فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

بررسی دیدگاه پروفسور فان اس در خصوص رافضیان و عقاید آنها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دانشگاه قم
2 دانشگاه قم
چکیده
یکی از آثار مهم یوزف فان اِس. اسلام‌شناس آلمانی، کتاب «کلام و جامعه» است. بخشی از جلد اول این کتاب به تبیین دیدگاه‌های کلامی شیعه اختصاص یافته است. یکی از فرقه‌های شیعه که دربارهٔ آن سخن گفته شده، شیعهٔ رافضی است. بازشناسی دقیق مفهوم «رافضی»، تعریف، دایرهٔ مصداقی و حتی عقاید منتسب به رافضه، نیازمند بررسی دقیق و کنار هم قرار دادن مطالب پراکندهٔ نویسنده است. مقالهٔ حاضر مجموعه مطالب منتسب به رافضیان را به لحاظ سندی و محتوایی، به شیوهٔ «کتابخانه‌ای» و «تحلیل اسنادی» تحلیل و بررسی کرده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد بسیاری از مطالب ذکر شده مستند به کتب اهل سنت و حتی گاهی با سند ضعیف است. همچنین در مواردی که به کتب شیعی استناد شده، گاهی مبتنی بر احادیث دارای سند ضعیف بوده و یا نویسنده بدون در نظر گرفتن قراین، تفسیر به رأی کرده و حتی در بعضی موارد، تقطیع حدیث منجر به بدفهمی روایت شده است. مطالب ایشان که مستند مستشرقان است نیازمند بررسی و ارزیابی است.

تازه های تحقیق

کتاب کلام و جامعه به علت پرداختن به دوره‌ای از تاریخ اسلام که به سبب وضعیت سخت حاکم بر شیعیان و تقیهٔ آنها، اسناد بسیار کمی از شیعیان از آن دوره در دسترس قرار دارد، کاری ارزشمند است که توسط فان اس صورت پذیرفته است. 

استفادهٔ ایشان از منابع اهل سنت و تأثیرپذیری از این منابع، محسوس و ملموس است. 

نقل مطالب از منابع روایی اهل سنت و همچنین تقطیع احادیث شیعی، در مواردی سبب تغییر معنا و تحریف شده است؛ مواردی همچون: مراجعه به منبع شیعی، ملاحظهٔ متن کامل احادیث تقطیع‌شده و بررسی سندی احادیث منقول که می‌تواند در کشف واقع و رفع برخی ابهام‌ها مؤثر باشد. 

از قراین و عبارات و حتی جایگزینی لفظ «امامیه» به جای لفظ «رافضی»، نشان از یکی بودن این دو در بیشتر موارد استعمال دارد. 

مطرح‌کردن عقاید رافضی (امامیه) صرفاً با اتکا بر کتب اهل سنت - به سبب بغض‌هایی که در طول تاریخ نسبت به امامیه داشته‌اند - کار صحیحی نیست، بلکه همین امر سبب دور شدن از اصل واقعی شده ‌است. 

نیز استناد به احادیثی که سند روایی صحیحی ندارد، مطلب را دچار مشکل کرده است. 

در پژوهش مذکور، با بررسی اجمالی قسمت کوتاهی از پاورقی‌ها، به بسیاری از سؤالات ایجادشده در آن بخش پاسخ داده شد. بنابراین نیاز است که این نگاشته به‌دقت از لحاظ سندی بررسی گردد، به‌ویژه در بخش امامیه، آن هم به سبب تقیة شیعه در نگاشته‌هایشان و بغض اهل سنت در اسناد تاریخی‌شان. 

