فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

بررسی نسبت اعتقاد به وفات امام دوازدهم به ابوسهل نوبختی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه پژوهشی پویافکر، تهران، ایران
2 استادیار فلسفه و کلام دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
چکیده
ابوسهل نوبختی(311ق) از متکلمان برجستهٔ شیعه در دورهٔ غیبت صغراست. محمد بن ‌اسحاق ندیم دربارهٔ اعتقاد ابوسهل به وفات امام دوازدهم ادعایی کرده که این مقاله به بررسی آن پرداخته است. ندیم، ابوسهل را یکی از بزرگان شیعه دانسته و به وی عقیده‌ای نسبت داده که با باور رایج شیعه دوازده‌امامی مبنی بر زنده بودن امام مهدی مغایر است. وی بعد از معرفی ابوسهل به‌عنوان یکی از کبار علما و فضلای شیعه که در محضرش جماعتی از متکلمان حضور می‌یافتند، می‌نویسد: وی معتقد بود: محمد بن ‌الحسن امام است، ولی در غیبت درگذشته و پسرش به جای او امر امامت را عهده‌دار می‌شود. پژوهش پیش رو با رویکرد انتقادی و تحلیل آراء مطرح‌شده دربارهٔ این ادعا، آن را نقد کرده است. نتایج با بررسی مواردی همچون جایگاه والای ابوسهل در میان متکلمان شیعه، تفرد قول ندیم، اقوال محققان غربی، مکتوب باقی‌مانده از ابوسهل و سکوت سایر منابع دربارهٔ این عقیده نشان می‌دهد که دلایل کافی برای پذیرش این ادعا وجود ندارد. با ارائه و تحلیل فرضیات جایگزین (یعنی تقیه، تغییر اعتقاد، خطای ندیم و الحاق به کتاب الفهرست)، احتمال خطای ندیم یا الحاق، قوّت می‌گیرد. اهمیت این پژوهش نه‌تنها در بررسی دیدگاه شخصی ابوسهل، بلکه در زمینه‌سازی برای درک بهتر تاریخ اندیشهٔ شیعه و شکل‌گیری اعتقادات شیعه دوازده‌امامی است.

تازه های تحقیق

پژوهش حاضر با هدف بررسی ادعای محمد بن اسحاق ندیم مبنی بر اعتقاد ابوسهل نوبختی به وفات امام دوازدهم انجام شد. پس از تحلیل دقیق منابع و شواهد موجود، این نتیجه به دست آمد که ادعای محمد بن اسحاق ندیم مبنی بر اعتقاد ابوسهل نوبختی به وفات امام دوازدهم فاقد اعتبار تاریخی است. این ادعا احتمالاً نتیجهٔ خطای ندیم یا الحاق این قول به الفهرست توسط افراد بعدی است. بنابراین، نمی‌توان این ادعا را به‌مثابهٔ سند تاریخی برای بررسی اعتقادات ابوسهل نوبختی و تحولات اعتقادی شیعه در دورهٔ غیبت صغرا در نظر گرفت. این پژوهش نشان می‌دهد که در بررسی منابع تاریخی، به‌ویژه منابع متقدم، باید با دقت و احتیاط عمل کرد و احتمال وجود اشتباه، خطا و زیادت و الحاق را در نظر داشت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.                   ابن‌حجر عسقلانی، احمدبن‌علی (2002)،  لسان المیزان. به کوشش عبدالفتاح ابوغده. بیروت، دار البشائر الاسلامیه.
2.                  ابن‌خلکان، شمس‌الدین احمد بن ‌محمد (بی‌تا)، وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان. به کوشش احسان عباس. بیروت: دار الفکر.
3.                  ابن‌عماد حنبلی، عبدالحی ‌بن ‌احمد (1406ق). شذرات الذهب فی اخبار من ذهب. به کوشش محمود ارناؤوط و عبدالقادر ارناؤوط. دمشق: دار ابن کثیر. 
