فصلنامه علمی شیعه شناسی

فصلنامه علمی شیعه شناسی

تحلیل نگرش فقهی تاریخ‌نویسان عصر صفوی از چگونگی برآمدن و سرکوب قدرتِ دنیویِ شیوخ طریقت صفویه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه‌ شهیدچمران‌اهواز، اهواز، ایران.
چکیده
مطالعة روایات تاریخی مربوط به زمان پیدایش و سرکوب قدرت دنیوی شیخ­ جُنَید و شیخ ­حیدر صفوی نشان می­دهد که عمده این روایات تحت تأثیر مفاهیم فقهی نگاشته شده­اند. این پژوهش با بهره­گیری از رویکردی تاریخی و تجزیه و تحلیل منابع، در پی توضیح این مسئله برآمده است. نتایج نشان می­دهد: مورخان هواخواه و مخالف صفویان، با طرح چنین روایاتی، درصدد مشروعیت­بخشی یا تخطئه حق پیدایش قدرتِ دنیوی در طریقت صفوی برآمدند؛ زیرا القای مشروعیت یا ایجاد تردید درباره ریشه­های شکل­گیری حق قدرت دنیوی و سیاسی این خاندان صوفی، پیوند مستقیمی با مبانی مشروعیت­بخش و حق­انگارانه بنیان­گذاری و دیرپایی دولت صفوی داشت. در این میان، رویکرد خنجی نوآورانه بود؛ وی کوشید با به­کارگیری برخی مفاهیم فقهی نظیر «بغی»، «محارب» و «قاطع­الطریق» درباره شیوخ طریقت صفویه، مشروعیت پیدایش و رشد قدرت­ دنیوی این دودمان را با چالش مواجه سازد. در سوی مقابل، خواندمیر، امینی هروی و غیره نیز کوشیدند با بهره­گیری از نظریه «جهاد در دارالکفر» و «جنگ با اصحاب بغی و طاغیان» در باب مخالفان و رقیبان، رشد تدریجی قدرت سیاسی در زمان شیخ­جُنَید و شیخ­حیدر را به­صورتی دین­مدارانه­ و قانونی­ بنمایانند. ظاهراً غایت چنین رویکردی، بازآفرینی بنیان­گذاری و اقتدار دولت صفوی در امتداد امامت و حکومت تاریخی شیعه بوده است.

