تأثیرات وجوه بصری و مفهومی آینه‌‌کاری حرم حضرت شاهچراغ بر آثار هنری معاصر (مطالعة موردی آثار منیر فرمانفرماییان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار دانشکده هنر، دانشگاه الزهرا

چکیده

در معماری ایرانی ـ اسلامی، بهره­گیری از هنر آینه­کاری به عنوان نوعی دیوارنگاری­ مبتنی بر جلوه‌های نور، دارای اعتبار ساختاری و معنایی خاصی است که آن را از سایر انواع دیوارنگاری متمایز می­گرداند. بارگاه حضرت احمدبن­موس ملقب به شاهچراغ، بنابر قرینة معنایی نام و کنیه­اش، یکی از بزرگ­ترین بناهایی است که از آینه­کاری در انحاء گوناگون بهره برده است. از آن­جا که شناخت بنیادین مصادیق هنر سنتی می­تواند خلأ هویتی هنر معاصر را تا اندازه­ای مرتفع سازد، مطالعات تطبیقی این دو حوزه را می­توان از ضروریات پژوهش­های معاصر برشمرد. منیر فرمانفرماییان یکی از شخصیت­های شاخص هنر معاصر ایران در عرصة بین­المللی، دارای جایگاهی منحصر به فرد است. مطالعات نشان می­دهند که هنرمند در آثارش، از ویژگی­های معنایی و صوری آینه­کاری حرم حضرت شاهچراغ ملهم گردیده است. تحقیق حاضر، به روش توصیفی­ ­ـ تحلیلی، جمع­آوری اطلاعات به صورت کتابخانه­ای و میدانی، و تجزیه و تحلیل داده­ها به شیوة استقرایی است. یافته­های پژوهش نشان می­دهند که در زمینة صوری، برخی از نقوش اصلی در آینه‌کاری حرم حضرت شاهچراغ مانند گره، مقرنس، قاب­بندی و نقشینه، در آثار فرمانفرماییان نیز ملحوظ شده است. در زمینة معنایی، ویژگی­های مشترکی هم­چون: تجزیة فرم، القای حرکت، هم­زمانی بصری و بازنمود واقعیت که از بنیادی­ترین دغدغه­ های هنر مدرن به حساب می­آید در هر دو ساحت هنری مورد مطالعه، با اهداف صوری و معنایی مشابه ظهور یافته­اند.

تازه های تحقیق

نتیجه

منیر فرمانفرماییان طبق اظهارات خود و با توجه به ویژگی­های خاص آثارش، مستقیماً تحت تأثیر هنر معماری سنتی ایرانی و مشخصاً آینه­کاری اماکن مقدسی هم­چون حرم حضرت شاهچراغ7 بوده و آن سرمشق را ضامن اصلی ارزش­های صوری و محتوایی آثارش قرار داده است. از سوی دیگر، او از جمله هنرمندان معاصر به شمار می­آید که حضوری پررنگ در اصلی­ترین جریانات هنر غربی داشته و با بسیاری از برجسته‌ترین سردمداران هنر قرن بیستم، روابطی صمیمانه و اثرگذار برقرار کرده است. او در آثارش از هم­نهادی و تلفیق هنر آینه­کاری با خاستگاه ایرانی ـ اسلامی و اندیشة فرم­گرای مدرنیستی اواسط قرن بیستم در اروپا و امریکا استفاده نموده است. به همین سبب آثارش حاوی ثبات سنت از یک­سو و تحول آگاهانة فضا، شکل و مادة هنری در بیان مدرن از سوی دیگر است. فرمانفرماییان در پیوندی که میان وجه سنتی آینه­کاری ایرانی با منظری حکمی و عرفانی و ویژگی­های هنر معاصر غربی برقرار کرد، توانست سلسله دریافت­های سنتی ایرانی ـ اسلامی خود را در قالب و بیانی معاصر به نحوی شایسته اتساع دهد.

