی دقت راویان و شیخ صدوق در ثبت وقایع مهم عاشورا نقش اساسی داشته باشد. این تحقیق با هدف بررسی اعتبار تاریخی اخبار مجلس سی‌ام این کتاب انجام شده و اطلاعاتی دربارهٔ افراد حاضر در واقعهٔ عاشورا، قاتلان، شهدا و حتی شخصیت‌هایی ارائه می‌دهد که نادرست به‌عنوان شهدای کربلا معرفی شده‌اند. روش پژوهش «توصیفی ـ تحلیلی» بوده و تطبیقی بین اخبار این مجلس با منابع متقدم و معاصر با شیخ صدوق انجام شده است. «الامالی» شیخ صدوق شامل ۹۷ مجلس تدوین‌شده طی ۱۳ ماه، یکی از آثار برجستهٔ ایشان است که ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارد. بااین‌حال، تحلیل دقیق سند و محتوای گزارش‌های آن ضروری است. یافته‌های پژوهش نشان‌دهندهٔ وجود خطاهایی در اسناد و نقل محتوای اخبار این کتاب است که بازنگری آن را ضروری می‌نماید. 

تازه های تحقیق

کتاب الامالی یکی از آثار ارزشمند و ماندگار شیخ صدوق است که در ۹۷ مجلس املا شده و با توجه به مناسبت‌های زمانی یا مکانی خاص، مطالبی متناسب با شأن آن وقایع ارائه کرده است. این اثر دارای ویژگی‌هایی است که به‌ واسطة آنها می‌توان نظم، تعهد در نقل‌ قول‌ها و امانت‌داری شیخ صدوق را دریافت. ذکر سلسله اسناد روایات در الامالی از نقاط قوّت این کتاب محسوب می‌شود و امکان ارزیابی دقیق اعتبار سند روایت‌ها را فراهم می‌آورد، هرچند یافته‌های تحقیق بیانگر خطاهایی در اسناد و نقل محتوای مجلس سی‌ام این کتاب است. بااین‌حال، نباید پذیرش تمام روایات نقل‌شده در این کتاب را به‌طور پیش‌فرض پذیرفت، بلکه هر روایت باید بدون در نظر گرفتن نویسنده یا جایگاه او، از لحاظ سند و محتوا ارزیابی گردد. این بررسی‌ها تعیین می‌کند آیا استناد روایت به امام معصوم امکان‌پذیر است یا خیر. 

شایان‌ توجه است که این رویکرد نقص یا کاستی در جایگاه علمی شیخ صدوق ایجاد نمی‌کند؛ زیرا هدف اصلی ایشان جمع‌آوری و ذکر روایات مسند دربارهٔ حوادث بوده است، نه پالایش و تصحیح محتوای آنها. بنابراین، کتاب مزبور همچنان به‌مثابة یکی از منابع ارزشمند برای مطالعات تاریخی و حدیثی باقی می‌ماند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.     ابن‌اثیر، عزالدین علی (بی‌تا)، اسدالغابه. طهران: مکتبة الاسلامیه. 
2.    ـــــــــــــــ (1399ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر. 
3.    ابن‌اعثم کوفی، احمد بن علی (1411ق). الفتوح. تحقیق علی شیری. بیروت: دارالاضواء. 
4.    ابن‌جوزی، شمس‌الدین سبط بن جوزی (بی‌تا). تذکرة الخواص. طهران: مکتبة نینوا. 
5.    ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی (1412ق). المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک. تحقیق محمد عبدالقادر و مصطفی عبدالقادر. بیروت: دار الکتب العلمیه. 
6.    ابن‌حاتم، جمال‌الدین یوسف (بی‌تا). الدر النظیم فی مناقب الائمة اللهامیم. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. 
7.    ابن‌حبان، محمد بن احمد (1413ق). الثقات. حیدرآباد: مؤسسة الکتب الثقافیه. 
8.    ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی (1404ق). تهذیب التهذیب. بیروت: دارالفکر. 
9.    ـــــــــــــــ (1426ق). الاصابة فی تمییز الصحابة. تحقیق عادل احمد و علی محمد. بیروت: دار الکتب العلمیه. 
10.       ابن‌داود حلی، تقی‌الدین حسن (1392ق). رجال ابن داود. تحقیق محمد صادق آل بحرالعلوم. نجف: مکتبة الحیدریه. 