از سوی دیگر نیاز است عقاید مطرح‌شدهٔ رافضی نیز بازخوانی گردد تا برچسب‌هایی همچون «جسم‌انگاری خدا» و یا «یهودی پنداشتن آنها» رخ ندهد، و یا اگر اشخاصی از این فرقه دچار چنین انحرافی شده‌اند باید آنها را از سایران جدا کرد و اعتقاد خاص آنها در چنین مواردی را به دیگران نسبت نداد، و یا اگر چنین مطالبی اعتقاد راسخ تمامی افراد فرقه است، امامیهٔ اثناعشریه را - که به‌طور قاطع به واسطهٔ پیروی از ائمهٔ اطهار‰ از این امور تبری می‌جویند - از آنها جدا کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم. 
1.     آملی، هاشم ( 1397). تحریر الاصول. ایران: مکتبه الداوری.
2.    ابن عبد ربه، احمد بن محمد (1404ق). العقد الفرید. قاهره: مطبعة لجنة التألیف و الترجمه. 
3.    ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی (1326ق). تهذیب التهذیب. هند: مطبعة دایرة‌المعارف النظامیه.
4.    ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دارصادر.
5.    احمدیان دلاویز، حسن و اسماعیلی، معصومه (1399). نقد دیدگاه اتان کلبرگ در تحلیل مفهومی‌و پیشینه‌شناسی اصطلاح رافضه. تاریخ اسلام در آینهٔ پژوهش، ش49، ص7-22.
6.    اشعری، ابوالحسن (1400ق). مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین. تصحیح فرانس شتاینر‌. آلمان: ویسبادن.
7.    اوجاقی، ناصرالدین (۱۳۸8). علم امام از دیدگاه کلام امامیه. قم: مؤسسهٔ آموزشی پژوهشی امام خمینی. 
8.    برقی، احمد بن حمدان (1964). المحاسن. تحقیق محمدصادق بحر العلوم. نجف: بی‌نا.
9.    بغدادی، محمد بن حبیب (۱۳۶۱ق). المحبر. بیروت: دار الآفاق الجدیده.
10. تفتازانی، سعدالدین مسعود بن عمر (۱۴۰۹ق). شرح المقاصد. تحقیق و تعلیق عبدالرحمن عمیره. قم: منشورات شریف رضی.
11.  الخیاط المعتزلی، عبدالرحیم بن محمد (1988). الانتصار فی رد علی ابن راوندی. قاهره: مکتبة الثقالة الدینیه.
12. دباغی، حیدر و محمدی مظفر، محمدحسن (1398-الف). رافضه: بررسی مقدماتی. هفت آسمان، ش77 ، ص115-140.
13. دباغی، حیدر و محمدی مظفر، محمدحسن (1398-ب). اصطلاح «رافضه» در کاربرد شیعهٔ امامیه: ترجمه و نقد دو مقاله از اتان کلبرگ، هفت آسمان، ش76، ص17-44.
14. راوندی، محمد بن علی (1364). راحة الصدور و آیة السرور در تاریخ آل سلجوق. تصحیح محمد اقبال و مجتبی مینوی. تهران: امیر کبیر.
15. رستم الحکماء (آصف)، محمدهاشم (1382). رستم التواریخ. تصحیح میترا مهرآبادی. تهران: دنیای کتاب .
16. رازی، عبدالرحمن (1271ق). الجرح و التعدیل. بیروت: دارالنشر.
17. سبحانی تبریزی، جعفر (1368). ملل و نحل: با مفاهیم سه‌گانهٔ مرجئه، معتزله، رافضه آشنا شویم. درس‌هایی از مکتب اسلام، ش4، 29،  ص18-23.
18. شافعی، محمد بن ادریس (1414ق). دیوان الإمام الشافعی. بیروت: دارالکتب العربی.
19. شریف جرجانی، علی بن محمد (۱۴۱۹ق). شرح المواقف. بیروت: دار الکتب العلمیه.
20.     شفیعی شاهرودی، محمدحسن (1386). گزیده‌ای جامع از الغدیر. قم: مؤسسهٔ میراث نبوت. 
21. طبرانی، سلیمان بن احمد (1404ق). المعجم الکبیر. تحقیق حمد بن عبدالمجید السلفی. بیروت: دارالنشر.
22.     فاضل مقداد، جمال‌الدین مقداد بن عبدالله (1387). اللوامع الالهیه فی المباحث الکلامیه. تحقیق و تعلیق محمدعلی قاضی طباطبائی. قم: بوستان کتاب.
23.     فان اس، یوزف (1396). کلام و جامعه. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
24.     فخر رازی، محمد بن عمر (1413ق). فرق المسلمین و المشرکین. قاهره: مکتبة مدبولی.
25.     فراهیدی، خلیل بن احمد (1407ق). کتاب العین. قم: دار الهجره.
26.     فرمانیان، مهدی (1395). درسنامة تاریخ و عقاید اسماعیلیه. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
27.     کشیک‌نویس رضوی، سیدکمال و ثنائی، حمیدرضا (1401). واکاوی رویکرد شیعه‌‌پژوهی هاینس هالم. شیعه‌شناسی، ش78، ص147- 178.
28.     کلینی، محمد بن یعقوب (1364). الروضة من الکافی. ترجمهٔ سیدهاشم رسولی محلاتی. تهران: علمیه اسلامیه.
29.     کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تصحیح على‌اکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
30.     مادلونگ، ویلفرد (1381). فرقه‌های اسلامی. ترجمهٔ ابوالقاسم سری. تهران: اساطیر. 
31. محمدی مظفر، محمدحسن (1398).اصطلاح «رافضه» در کاربرد شیعهٔ امامیه: ترجمه و نقد دو مقاله از اتان کلبرگ. ترجمهٔ حیدر دباغی، دوفصلنامهٔ هفت آسمان، ش76، ص17-44.
32.     معارف، مجید و حیدری مزرعه آخوند، محمدعلی (1397). کاوشی در پدیدآورندهٔ کتاب الاختصاص. حدیث‌پژوهی، دورة 10، ش20، ص7-28.
33.     مفید، محمد بن محمد (منسوب به). (1413ق). الاختصاص. تحقیق على‌اکبر غفاری و محمود محرمى زرندى. قم: کنگرهٔ بین‌المللی شیخ مفید‏. 
34.     مقدسی، عبدالله (1361). احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم. ترجمهٔ علینقی منزوی، قم: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران. 
35.     منهاج السراج، عثمان بن محمد (1363). طبقات ناصری. تصحیح عبدالحی حبیبی. تهران: دنیای کتاب.
36.     موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1410ق). الرسائل. قم: اسماعیلیان.
37.     ناشی اکبر، عبدالله بن محمد (1971). مسائل الامامیه. تحقیق یوسف فان اس. بیروت: دارالنشر فرانتس.
38.     نصر بن مزاحم منقری (1370). پیکار صفین. ترجمهٔ پرویز اتابکی. تهران: سازمان انتشار و آموزش انقلاب اسلامی.
39.     نوبختی، حسن بن موسی (1404ق). فرق الشیعه. بیروت: دارالاضواء. 
40.     نیشابوری، فضل بن شاذان (1351). الایضاح. تهران: دانشگاه تهران .
41. واصفی، محمود بن عبدالجلیل (1349). بدائع الوقایع. تصحیح الکساندر بلدروف‌. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
42. Kohlberg, Etan & Amir-Moezzi, Mohammad Ali (2009). Revelation and Falsification the Kitab al-qirä'ät of Ahmad b. muhammad al-sayyarī. Leiden: Brill.