عوامل موثر بر شکل‌گیری و گسترش تسنن دوازده امامی و تاثیر متقابل آن با تشیع در قرن نهم هجری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیاردانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد- دانشکده علوم انسانی

2 دانشجوی دکتری رشته تاریخ ایران اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد

چکیده

هدف از پژوهش حاضر بررسی عوامل موثر بر شکل‌گیری تسنن دوازده امامی در قرن نهم هجری و تاثیرات متقابل آن در برابر تشیع می‌باشد. تلاش نگارندگان بر آن است تا به این پرسش جواب داده شود که چه عواملی در شکل-گیری اولیه و توسعه تسنن دوازده امامی در این قرن موثر بوده است؟ و تسنن دوازده امامی و تشیع چه تاثیرات متقابلی بر یکدیگر داشته‌اند؟ یافته‌های این پژوهش که به صورت توصیفی- تحلیلی صورت‌گرفته، حاکی از این است که برچیده‌شدن حلافت عباسی به عنوان قدرتمندترین نهاد دینی اهل تسنن، سبب شد تاسایر گروه‌های مذهبی بویژه شیعیان مجال فعالیت در فضای خاص سیاسی آن دوران را یافته و به تدریج بر تعداد پیروانشان افزوده‌شود. در کنار این امر فراگیر‌شدن نهضت‌‌های صوفی درایران با توجه به تسامح مذهبی تیموریان، نوعی خاص از تفکر جدید را وجود آورد که سعی داشت تا ضمن پایبندی به اصول مذهب تسنن، توجه ویژه‌ای به امامان شیعه (ع) داشته و روند متعادلی در همزیستی تسنن و تشیع در ایران بوجود‌آورد که تحت عنوان تسنن دوازده امامی شناخته می‌شود. در این بین تصوف به عنوان حلقه واسط جریانی شد که حاصل آن گذر مذهبی ایران از تسنن محض به تشیع در حدفاصل قرون هفتم تا نهم هجری بود.

تازه های تحقیق

نتیجه

با سقوط دولت بنی‌عباس در اثر هجوم مغولان و فضای مذهبی به وجود آمده در اثر فروپاشی مهمترین رکن حمایتی مذهب تسنن در جهان اسلام، فرصت مناسبی برای ابراز عقاید و گسترش فعالیتهای نحلههای فکری مختلف به وجود آمد. این موضوع با توجه به تسامح مذهبی در دوره حکومت ایلخانان و سپس تیموریان شدت یافت؛ به گونهای که در این دوره شاهد بروز نحلههای فکری بسیاری به ویژه در مسلک اهل تصوف هستیم. رشد صوفی‌گری در این زمان و نزدیکی آن با تشیع، از جمله رویدادهای مهم مذهبی قرن نهم هجری است. در جریان‌ تأثیرگذاری‌ تصوف‌ بر تشیع‌، اندک‌اندک‌ مبانی‌ نظری‌ تصوف ‌به‌ مجموعه‌ معارف‌ شیعه‌ افزوده‌ گردید. تصوف در سده‌های هشتم و نهم هجری، حلقه ارتباط تسنن و تشیع شد و به پیدایش تشیع معتدل و تسنن متشیع انجامید. با فراگیر شدن نهضت‌های صوفی در ایران و توجه به تسامح مذهبی تیموریان، نوعی خاص از تفکر جدید به وجود آمد که سعی داشت تا ضمن پای‌بندی به اصول مذهب تسنن، توجه ویژهای به امامان شیعه داشته و روند متعادلی در هم‌زیستی تسنن و تشیع در ایران به وجود آورد. اختلاط تصوف و تشیع با توجه به این موضوع که بیش‌تر رهبران صوفی این زمان از جمله علویان به شمار میرفتند، باعث شد تا نوعی جمعبندی میان عقاید اهل‌سنت و تشیع به وجود آید که در اصطلاح به آن تسنن دوازده‌امامی اطلاق میگردد. این نوع تفکر به ویژه در آثار نویسندگان قرن نهم هجری دیده می‌شود که در آن ذکر خلفای اربعه، به همراه ائمه معصومین آورده شده است. از طرفی توجه ویژه تیموریان به شعائر شیعی نظیر مرقد امام هشتم7 و تکریم سادات توسط آنان، باعث شد تا به تفکر مبتنی بر عقاید شیعه در این دوران بیش‌تر از گذشته توجه شود. در کنار این عوامل، روی کار آمدن حکومتهایی با ایدئولوژی شیعی نظیر سربداران و مرعشیان و هم‌چنین تلاش علمایی مانند فاضل مقداد، علی بن یونس بیاضی، ابن‌فهد حلی، ابن ابی‌جمهور احسایی و محقق کرکی در گسترش مفاهیم شیعی، سبب پایهگذاری حکومت صوفی - شیعی صفویه و اعلام تشیع به عنوان مذهب رسمی ایران در ابتدای قرن دهم هجری گردید.