تازه های تحقیق

نیمه دوم سده نهم و آغاز سدة دهم ق، دوره خاصی

کلیدواژه‌ها

*قرآن کریم
1.  ابن‌بزاز اردبیلی، توکل بن اسماعیل (1373)، صفوة ‌الصفا، تصحیح غلامرضا طباطبائی مجد، تهران، مصحح.
2.  امینی‌هروی، امیرصدرالدین سلطان ‌ابراهیم (1383)، فتوحات شاهی، تصحیح و تعلیق محمدرضا نصیری، تهران، دانشگاه تهران.
3.  ثواقب، جهانبخش (1392)، «بررسی و تحلیل مناسبات سیاسی- نظامی شیوخ صفوی با شَروان‌شاهان (864 ق-900 / 1460م - 1495)»، پژوهش‌های تاریخی، سال چهل‌و‌نهم، دورة جدید، سال پنجم، ش1 (پیاپی 17).
4.  جانی‌پور، محمد و ستوده‌نیا، محمدرضا (1392)، «جهاد؛ مقوله‌ای فرهنگی ـ اعتقادی در چارچوب سبک زندگی اسلامی»، دوفصلنامه تخصصی پژوهش‌های میان رشته‌ای قرآن کریم، سال چهارم، ش1.
5.  جُنابدی، میرزابیگ بن حسن (1378)، روضة ‌الصفویه، به کوشش غلامرضا طباطبائی مجد، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.
6.  حسینی ‌استرآبادی، حسین بن مرتضی (1366)، تاریخ ‌سلطانی از شیخ‌صفی تا شاه‌صفی، تصحیح احسان اشرقی، تهران، علمی.
7.  حسینی قزوینی، یحیی بن عبداللطیف (1314)، لب‌ التواریخ، بی‌جا، نشریات مؤسسه خاور، مطبعه یمنی.
8.  حلی، حسن بن یوسف (۱۴۱4ق)، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث.
9.  خنجی‌ اصفهانی، فضل‌الله بن روزبهان (1362)، سلوک‌ الملوک، تصحیح و مقدمة محمدعلی موحد، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
10.  ــــــــــــــــــــ (1382)، تاریخ عالم‌آرای امینی، تصحیح محمداکبر عشیق، تهران، نشر میراث مکتوب.
11.  خواندمیر (1380)، تاریخ حبیب‌السیر، مقدمه جلال الدین همایی، زیر نظر محمد دبیرسیاقی، چ دوم، تهران، خیام.
12.  روملو، حسن‌بیگ (1384)، احسن ‌التواریخ، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران، اساطیر.
13.  سیوری، راجر (1385)، ایران عصر صفوی، ترجمه کامبیز عزیزی، تهران، نشر مرکز.
14.  شاملو، ولی‌قلی بن داودقلی (1375)، قصص ‌الخاقانی، ‌تصحیح حسن سادات‌ ناصری، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
15.  شهرکانی، شیخ ابراهیم اسماعیل (1430 ق)، معجم مصطلحات الفقهیه، قم، ذوی القربی.
16.  شه‌گلی، مراد و امینی، نوروز (1399)، «تفاوت عصیان، طغیان و بغی در قرآن کریم و کیفیت انعکاس آن در انواع ترجمه‌های قرآن»، دوفصلنامه علمی - پژوهشی مطالعات ترجمه و حدیث، دوره 7، ش13.
17.  شیرازی (نویدی)، عبدی‌بیگ (1369)، تکملة ‌الاخبار، مقدمه، تصحیح و تعلیقات عبدالحسین نوایی، تهران، نشر نی.
18.  صدوق، محمد بن على بن بابویه (1413ق)، من لایحضره الفقیه، تصحیح علی‌اکبر غفارى،  چ‌ دوم، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
19.  طوسی (1407ق)، الخلاف، قم، مؤسسة النشر الإسلامی.
20.  عمیدزنجانی، عباسعلی و کرمی، حامد (1389)، «ماهیت سرزمین در فقه امامیه»، مجله حقوق اسلامی، سال هفتم، ش27.
21.  قزوینی، ابوالحسن (1367)، فواید ‌الصفویه، تصحیح، مقدمه و حواشی مریم میراحمدی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
22.  کاشف الغطاء، جعفر (بی‌تا)، کشف الغطاء عن مبهمات شریعة الغراء، مشهد، مرکز النشر التابع لمکتب الاعلام الاسلامی.
23.  مروج، حسین (1379)، اصطلاحات فقهی، تهران، بخشایش.
24.  مشکینی، علی (1386)، مصطلحات الفقه، چ پنجم، قم، الهادی.
25.  ‌مفید، محمد بن محمد بن نعمان (1430 ق/2009م)، الاختصاص، تحقیق علی‌اکبر غفاری، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
26.  منشی ‌قزوینی، بوداق (1378)، جواهرالاخبار، تصحیح محسن بهرام‌نژاد، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
27.  منشی‌ قمی، احمد بن حسین (1383)، خلاصة ‌التواریخ، تصحیح احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران.
28.  منشی، اسکندربیگ (1382)، تاریخ عالم‌آرای عباسی، زیر نظر با تنظیم فهرست‌ها و مقدمه ایرج افشار، چ سوم، تهران، امیرکبیر.
29.  مؤلف مجهول (1350)، عالم‌آرای صفوی، به کوشش یدالله شکری، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
30.  ــــــــــــــــــــ (1364ش/1986م)، جهانگشای‌خاقان (تاریخ شاه‌اسماعیل)، مقدمه و پیوست‌ الله-دتا مضطر، اسلام‌آباد، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
31.  نجفی جواهری، محمدحسن (1362)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، تحقیق محمود قوچانی، چ هفتم، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
32.  نصیری، محمد و قاضوی، سیدحسین و رئیسی، مصطفی (1396)، «حدیث "فئه باغیه" و پاسخ به شبهات ابن‌تیمیه در دفاع از معاویه (بازخوانی منابع تاریخی و حدیثی اهل سنت)»، تاریخ اسلام در آیینه پژوهش، سال چهاردهم، ش1، پیاپی 42.
33.  واله ‌اصفهانی، محمدیوسف (1372)، خلد برین (ایران در روزگار صفویان)، به‌کوشش میرهاشم محدث، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.