بررسی تطبیقی واکنش علما و روحانیان ایران به اشغال کشور در جنگ جهانی اول و دوم

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشگاه بین‌المللی امام خمینی

2 استادیار مؤسسه تاریخ و فرهنگ ایران و دانشگاه تبریز

چکیده

در جنگ جهانی اول و دوم، نیروهای بیگانه به اعلام بی­طرفی ایران توجه نکردند و کشور را به اشغال خود درآوردند. در این میان، واکنش علما و روحانیان، به عنوان رهبران مذهبی جامعه، بسیار مهم و تأثیرگذار بود. آن­ها در جنگ جهانی اول، با اعلام جهاد، نیروهای فراوانی را برای مقابله با اشغال­گران فراخواندند و حتی خودشان نیز در برخی نبردها شرکت کردند. اما در جنگ جهانی دوم، واکنشی در قبال اشغال کشور نشان ندادند. پژوهش حاضر، در صدد است دلایل واکنش متفاوت علما و روحانیان را به اشغال ایران در جنگ جهانی اول و دوم بررسی کند. برای بررسی این موضوع از روش تطبیقی استفاده می­شود. یافته­های پژوهش نشان می­دهد عواملی هم­چون: تضعیف موقعیت علما در اثر سیاست­های ضددینی رضاشاه، اعلام ترک مقاومت حکومت مرکزی در جنگ جهانی دوم، بی­نتیجه بودن هر نوع مقاومتی در برابر قدرت­های اشغال­گر با توجه به تجربه جنگ جهانی اول، پایین بودن میزان خسارات در جنگ جهانی دوم و تلاش علما برای احیای موقعیت اسلام و روحانیت بعد از استعفای رضاشاه، نقش مؤثری در واکنش متفاوت علما داشته­ است.