4.                  اشعری قمی، سعد بن ‌عبدالله (1360). المقالات و الفرق. به کوشش محمدجواد مشکور. تهران: علمی و فرهنگی.
5.                  اقبال آشتیانی، عباس (1345). خاندان نوبختی. تهران: طهوری.
6.                  انصاری، حسن (1372). ابن‌ندیم، در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج5. زیر نظر سیدمحمدکاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
7.                  بدری، سیدسامی (1417ق). شبهات و ردود. قم: حبیب. 
8.                  ترکاشوند، امیر (1402). درگذشت مهدی و امامت فرزندِ او نزد ابوسهل نوبختی، بازیابی شده در: 15/4/1403 از https://t.me/baznegari/1336. 
9.                  تستری، محمدتقی (1410ق). قاموس الرجال. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
10.               جاسم حسین (1385). ‏تاریخ سیاسى غیبت امام دوازدهم(عج). چ سوم. به کوشش محمدتقى آیت‌اللهى. تهران: امیرکبیر.
11.                جعفری نوقاب، رضا (1396). اسماعیل ـ نوبختی (237-311)، در فرهنگ‌نامهٔ مؤلفان اسلامی، ج2، قرن چهارم هجری. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ. 
12.               حسینی‌زاده خضرآباد، سیدعلی (1393). نوبختیان: ابوسهل و ابومحمد. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
13.               خدایاری، علی‌نقی (1401). آراء کلامی اختلافی شیخ مفید با نوبختیان با تکیه بر احادیث الکافی، در جستارهایی در مدرسهٔ کلامی بغداد. به کوشش جمعی از نویسندگان. قم: دارالحدیث.
14.               دریاب نجفی، محمود (1430ق). نصوص الجرح و التعدیل: دراسة و تقییم. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
15.               دهقانی آرانی، زهیر (1401). سیر تحول نگاه مستشرقان به مهدویت در150سال اخیر. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
16.               ذهبی، شمس‌الدین محمد بن ‌احمد (1405ق). سیر اعلام النبلاء. به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران. بیروت: مؤسسة الرساله.  
17.               ــــــــــــــــ (1407ق). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام. به کوشش عمر عبدالسلام تدمری. بیروت: دار الکتاب العربی. 
18.               ــــــــــــــــ (1961). العبر فی خبر من غبر. به کوشش فؤاد سید. کویت: دائرة المطبوعات و النشر.
19.               رحمتی، محمدکاظم (1395). ابن‌ندیم و کتاب الفهرست. قم: مورخ. 
20.              ساکت، محمدحسین (1368). پایگاه محمد الندیم در کتابشناسی. مشهد: جاوید.
21.               حسینی‌زاده خضرآباد، سیدعلی (1401). نوبختیان در رویارویی با متکلمان معتزلی و امامی، در جستارهایی در مدرسه کلامی بغداد. به کوشش جمعی از نویسندگان. قم: دارالحدیث. 
22.              شاکری زواردهی، روح‌الله و برته، محمدرضا (1395). بررسی و نقد مقالهٔ‌ «مفهوم مهدی در تشیع دوازده‌امامی» از دائرة المعارف ایرانیکا، انتظار موعود، سال شانزدهم، ش55، ص53-74.
23.              شهرستانی، محمد بن ‌عبدالکریم (1415ق). الملل و النحل. بیروت: دار المعرفه.
24.              صدر،‌ سیدمحمد (2004). موسوعة الامام المهدی. ج2: تاریخ الغیبة الکبری. قم: نصایح.
25.              صدوق، محمد بن ‌على (1395ق). کمال الدین و تمام النعمه. به کوشش على‌اکبر غفارى. چ دوم. تهران: اسلامیه.
26.              صفدی، خلیل ‌بن ‌ایبک (1420ق). الوافی بالوفیات. به کوشش احمد ارناؤوط و ترکی مصطفی. بیروت: دار احیاء التراث.