وجوه اشتراک آینه­کاری بارگاه حضرت شاهچراغ7 و آثار فرمانفرماییان را در دو وجه تکنیکی و محتوایی می­توان دنبال نمود. در بخش تکنیکی ـ بنابه نمونه­های تصویری ارائه­شده، می­توان بهره­گیری از برخی از اصلی­ترین روش­های کاربست نقوش در تزیینات آینه­کاری­ حرم هم­چون: گره، مقرنس، قاب­بندی و نقشینه را در آثار فرمانفرماییان نیز مشاهده نمود. از لحاظ مفهومی نیز می­توان اذعان نمود که وی به برخی از اصلی­ترین پرسش­ها و چالش­هایی که در زمینه­هایی مانند هم­زمانی تصویر، القای مفهوم حرکت، اصالت موقعیت بیننده، تجزیه و تکثر فرم و چندجانبه­گرایی در تعریف فضا و... مطرح بود، با الهام از هنر آینه­کاری (برای نخستین بار به شیوه­ای مستقل از معماری) پاسخ داده است

کلیدواژه‌ها


 
اردلان، نادر و لاله بختیار، حس وحدت (سنت عرفانی در معماری اسلامی)، ترجمة حمید شاهرخ، اصفهان: نشر خاک، 1379.
اعوانی، غلامرضا، حکمت و هنر معنوی، تهران: انتشارات گروس، 1375.
آرناسون، یورواردورهاروارد. تاریخ هنر مدرن، نقاشی، پیکرتراشی و معماری در قرن بیستم، ترجمة مصطفی اسلامیه، چاپ دوم، تهران: نشر آگه، 1383.
بلخاری­قهی، حسن، مبانی عرفانی و معماری اسلامی، تهران: حوزه هنری سوره مهر، 1388.
ــــــــــــــــــــــــ ، «تمثیل ظهور حق در مظاهر عددی و هندسی به روایت سیدحیدر آملی و تأثیر احتمالی آن بر هنر آینه­کاری ایرانی»، نشریة صفه، دورة 23 شمارة 2، تابستان 1392، ص5 ـ 18، 1392.
بورکهارت، تیتوس، هنر اسلامی زبان و بیان، ترجمة مسعود رجب­نیا، تهران: سروش، 1365.
پاکباز، رویین، دایرة­المعارف هنر، تهران: فرهنگ معاصر، 1381.
پوپ، آرتور آبراهام، معماری ایران پیروزی شکل و رنگ، ترجمة کرامت­الله افسر، انتشارات یساولی، تهران، 1365.
پورزرین، رضا و جوانی، اصغر، «مطالعة تطبیقی نشانه­های بصری در آینه­کاری ایرانی و هنر فتوکلاژ» (مورد مطالعاتی فتوکلاژهای دیوید هاکنی)، نشریه هنرهای زیباـ هنرهای تجسمی، دورة 19، شمارة 4، زمستان 1393، ص81ـ92، 1393.
خرمایی، محمدکریم، شیراز یادگار گذشتگان، با مقدمة محمدحسین همافر، شیراز: نشر تخت جمشید، 1380.
سمسمار، محمدحسن، آینه­کاری در دایرة­المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: نشر مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، 1368.
عین­القضات همدانی، تمهیدات، با مقدمه و تصحیح عفیف عسیران، تهران: انتشارات منوچهری، 1389.
کیانی، محمدیوسف، تزیینات وابسته به معماری ایران دورة اسلامی، تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور، 1376.
لرزاده، حسین، مهناز رئیس­زاده و حسین مفید، احیای هنرهای از یاد رفته، مبانی معماری سنتی در ایران، تهران: انتشارات مولی، 1374.
موتمن، علی، تاریخ آستان قدس رضوی، تهران: نشر آستان قدس، 1348.
نجیب اوغلو، گل­رو، هندسه و تزیین در معماری اسلامی (طومار توپقاپی)، ترجمة مهرداد قیومی بیدهندی، تهران: نشر روزنه، 1379.
نصر، سیدحسین. هنر و معنویت اسلامی، ترجمة رحیم قاسمیان، مقاله «اصل وحدت و معماری قدسی اسلامی»، تهران: نشر دفتر مطالعات دینی هنر، 1357.
ویلسون، اوا، طرح­های اسلامی، ترجمة محمدرضا ریاضی، تهران: انتشارات سمت، 1377.
هوشمندی، زارا، گزیدة آثار منیر شاهرودی ـ فرمانفرمائیان 1357‌ـ‌1387، تهران: نشر نظر، 1387.
ــــــــــــــــــــــــ ، بانوی آینه­ها: خاطرات منیر شاهرودی فرمانفرماییان، ترجمة زیبا گنجی و پریسا سلیمان زاده، تهران: نشر مروارید، 1389.