فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

بررسی ساحت‌های نمادین شیعی در آرایه‌ها و کتیبه‌های مسجد جامع دزفول

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار معماری دانشگاه قم
چکیده
بارزترین تجلی­گاه معنویت و هویت متعالی انسانی را می­توان در لایه­های پنهان هنر قدسی، و اوج شکوفایی هنر معماری مقدس اسلامی را می­توان در ساخت مساجد شیعی یافت. با ارتقای شیعیان در زمینه­های مالی و سیاسی و نفوذ مذهب تشیع در روح هنرمندان و معماران شیعی، ساخت مساجد با هویت و هنر معنوی به‌مثابهٔ جایگاه بروز چنین اعتقاداتی همراه شد. مسجد جلوه‌گاه هنر اسلامی است و مسجد جامع نمونهٔ اعظم آن به‌شمار می‌آید. «مسجد جامع دزفول» کهن­تـرین مسـجد این شـهر است که برخی از مورخان قدمت آن را قرن سوم هجری و برخی دیگر مصادف با ورود اسلام به ایران اعـلام کـرده‌اند. هدف این مقاله مطالعه و بررسی کتیبه­ها و نقوشی است که جنبهٔ نمادین آنها به نحوی دربر دارندهٔ تفکرات مذهب شیعه بوده و در پی پاسخ به این سؤال است که مهم­ترین پیام­های نمادین شیعی بازتاب‌یافته در مسجد جامع دزفول چیست؟ این پژوهش از حیث روش، «توصیفی ـ تحلیلی» بوده که با رویکرد «نمادشناسی» به انجام رسیده است. جمع­آوری اطلاعات به شیوهٔ میدانی و کتابخانه­ای صورت‌پذیرفته و تجزیه و تحلیل یافته­ها کیفی است. بنا بر یافته‌های تحقیق، نقوش نمادین و کتیبه­های موجود در مسجد جامع دزفول شامل انواع شمسه، ستاره و ترکیب­بندی تزیینات نیز از نمادپردازی عددی شیعه بهره­ گرفته است. از مهم­ترین پیام­های نمادین قابل مشاهده در کتیبه­های این مسجد، بیان فضیلت، جانشینی، امامت و ویژگی­های برتر حضرت علی† با هنر شیعی است.

تازه های تحقیق

دین مبین اسلام نقش مؤثری در تکامل و توسعهٔ هنرها در ادوار گوناگون داشته است. شکوه و زیبایی معماری ایران در دورهٔ اسلامی، به هنر معرفتی آن بستگی دارد. تزیینات و زبان نمادها در تمام ادوار اسلامی رواج داشته و در هر دوره­ای متناسب با امکانات آن روزگار، پیشرفت کرده است. این تزیینات جزء لاینفک و بخش عمده­ای از معماری اسلامی را تشکیل می­دهند. هنرمند مسلمان شیعی با تأُسی به مبانی دینی و معرفتی (اعتقادی) کوشیده است توسط این تزیینات، فضایی معنوی و آرامش‌بخش ایجاد کند. 

ارتباط بین هنر و دین در طول دوران اسلامی، بیش از هر زمان دیگری شکوفا شد و توسعه پیدا کرد. هنر شیعی از کوچک‌ترین فضا برای نمایش خود بهره برده است. مسجد نیز مهم‌ترین تجلی‌گاه هنر شیعی بوده است؛ زیرا هم محلی برای عبادت تودهٔ مردم به شمار می‌آمده و هم معنای سیاسی کاملاً بارزی داشته است. 