27.          طاووسی مسرور، سعید و جعفریان، رسول (1398). بازپژوهی حیات شخصی ابوالعباس نجاشی، مطالعات اعتبارسنجی حدیث، ش1، ص11-35.
28.              طوسی، محمد بن ‌حسن (1417ق). فهرست. به کوشش جواد قیومی. قم: مؤسسة نشر الفقاهه.
29.              ــــــــــــــــ (1425ق). الغیبه. چ سوم. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیه.
30.              علم‌الهدی، علی ‌بن ‌حسین (1407ق). الشافی فی الإمامه، چ دوم. تهران: موسسة الصادق(ع).
31.               قرطبی، عریب‌ بن ‌سعد (بی‌تا). صلة تاریخ الطبری. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
32.              گروه علمی مؤسسهٔ امام صادق(ع) (1418ق). موسوعة طبقات الفقهاء. زیر نظر جعفر سبحانی. قم: مؤسسة الامام الصادق(ع).
33.              صافى گلپایگانى، لطف‌الله (1377). گفتمان مهدویت. قم: مسجد مقدس جمکران.
34.              ماسینیون، لویی (1383). مصائب حلاج. ترجمهٔ سیدضیاءالدین دهشیری. تهران: جامی.
35.              مامقانی، عبدالله (1431ق). تنقیح المقال فی علم الرجال. به کوشش محیی‌الدین مامقانی و محمدرضا مامقانی. قم: مؤسسة آل البیت.
36.              مسعودی، علی ‌بن ‌حسین (1409ق). مروج الذهب. قم: مؤسسة دار الهجره.
37.                مفید، محمد بن ‌محمد (1414ق). سلسلة مؤلفات الشیخ المفید. به کوشش علی میرشریفی. چ‌دوم. بیروت: دار المفید.
38.              ــــــــــــــــ (1413ق). الفصول المختاره. قم: دار المفید.
39.              منتظر القائم، اصغر و سعیدی، وحید (1393). تبیین نقش هشام کلبی در فرهنگ و تمدن اسلامی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
40.              موحد ابطحی، سیدمحمدعلی (1417ق). تهذیب المقال فی تنقیح کتاب الرجال. قم: ابن المؤلف سید محمد.
41.               نجاشی، احمد بن‌ علی (1418ق). فهرست اسماء مصنفی الشیعه (رجال النجاشی). به کوشش سیدموسی شبیری زنجانی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
42.              ندیم، محمد بن ‌اسحاق (1430ق). الفهرست. به کوشش ایمن فؤاد سید. لندن: مؤسسة الفرقان للتراث الاسلامی.
43.              نوبختی، حسن ‌بن ‌موسی [منسوب] (1931). فرق الشیعه. استانبول: مطبعة الدوله.
44.              هالم، هاینس (1400). تشیع. چ سوم. قم: ادیان.
45.              همدانی، محمد بن ‌عبدالملک (1961). تکملة تاریخ الطبری. چ دوم. بیروت: المطبعة الکاثولیکیه.
46.             یافعی یمنی، عبدالله ‌بن ‌اسعد (1417ق). مرآة الجنان و عبرة الیقظان. به کوشش خلیل منصور. بیروت: دار الکتب العلمیه.
47. Klemm, V. (2003). THE FOUR SUFARA' OF THE TWELFTH IMAM: ON THE FORMATIVE PERIOD OF THE TWELVER SHÏ'A. In: Shi'ism. (Ed. by Etan Kohlberg). The Formation of the Classical Islamic World, Vol. 33. Aldershot: Ashgate, pp. 135-153. 
48. Amir-Moezzi, M. (2001). Islam in Iran vii. The Concept of Mahdi in Twelwer Shi‘ism, Accessible at: https://www.iranicaonline.org/articles/islam-in-iran-vii-the-concept-of-mahdi-in-twelver-shiism.
49. Kohlberg, E. (1978). Safir, ENCYCLOPAEDIA OF ISLAM, second ed. Vol. 8, Leiden: E. J. Brill, Bearman, P. J. & others, pp. 811-812.