کلیدواژه‌ها


فهرست منابع

  1. آبراهامیان، یرواند،  ایران بین دو انقلاب: از مشروطه تا انقلاب اسلامی، ترجمه کاظم فیروزمند، حسن شمس­آوری و مدیر شانه­چی، تهران: نشر مرکز، 1384.
  2. آقا نجفی قوچانی، محمدحسن، سیاحت شرق، تصحیح ر. ع، شاکری، تهران: امیرکبیر، 1362.
  3. آیت­اللهی، محمدتقی، سیری در افکار و مبارزات سید عبدالحسین لاری، تهران: امیر کبیر، 1363.
  4. اراکی، محسن، «نظری کوتاه بر جنبش نواندیشی در حوزه­های علمی ایران در نیمه دوم قرن بیستم»، رواق اندیشه، شماره 44، ص 7‌-‌20، 1384.
  5. اسنادی از اشغال ایران در جنگ جهانی دوم، به کوشش علیرضا روحانی و ابوالفضل ایزدی­زاده، تهران: خانه کتاب، 1389.
  6. الگار، حامد، دین و دولت در ایران: نقش علما در دوره قاجار، تهران: انتشارات توس، 1359.
  7. ایران در اشغال متفقین: مجموعه اسناد و مدارک 1321‌-‌1318، به کوشش صفاء­الدین تبراوئیان، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، 1321.
  8. بخشی، ذبیح­الله، حاجی­بخشی: خاطرات شفاهی ذبیح­الله بخشی، محاسبه و تدوین محسن مطلق، تهران: عماد فردا، 1391.
  9. بلادی، سید ابوالمکارم، مجتهد مبارز، شیراز: چاپخانه موسوی، 1340.
  10.  بلادی بوشهری، آیت­الله سیدعبدالله، لوایح و سوانح: اسنادی درباره جنبش روحانیت جنوب ایران در جنگ جهانی اول، بوشهر: انتشارات بزرگداشت هشتادمین سال شهادت رئیس­علی دلواری، 1373.
  11.  بولارد، سر ریدر و اسکراین، سر کلارمونت، شترها باید بروند!، ترجمه حسین ابوترابیان، چاپ دوم، تهران: نشر نو، 1363.
  12.  تخشید، محمدرضا، «اصلاحات و سیاست­های نوگرایانه رضاشاه و تأثیر آن بر قدرت و نفوذ روحانیت»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، تهران، شماره 40، ص 93‌-‌117، 1378.
  13.  ترکمان، محمد، اسنادی درباره هجوم انگلیس و روس به ایران، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین­المللی، 1370.
  14.  تغییر لباس و کشف حجاب به روایت اسناد، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1387.
  15.  تیمورزاده، مصطفی، وحشت در سقز: نگاهی به تحولات کردستان در فاصله جنگ جهانی اول تا اقتدار دولت مرکزی، به کوشش شهباز محسنی، تهران: پژوهش شیرازه، 1380.
  16.  جعفریان، رسول، جریان­ها و سازمان­های مذهبی ‌ـ ‌سیاسی ایران (سالهای1350‌-‌1320)، چاپ چهارم، تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، 1382.
  17.  جهادیه: فتاوای جهادیه علما و مراجع عظام در جنگ جهانی اول، به کوشش محمدحسن کاووسی و نصرالله صالحی، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، 1375.
  18.  حائری، عبدالهادی، آن­چه گذشت... نقشی از نیم قرن تکاپو، تهران: انتشارات معین، 1372.
  19.  حائری یزدی، مهدی، خاطرات دکتر مهدی حائری یزدی، به کوشش حبیب لاجوردی، تهران: کتاب نادر، 1381.
  20.  حسینی نقشبندی، عبدالرحمان، سادات نقشبندی و جنبش­های ملی کرد در گذر تاریخ، ترجمه محمد بانه­ای، ارومیه: مؤسسه انتشاراتی حسینی، 1380.
  21.  خان ملک (یزدی)، محمد، ارزش مساعی ایران در جنگ 1939‌-‌1945، بی­جا: بی­نا، بی­تا.
  22.  خمینی، روح­الله، صحیفه امام، جلد 4، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1385.
  23.  ـــــــــــــــــــــ ، کشف­الاسرار، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1378.
  24.  دوانی، علی، خاطرات و مبارزات حجت­الاسلام فلسفی، چاپ چهارم، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1382.
  25.  ـــــــــــــــــــــ ، نهضت روحانیان ایران (جلد 1 و 2)، چاپ سوم، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1394.
  26.  رسائل و فتاوای جهادی شامل: رساله­ها و فتواهای علمای اسلامی در جهاد با قدرت­های استعمار، تدوین، تحقیق، تحشیه از محمدحسن رجبی تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1378.
  27.  رکن­زاده آدمیت، محمدحسین‌، فارس و جنگ بین­الملل اول، چاپ سوم، تهران: انتشارات اقبال، 1349.
  28.  روزنامه اطلاعات، 1320، س 16، شماره 4634، 3/6/1320، ص 1؛ 4635، 4/6/1320، ص 1؛ 4637، 6/6/1320، ص 1؛ 4647، 18/6/1320، ص 1.
  29.  روزنامه ایران، شماره 6678، 30/6/1320، ص 1.
  30.  سپهر، مورخ­الدوله، ایران در جنگ بزرگ 1918‌-‌1914، چاپ دوم، تهران: نشر ادیب، 1362.
  31.  سفیری، فلوریدا، پلیس جنوب ایران (اس. پی. آر)، ترجمه منصوره اتحادیه (نظام مافی)، و منصوره جعفری فشارکی (رفیعی)، تهران: نشر تاریخ ایران، 1364.
  32.  شهبازی، عبدالله، ایل ناشناخته (پژوهشی در کوه­نشینان سرخی فارس)، تهران: نشر نی، 1366.
  33.  عظیمی، فخرالدین، بحران دموکراسی در ایران 1320‌-‌1333، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی و بیژن نوذری، تهران: نشر البرز،1372.
  34.  فاروقی، عمر، کردستان در مسیر تاریخ به روایت اسناد، تهران: آنا، 1382.
  35.  فرخ، مهدی، خاطرات سیاسی فرخ (معتصم­السلطنه): شامل تاریخ پنجاه ساله معاصر، تهران: جاویدان، 1348.
  36.  فهد نفیسی، عبدالله‌، نهضت شیعیان در انقلاب اسلامی عراق، ترجمه کاظم چایچیان، تهران: امیرکبیر، 1364.
  37.  کرونین، استفانی، رضاشاه و شکل­گیری ایران نوین، دولت و جامعه در زمان رضاشاه، ترجمه مرتضی ثاقب­فر، تهران: جامی، 1393.
  38.  گزیده اسناد جنگ جهانی دوم در ایران، به کوشش بهروز قطبی، چاپ دوم، تهران: اطلاعات، 1389.
  39.  گلشائیان، عباسقلی، یادداشت­های شهریور 1320، با مقدمه و اهتمام رامین کامران، حروف­چینی و صفحه­بندی جدید از ایران لیبرال، 1393.
  40.  لازاریف، م. س و دیگران، تاریخ کردستان، ترجمه کامران امین آوه و منصور صدقی، تهران: فروغ، 1386.
  41.  مکی، حسین، تاریخ بیست ساله ایران، جلد 8، تهران: علمی ایران، 1368.
  42.  میروشنیکف، ل. ی، ایران در جنگ جهانی اول، ترجمه ع دخانیانی، چاپ دوم، تهران: انتشارات فرزانه، 1357.
  43.  میلسپو، آرتور، امریکایی­ها در ایران، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران: البرز، 1370.
  44.  نیکیتین، واسیلی، کرد و کردستان: بررسی از نظر جامعه­شناسی و تاریخی، ترجمه محمد قاضی، چاپ سوم،  تهران: درایت، 1377.
  45.  نیلستروم، گوستاو، جنگ جهانی اول و فارس: خاطرات سرگرد گوستاو نیلستروم سوئدی در سا­­­­ل­های 1915 تا 1918 از رویدادهای فارس در جنگ جهانی اول، ترجمه افشین پرتو، تهران: آباد بوم، 1389.
  46.  هولتوس، شولتسه، سپیده­دم در ایران: خاطرات شولتسه- هولتوس جاسوس آلمان در ایران در جنگ دوم جهانی، ترجمه مهرداد اهری، تهران: نشر نو، 1366.
  47.  واقعه کشف حجاب: اسناد منتشرنشده از واقعه کشف حجاب در عصر رضاخان، به اهتمام مرتضی جعفری، صغری اسماعیل­زاده و معصوم فرشجی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1372.
  48. یاحسینی، سیدقاسم، «مبارزات آیت­الله بلادی در خلال جنگ جهانی اول»، فصلنامه مطالعات تاریخی، شماره 22، ص 63‌-‌81. پاییز، 1378.
49. Akhavi, Shahrough, Religion and Politics in Contemporary Iran: Clergy- State Religions in the Pahlavi Period, Albani, New York Press, 1980.