11.       ابن‌دمشقی، شمس‌الدین محمد بن احمد (1416ق). جواهر المطالب فی مناقب الامام علی بن ابی‌طالب. تحقیق محمدباقر محمودی، قم: مجمع احیاء الثقافة الاسلامیه. 
12.      ابن‌سعد، ابوعبدالله محمد بن سعد (1415ق)، ترجمة الإمام الحسین و مقتله من القسم غیر المطبوع من کتاب الطبقات الکبیر. تحقیق عبدالعزیز الطباطبائی. قم: مؤسسة آل البیت. 
13.      ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی (بی‌تا). مناقب آل ابی‌طالب. قم: علامه. 
14.      ابن‌عدیم، کمال‌الدین عمر (1408ق). بغیة الطلب فی تاریخ حلب. تحقیق سهیل زکار. بیروت: مؤسسة البلاغ. 
15.      ابن‌عساکر، علی بن حسن (1415ق). تاریخ مدینة دمشق. تحقیق علی شیری. بیروت: دار الفکر. 
16.      ابن‌کثیر، عمادالدین اسماعیل (1408ق). البدایة و النهایه. تحقیق علی شیری. بیروت: دار احیاء التراث العربی. 
17.      ابن مسکویه، احمد بن محمد (1366). تجارب الامم. تحقیق ابوالقاسم امامی. طهران: دار سروش. 
18.      ابن‌نما حلی، محمد (1369ق). مثیرالأحزان. النجف الاشرف: المطبعة الحیدریه. 
19.      ابوالفرج الاصفهانی، علی بن حسین (1970). مقاتل الطالبیین. تحقیق احمد صقر. ط. الثانیه. بی‌جا: اسماعیلیان. 
20.     ابومخنف، لوط بن یحیی (1364). مقتل الحسین. تحقیق حسن غفاری. ط. الثانیه. قم: حسن غفاری. 
21.      ـــــــــــــــ (1367). وقعة الطف. تحقیق محمدهادی یوسفی. قم: النشر الاسلامی. 
22.     ابوالفداء، اسماعیل بن علی (بی‌تا). المختصر فی اخبار البشر تاریخ ابی‌الفداء. بیروت: دار المعرفه. 
23.     بخاری، محمد بن اسماعیل (بی‌تا). التاریخ الکبیر. ترکیا: المکتبة الاسلامیه. 
24.     بروجردی، علی (بی‌تا). طرائف المقال. تحقیق مهدی الرجائی. قم: مکتبة آیةالله العظمی المرعشی النجفی.
25.     بستانی، فؤاد افرام (۱۳۷۵). فرهنگ ابجدی. تحقیق رضا مهیار. ط. الثانیه. تهران: اسلامی.
26.     بلاذری، احمد بن یحیی (1394ق). انساب الاشراف. تحقیق محمدباقر محمودی. بیروت: مؤسسة الاعلمی. 
27.     ـــــــــــــــ (بی‌تا). جمل من انساب الاشراف. تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی. بیروت: دارالفکر. 
28.     تستری، محمدتقی (۱۴۱۹ق). قاموس الرجال. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. 
29.     حسنی شجری جرجانی، یحیی بن حسین (1403ق). الامالی الخمیسیة. ط. الثالثه، بیروت: عالم الکتب.
30.     جدیدی‌نژاد، محمدرضا (۱۴۲۴ق). معجم مصطلاحات الرجال و الدرایه. باشراف محمدکاظم رحمان‌ستایش. ط. الثانیه. قم: دار الحدیث. 
31.      خطیب تبریزی، محمد. (بی‌تا). الاکمال فی اسماء الرجال. تعلیق: ابواسدالله بن حافظ. قم: مؤسسة آل البیت. 
32.     خوارزمی، موفق بن احمد (1418ق). مقتل الحسین. تحقیق محمد السماوی. قم: انوار الهدی. 
33.     دینوری، احمد (1960). الأخبار الطوال. تحقیق عبدالمنعم عامر. قاهره: دار احیاء الکتب العربی. 
34.     ذهبی، محمد (1429ق). سیر اعلام النبلاء. ط. الثانیه. بیروت: مؤسسة الرساله. 
35.     رازی، عبدالرحمن (1373ق). الجرح و التعدیل. بیروت: دار احیاء التراث العربی. 
36.     راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۲۷ق.) مفردات الفاظ القرآن. تحقیق: صفوان عدنان داودی. قم: مطبعة النور. 