کتیبه­ها و تزیینات به کار رفته در مسجد جامع دزفول، علاوه بر کارکرد زیبایی­شناسانه، به‌مثابهٔ رسانه­هایی نمادین شناخته می­شوند. در میان نقوش به‌کاررفته در این مسجد که به نحوی در ارتباط با عقاید مذهب شیعه است، نقوش شمسه و ستاره نقش غالب را دارد. شمسه نماد کثرت در وحدت و وحدت در کثرت و کثرت تجلی صفات خداوند است. ستاره نیز منبع نور و مظهر خداوند در شب ایمان است. بیشتر این نقوش دربردارندهٔ مفاهیمی از نام‌های حضرت محمدˆ و حضرت علی† است. از جملهٔ مهم­ترین پیام­ها و مفاهیمی که در آنها به‌کاررفته، بیان نام مبارک حضرت علی† به‌عنوان امام و نماد شیعه در قالب متن است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.                   قرآن کریم
2. اسمی، رویا و شهبازی شیران، حبیب (1397)، تحلیلی بر کاربرد مهم‌ترین نقوش هندسی در هنر و معماری اسلامی. همایش عمران، معماری و شهرسازی کشورهای جهان اسلام. تبریز: 1397.
3. اکبری، فاطمه و آیت‌اللهی، حبیب‌الله (1389). معرفت روحانی و رمز­های هندسی. پژوهشنامهٔ زبان و ادب فارسی، س4، ش1.
4. انصاری، مجتبی و اخوت، هانیه سادات و ملایی،‌ معصومه (1387). بررسی تأثیر عقاید شیعه بر ارتباطات فضایی مساجد شیعی. شیعه‌شناسی، ش23.
5. ایمنی، عالیه (1390). قابلیت­های تصویری نمادها در هنر دینی. کتاب ماه هنر، ش152، ص82-88.
6. برند، هیلن (1377). معماری اسلامی، ترجمهٔ ایرج اعتصام، تهران: شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری.
7. بمانیان، محمدرضا و درازگیسو، سیدعلی و سالم پایا (1392)، بررسی تطبیقی کاربرد نماد و نشانه در آثار معماری دوره‌های صفوی و معاصر ایران، نقش جهان، س3، ش۲.
8. بورکهارت، تیتوس (1386). مبانی هنر اسلامی. ترجمهٔ امیر نصری. تهران: حقیقت، 1386.
9. تشکری، فاطمه (1390). نمادپردازی در هنر اسلامی. اطلاعات حکمت و معرفت، ش66، ص34-39.
10. جلیلیان، شهلا و زرینی،‌ حسین و صابونیان‌یزد، مهدی و حاجی‌قاسمی،‌ کامبیز و شهنواز، آرش و نوربخش، هدیه و رسولی،‌ جلیل و فرجو، غزال و موسوی‌روضاتی، مریم‌دخت و خرم، بابک (1383)، گنجنامه: فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران: خانه‌ها، تهران: روزبه و دانشگاه شهید بهشتی.
11. جهانبخش، هانا و شیخی نارانی، هانیه (1394). پژوهشی پیرامون جایگاه تزیینات و نقوش کاشی‌کاری در مسـاجد ایران. مجلهٔ چیدمان، ش11.
12. چندلر، دنیل (1387). مبانی نشانه‌شناسی، ترجمهٔ مهدی پارسا. تهران: سورهٔ مهر.
13. حسینی‌نیا، سید هاشم و فراشی، حسین (۱۳۹۳). تحلیل جنبه­های نمادین شیعی در تزیینات مسجد جامع یزد. فصلنامهٔ نگره، ش29.
14. دباغ، امیرمسعود و رهبر، شادی (1394). تبلور مفاهیم شیعی در شکل­گیری مساجد دوران صفویه و قاجاریه؛ بررسی تطبیقی: مسجد شهید مطهری تهران و مسجد امام خمینی اصفهان. فصلنامهٔ علمی ـ پژوهشی شیعه‌شناسی، س13، ش52.
15. دلاواله، پیترو، سفرنامه، ترجمهٔ محمود به‌فروزی. تهران: قطره، 1380.
16. دوازده‌امامی، مهدی و زکریایی، ایمان (1393). نماد طاووس و نقش رسانه­ای آن در معماری شیعی با تأکید بر مساجد عصر صفوی اصفهان، کنگرهٔ بین‌المللی فرهنگ و اندیشهٔ دینی. قم: مرکز راهبردی مهندسی فرهنگی شورای فرهنگ عمومی استان بوشهر.
17. رهنورد، زهرا (1378). حکمت هنر اسلامی. تهران، سمت.
18. زکریایی کرمانی، ایمان و آقاداودی، محیی‌الدین (1397). تحلیل نشانه­های شیعی بازتاب‌یافته در تزیینات مکتوب و منقوش مدارس نیم­آورد و چهارباغ اصفهان، فصلنامهٔ علمی ـ پژوهشی شیعه­شناسی، س16، ش64.
19. سرگزی، محمدعلی (1394). نشانه‌شناسی نقوش و تزیینات معماری اسلامی ایران، فصلنامهٔ علمی ـ پژوهشی هنرهای تجسمی نقش‌مایه، دورهٔ 5، ش۱۶، ص۴۵-52.
20. شاطریان، رضا (1390). تحلیل معماری مساجد ایران. تهران: نورپردازان.
21. شکاری‌نیری، جواد. (1380). مجموعه مقالات دومین کنگرهٔ تاریخ معماری و شهرسازی ایران. تهران: سازمان میراث فرهنگی.
22. فراست، مریم (1387). نماد و نمود امام علی(ع) در هنر فلزکاری صفویه و قاجار، کتاب ماه هنر. تهران، ش120، ص76-83.
23. کریمی، سعید (1381). نمادهای آیینی، کتاب ماه هنر. تهران، ش47-48 (مرداد و شهریور).
24. کوثری، مسعود (1390). هنر شیعی در ایران، نشریهٔ جامعه‌شناسی هنر و ادبیات، س3، ش1.
25. مطهری، مرتضی (1387). آشنایی با علوم اسلامی؛ کلام عرفان حکمت عملی. تهران: صدرا.
26. مکارم شیرازی، ناصر (1379). تفسیر نمونه، ج٤، ص421-422.
27. مؤمنی، کورش و عطاریان، کورش و سلطانی، پریا (1393). بازشناسی هنر و معماری مسجد جامع دزفول، کنگرهٔ بین‌المللی فرهنگ و اندیشهٔ دینی. 
28. نقره‌کار، عبدالحمید (1387). درآمدی بر هویت اسلامی در ایران. تهران: پیام سیما. 
29. ـــــــــــــــــــــ (1389). مبانی نظری معماری. تهران: پیام نور. 
30. نقی­زاده، محمد (1387). مبانی دینی در فرهنگ اسلامی. چ دوم. تهران: نشر فرهنگ اسلامی.
31. Bussmann, Handumod. (2006). Routledge Dictionary of Language and Linguistics. London and New York: Routledge.