تحلیل روایات الاستیعاب درباره امام علی و خلفای سه‌گانه با بهره‌گیری از الگوی تحلیل گفتمان فرکلاف

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه اصفهان

2 دانشگاه باقرالعلوم

چکیده

صحابه‌نگاری که به طور جدی از قرن سوم هجری آغاز گشت، با ورود اسلام به سایر سرزمین‌های اسلامی راه یافت؛ زیرا صحابه‌نگاران، اصحاب را واسطه میان پیامبر و امت و نیز آشنایان به سنت و سیره رسول خدا می‌پنداشتند. اما صحابه‌نگاری‌هایی که در مناطق مختلف تدوین شد، تحت‌تأثیر جریانات فکری ـ سیاسی، شکل‌های مختلفی به خویش گرفت و علاوه بر کمیت و حجم، در محتوا و روایات این آثار، تأثیرات بسزایی برجای نهاد. این جریانات فکری ـ سیاسی، سبب گشت تا صحابه‌نگاران در پی حل، پاسخ‌گویی و یا مقابله با این تفکرات، روایاتی را از اصحاب انعکاس دهند، که در جهت تأیید ایدئولوژی مورد توافق خویش و یا در راستای حاشیه‌رانی گفتمان‌های نامطلوب جامعه باشد. پژوهش پیش ‌روی، تلاش خواهد کرد تا شیوة بازیابی الاستیعاب در ترجمه خلفای نخستین را تحلیل کند تا نشان دهد که اگرچه این کتاب، به بازتاب همان روایات سده‌های نخست هجری می‌پردازد، گزینش، چینش و چگونگی کاربرد واژگان آن در جهت طرد و یا برجسته‌سازی برخی از اصحاب شکل گرفته است تا به فرآیند سیاسی ـ مذهبی زمانه پاسخ قاطعی دهد و یا در جهت تأیید این فرآیند‌ها و ایدئولوژی‌ها حرکت نماید.

کلیدواژه‌ها


 
1. ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة‌الله، شرح نهج‌البلاغه، ج11، محقق و مصحح: محمد ابوالفضل ابراهیم ، قم: مکتبة آیة‌الله مرعشی نجفی ، بی‌تا.
2. ابن سعید مغربی، علی بن موسی, المغرب فی حلی المغرب, چاپ اول, بیروت: دارالکتب العلمیه, 1417.
3. ابن ندیم، محمد بن اسحق، الفهرست، ترجمه رضا تجدد،تهران: بی‌نا، 1350.
4. ابن‌طقطقی، محمد بن علی بن طباطبا، تاریخ فخری، ترجمه محمد وحید گلپایگانی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360.
5. ابن‌عبدالبر، ابوعمر یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فى معرفة الأصحاب، تحقیق على محمد البجاوى، ط الأولى، بیروت: دار الجیل، 1412/1992.
6. ابن‌عبدالبر، ابوعمر یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فى معرفة الأصحاب، ج3، تحقیق شیخ علی محمد معوض و شیخ عادل احمد عبدالموجود، چاپ اول، بیروت: دارالکتاب العالمیه، 1415.
7. ابن‌عبدالبر، ابوعمر یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فى معرفة الأصحاب، بیروت: دارالفکر، 1426-1427.
8. ابوریه، محمد، اضواء علی السنته المحمدیه، قم: انصاریان، 1389.
9. اشعری، علی بن اسماعیل، المقالات و الفرق، به کوشش محمدجواد مشکور، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1361.
10. جعفریان، رسول، تاریخ خلفا، چاپ پنجم، قم: دلیل ما، 1385.
11. حسن عباس حسن، ساختار منطقی اندیشه سیاسی اسلام، ترجمه مصطفی فضایلی، قم: بوستان کتاب، 1383.
12. الحلو، سیدمحمدعلی، تاریخ حدیث نبوی در حلقه حاکمیت متن و متن حاکمیت، ترجمه احمد ناظم، قم: دارالکتاب الاسلامیه، 1387.
13. دینوری، ابن قتیبه، الامامه و السیاسة، ترجمه سیدناصر طباطبایی، چاپ دوم، تهران: ققنوس، 1384.
14. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ‌الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمری، حوادث و وفیات 311ـ320هـ ، بیروت 1415/1994.
15. شهیدی، سیدجعفر، نهج‌البلاغه، چاپ سوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1371.
16. صبحی، احمد محمود، نظریه الامامه لدی الشیعه الاثنی عشریه، بیروت: دارالنهضه العربیه، 1991.
17. علیخانی، علی‌اکبر و هم‌کاران، اندیشه سیاسی متفکران مسلمان، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، 1390.
18. فرمانیان، مهدی، درسنامه فرق و مذاهب کلامی اهل‌سنت، قم: آثار نفیس، 1392.
19. فضایلی، مریم و محمد نگارش، «تحلیل خطبه 51 نهج‌البلاغه بر اساس طبقه‌بندی سرل از کنش‌های گفتاری»، مطالعات اسلامی، علوم قرآن حدیث، سال 43، پیاپی 3/86 ، بهار و تابستان 81.
20. کلینی، ابی‌جعفر محمد بن یعقوب، الاصول من الکافی، طهران: دارالکتب الاسلامیه، 1388.
21. لمبتون، آن کاترین، دولت و حکومت در دوره میانه، ترجمه و تحقیق محمد مهدی فقیهی، چاپ سوم، تهران: انتشارات شفیعی، 1385.
22. مؤدب، سیدرضا، تاریخ حدیث، قم: پژوهشکده المصطفی، 1393.
23. میثمی، جولی اسکات، تاریخ‌نگاری فارسی، ترجمه محمد دهقانی، تهران: نشر ماهی، 1391.
24. یارمحمدی، لطف‌الله، درآمدی بر گفتمان‌شناسی، تهران: هرمس، 1393.
25. Fairclough, Norman, Discourse and social change, Polity: London, 1992.
26. Richardson, John E., Analyzing Newspapers: An Approach from Critical Discourse Analysis, Palgrave Publishing: New York, 2007.