 

کلیدواژه‌ها


الف. کتاب
1. ابن الفوطی، کمال‌الدین‌ ابوالفضل عبدالرزاق، تلخیص مجمع الآداب فـی مـعجم الالقـاب‌، بیروت: مؤسسة الطباعة‌ و النشر‌، 1962م.
2. ابن‌عربشاه‌، احمد (854 ق)، زندگی شگفت‌آور تیمور، ترجمه محمد‌علی نجاتی‌، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1339.
3. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج6، بیروت، بی­نا، بی­تا.
4. بارتولد، واسیلی ایوانوویچ (1930م)، الغ بیگ و زمان وی: امپراتوری مغول و دولت جغتایی، ترجمه حسین احمدی‌پور، تبریز: چهر، 1336.
5. بکری، احمد بن عبدالله، سیره نبوی9؛ ترجمه پارسی ذرو العلیا فی سیره المصطفی9، ترجمه بهاءالدین کازرونی، تصحیح رسول جعفریان، تهران: نشر علم، 1388.
6. بویل، جی آ، تاریخ ایران کمبریج از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخان، ترجمه حسن انوشه، ج‌5، تهران: امیرکبیر، 1366.
7. بیانی، شـیرین، دین‌ و دولت در ایران عهد مغول‌، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1375.
8. پارسا، خواجه‌محمد (822 هـ .ق)، فصل الخطاب لوصل الاحباب‌، تحقیق جلیل مسگرنژاد، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1382.
9. ترکمنی‌آذر، پروین، تاریخ سیاسی شیعیان اثنا عشری در ایران، قم: انتشارات شیعه‌شناسی،
1390.
10. جامی، عبدالرحمان (871 ق)، شواهد‌النبوه، به کوشش سیدحسن امین‌، تهران: میرکسری‌، 1379.
11. جعفریان‌، رسول، تاریخ ایران اسلامی (‌از یورش مغولان تا زوال ترکمانان)، تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر‌، 1377.
12. ـــــــــــــــــــــــــــ ، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی، تهران: نشرعلم،
1387.
13. ـــــــــــــــــــــــــــ ، صفویه در عرصه دین، ج1، فرهنگ و سیاست، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، 1379.
14. حسینی‌ تربتی‌، ابوطالب، تزوکات تیموری‌، چاپ اول‌، تهران: کتاب‌فروشی اسلامی، 1342.
15. خنجی اصفهانی، فضل‌الله، وسیلة الخادم الی المخدوم، به کوشش رسول جعفریان‌، قم: نشر انصاریان، 1375.
16. خواندمیر، غیاث‌الدین (943ق)، تاریخ حبیب‌السیر، ج3، با مقدمه جلال‌الدین همایی‌ و زیر نظر دکتر محمد دبیر سیاقی‌، تهران: کتاب‌فروشی خیام، 1333.
17. راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، تهران: نگاه اول، 1382.
18. رویمر، هانس روبرت، ایران درراه عصر جدید، ترجمة آذر آهنچی، تهران: دانشگاه تهران،
1385.
19. سمرقندی، کمال‌الدین عبدالرزاق (887ق)، مطلع‌السعدین و مجمع‌البحرین، تصحیح محمد شفیع لاهوری، لاهور: بی‌نا، 1383ق.
20. کامل الشیبی، مصطفی، تشیع و تصوف تا آغاز سدة دوازدهم هجری، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگوزلو، چاپ دوم، تهران: مؤسسة انتشارات امیرکبیر، 1374.
21. مستوفی قزوینی، حمدالله بن ابی‌بکر، تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر، 1364.
22. میرجعفری‌، حسین، تاریخ تیموریان و ترکمانان‌، چاپ اول، تهران: سمت، 1379.
23. ناصری داوودی، عبدالمجید، تشیع در خراسان عهد تیموری، مشهد: بنیاد پژوهش‌های آستان قدس، 1378.
24. نطنزی‌، معین‌الدین، منتخب‌التواریخ‌، به تصحیح ژان اوبن‌، تهران: کتاب‌فروشی خیام‌، 1336.
25. واعظ کاشفی، ملاحسین (910ق)، روضة‌ الشهدا، ج1، به تصحیح عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، قم: نشر نوید اسلام، 1382.
 
ب. مقالات
1. توران، امداد، «اعتقادنامه‌های امامیه‌»، نشریه هفت آسمان، 1390، شماره 52.
2. جدیدی، ناصر، «تشیع و تصوف از واگرایی تا هم‌گرایی»، پژوهشنامه تاریخ، 1395، شماره42.
3. حسین‌پور، سید‌علی‌، «تاریخ اجتماعی شیعیان ایران در نیمه نخست قرن نهم هجری»‌، مجله تاریخ در آینه پژوهش، 1386، شماره16.
4. دانش پژوه، محمدتقی، «نقد کتاب کشف‌الحقایق»، مجله فرهنگ ایران زمین، 1344، شماره 13.
5. رفیعی، امیرتیمور، «سیاست مذهبی امیرتیمور گورکانی‌»، نشریه ایران‌شناسی‌، 1375، شماره1.