بررسی نقش و جایگاه شیخ در طریقت کبرویه و مقایسه آن با دیدگاه شیعی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری ادبیات عرفانی دانشگاه قم

2 قم، دانشگاه قم، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ریاست دانشکده

چکیده

جایگاه و نقش شیخ و راهنما در هر طریقت عرفانی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا سالک در طی طریقت خویش، دائم به راهنمایی‌ها و دسـتورهای شیخ نیـاز دارد تا بتـواند هر مقـام و منـزلی را به سلامت سپری کند. این نقش در طریقت کبرویه نیز بسیار بارز است و عارفان این طریقت، اهمیت ویژه‌ای برای آن قائل شده‌اند. گفتنی است که در بین عرفا، این سلسله به داشتن گرایش‌های شیعی شهرت دارد. نجم‌الدین کبری سرسلسله این طریقت و شاگردان وی به ویژه مجدالدین بغدادی و نجم‌الدین رازی، مقامی بس بلند برای شیخ در ولایت باطنی قائلند. مقاله حاضر از نوع توصیفی ـ تحلیلی با روش مطالعه کتابخانه‌ای، به بررسی ویژگی‌ها و صفات شیخ در اثر معروف این سه عارف یعنی فوایح‌الجمال، تحفة البرره و مرصادالعباد پرداخته و آن را با نگاه شیعی مقایسه کرده است. برای این منظور، جایگاه شیخ از سه جنبه شیخ و حق، شیخ و خویش و شیخ و سالک، تجزیه و تحلیل شده است. این بررسی نشان می‌دهد هر سه عارف، وجود شیخ کامل را در دستگیری سالک و مرید در سلوک الی الله ضروری می‌دانند؛ زیرا فقدان او در هر مقامی، باعث گمراهی سالک می‌گردد؛ از دیدگاه، ائمه و عارفان شیعه نیز این امر در هدایت امت و رهروان طریق، اهمیت ویژه‌ای دارد.

کلیدواژه‌ها


 

قرآن کریم.

1. ابن شهر آشوب‌، محمد بن علی‌، مناقب‌، چاپ اول‌، قم‌: انتشارات علامه‌، 1379 ق.

2. آشتیانی‌، جلال‌الدین‌، شرح مقدمه قیصری بر فصوص‌الحکم‌، مشهد‌: انتشارات باستان‌، 1385.

3. بخارایی‌، محمدعلی‌، فرهنگ اشعار حافظ‌، چاپ نهم‌، تهران‌: انتشارات علمی‌، 1390.

4. تمیمی آمدی‌، عبدالواحد‌، غررالحکم‌، چاپ دوم‌، قم‌: دارالکتاب الاسلامی‌، 1410 ق.

5. توئیچل‌، پال‌، کلید جهان‌های اسرار‌، ترجمه هوشنگ اهرپور‌، چاپ اول‌، تهران‌: دنیای کتاب‌، 1372.

6. ــــــــــــــــــــ ، ندای الهی‌، ترجمه رضا جعفری‌، چاپ اول‌، تهران‌: دنیای کتاب‌، 1373.

7. جامی‌، عبدالرحمان‌، نفحات‌الانس‌، تصحیح محمود عابدی‌، چاپ چهارم‌، تهران‌: اطلاعات‌، 1382.

8. حر عاملی‌، محمد­بن­حسن‌، وسائل الشیعه‌، تحقیق محمدرضا حسینی جلالی‌، ج‌27‌، قم‌: مؤسسه آل البیت‌، 1409 ق.

9. خاوری‌، اسدالله‌، ذهبیه‌، چاپ دوم‌، تهران‌: انتشارات دانشگاه تهران‌، 1383.

10. خرمشاهی‌، بهاءالدین‌، حافظ­­‌نامه(شرح دیوان)‌، چاپ هشتم‌، تهران‌: انتشارات علمی ـ فرهنگی‌، 1376.

11. خمینی‌، روح الله.‌، تهذیب نفس و سیر وسلوک‌، چاپ اول‌، تهران‌: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی‌، 1378.

12. ــــــــــــــــــــ ‌، مصباح الهدایه‌، چاپ دوم‌، تهران‌: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی‌، 1373.

13. شایگان‌، داریوش‌، ادیان و مکتب‌های فلسفی هند‌، تهران‌: نشر فرزان روز‌، 1393.

14. شوشتری‌، نور الله‌، مجالس المؤمنین‌، ج‌2‌، چاپ چهارم‌، تهران‌: انتشارات اسلامیه‌، 1377.

15. صائب تبریزی‌، غزلیات‌، سایت گنجور .

16. صدرالدین شیرازی‌، محمدبن­ابراهیم‌، اسفار اربعه‌، شرح عبدالله جوادی آملی‌، ج‌1‌، تهران‌: بی‌نا‌، 1368.

17. صفا‌، ذبیح الله‌، مقدمه بر تصوف تا قرن هفتم هجری‌، بی‌نا‌، بی‌تا.

18. عطار نیشابوری‌، فریدالدین، الهی‌نامه‌، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی‌، چاپ هفتم‌، تهران‌: نشر سخن‌، 1392.

19. ــــــــــــــــــــ ، مصیبت‌نامه‌، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی‌، چاپ هفتم‌، تهران‌: نشر سخن‌، 1397.

20. قمی‌، شیخ عباس‌، سفینةالبحار‌، ترجمه هادی صلواتی‌، چاپ دوم‌، قم‌: نوید اسلام‌، 1393.

21. کلینی‌، محمد بن یعقوب‌، اصول کافی‌، ترجمه سیدجواد مصطفوی‌، ج‌1‌، بی‌جا‌، کتاب­فروشی علمیه اسلامیه‌، بی‌تا .

22. مجدالدین بغدادی‌، تحفةالبرره(الف)، ترجمه محمدباقر ساعدی‌، چاپ اول‌، تهران‌: نشر مروی‌، 1368.

23. مجلسی‌، محمدباقر‌، بحارالانوار‌، چاپ دوم‌، بیروت‌: داراحیاء التراث العربی‌، 1403.

24. محمدی ری شهری‌، محمد‌، میزان الحکمه، ترجمه حمیدرضا شیخی‌، قم‌: مؤسسه دارالحدیث‌، 1389.

25. مطهری‌، مرتضی‌، حماسه حسینی‌، قم‌: انتشارات صدرا‌، 1379.

26. معین‌الدینی‌، فاطمه‌، «ولی و ولایت در عرفان»‌، نثرپژوهی ادب فارسی‌، بهار 85‌، شماره 24، ص‌211-234.

27. مولوی‌، جلال‌الدین محمد‌، کلیات شمس تبریزی‌، تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر‌، تهران‌: امیرکبیر‌، 1373.

28. ــــــــــــــــــــ ، مثنوی معنوی‌، تصحیح نیکلسون‌، تهران‌: امیرکبیر‌، 1376.

29. میهنی‌، محمد بن منور‌، اسرار التوحید‌، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی‌، تهران‌: دنیای کتاب‌، 1372.

30. نجم‌الدین رازی‌، ابوبکر عبدالله­بن­محمد، مرصادالعباد‌، به اهتمام محمدامین ریاحی‌، تهران‌: انتشارات علمی ـ فرهنگی‌، 1376.

31. نجم‌الدین کبری‌، ابوعبدالله احمدبن­عمربن­محمد، فوایح‌الجمال (ب)‌، ترجمه محمدباقر ساعدی‌، تهران‌: نشر مروی‌، 1368.