37.     سمعانی، عبدالکریم (۱۴۰۹ق). ادب الاملاء و الاستملاء. تحقیق: سعید محمد اللحام. بیروت: دار و مکتبة الهلال. 
38.     سیاوشی، کرم و محمدی، جواد (۱۳۹۴). امالی‌نویسی در تاریخ حدیث شیعه، فصلنامه علمی ـ پژوهشی شیعه‌شناسی، ش۴۹. 
39.     سید بن ‌طاووس، سید رضی‌الدین علی (۱۴۰۹ق). فتح الابواب بین ذوی الالباب و بین رب الارباب فی الاستخارات. تحقیق حامد الخفاف. بیروت: مؤسسة آل البیت. 
40.     ـــــــــــــــ (1425ق). الملهوف فی قتلی الطفوف. تحقیق فارس تبریزیان. ط. الرابعه. تهران: دارالاسوه. 
41.      شهید اول، محمد بن مکی (۱۴۱۷ق). الدروس الشرعیة فی فقه الامامیه. تحقیق: مؤسسة النشر الاسلامی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. 
42.     صدوق، محمد بن علی بن بابویه قمی (۱۴۱۶ق). الامالی. قم: مؤسسة دار الأخبار.
43.     طباطبائى، سیدمحمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات. 
44.     طبرسی، فضل بن حسن (1406ق). تاج الموالید فی موالید الأئمّة و وفیاتهم. قم: مکتبة آیةالله العظمی مرعشی نجفی. 
45.     ـــــــــــــــ (بی‌تا). اعلام الوری باعلام الهدی. ط. الثالثه، بی‌جا: دارالکتب الاسلامیه. 
46.     طبری شیعی، محمد (1413ق). دلائل الإمامة. تحقیق قسم الدراسات الاسلامیه. قم: مؤسسة البعثه. 
47.     ـــــــــــــــ (1358ق). تاریخ الطبری. قاهره: الإستقامه. 
48.     طوسی، محمد (بی‌تا). الامالی. تحقیق قسم الدراسات الاسلامیه. قم: دار الثقافه. 
49.     طهرانی، آقابزرگ (بی‌تا). الذریعة الی تصانیف الشیعه. بیروت: دار الاضواء. 
50.     عاملی. جعفر مرتضی (۱۴۲۳ق). مختصر مفید. بیروت: المرکز الاسلامی للدراسات. 
51.      فتال نیشابوری. محمد. (بی‌تا). روضة الواعظین. قم: منشورات الرضی. 
52.     فضل‌الله، سیدمحمدحسین (1419ق). من وحى القرآن. بیروت: دار الملاک. 
53.     کاشف الغطاء، جعفر بن خضر (۱۴۲۲ق). کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء. تحقیق: مکتب الاعلام الاسلامی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی. 
54. محلی،‌ حمید بن ‌احمد (1405ق). الحدائق الوردیة فی مناقب ائمة الزیدیه. ط. الثانیه. دمشق: دارالاسامه. 
55.     المزی، جمال‌الدین (1395ق). تهذیب الکمال فی اسماء الرجال. تحقیق بشار عواد. بیروت: الرساله. 
56.     مسعودی، علی (1385ق). مروج الذهب و معادن جوهر. تحقیق یوسف اسد داغر. بیروت: دار الاندلس. 
57.     مغربی، نعمان بن محمد (بی‌تا). شرح الاخبار فی فضائل الائمة الاطهار. تحقیق محمد حسینی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. 
58.     مفید، محمد بن محمد (1413ق). الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. تحقیق موسسة آل البیت. قم: المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید. 
59.     مقریزی، احمد (1420ق). امتاع الاسماع بالنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع. تحقیق محمد عبدالحمید. بیروت: دار الکتب العلمیه. 
60.     نجاشی، احمد (۱۴۱۶ق). فهرست اسماء مصنفی الشیعه (رجال النجاشی). قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
61.      نمازی، علی (۱۴۱۵ق). مستدرکات علم رجال الحدیث. طهران: حیدری. 
62.     نویری، احمد (بی‌تا). نهایة الأرب فی فنون الأدب. قاهره: وزارة الثقافة و الإرشاد. 
63.     وحید بهبهانی، محمدباقر (بی‌تا). تعلیقة علی منهج المقال. بی‌جا: بی‌نا. 
64.     یعقوبی، احمد (بی‌تا). تاریخ الیعقوبی. بیروت: دار صادر.