Shi'ite Studies

Shi'ite Studies

A Comparative Study of the Organizational Structure of the Imami Agency and the Ismaili invitation

Document Type : Original Article

10.22034/shistu.2026.2074237.2558
Abstract
The Imami Agency and the Ismaili Da‘wah were among the most influential Shi‘i organizational institutions between the second and fourth centuries AH. Both played crucial roles in preserving the faith, social cohesion, and intellectual communication of their followers during times of political suppression and concealment (taqiyyah). The Imami organization, established under the direct supervision and guidance of the Imams (peace be upon them), evolved into a complex hierarchical and network-based structure designed to maintain contact with the Shi‘a community, collect and distribute religious dues, answer theological inquiries, and safeguard the community from internal deviations and external threats.
Similarly, the Ismaili Da‘wah emerged under conditions of secrecy and developed a highly organized and disciplined network centered on the authority of the Ismaili Imam. Through the establishment of Dār al-Hijrah centers and the deployment of trained missionaries (du‘āt), it gradually extended its reach across vast regions of the Islamic world, ultimately preparing the ground for the foundation of the Fatimid Caliphate.
The central question explored in this study concerns the similarities and differences between these two institutions in terms of their organizational models. While both exhibited pyramidal and multi-tiered administrative systems, they diverged in complexity, territorial scope, methods of control, and strategic objectives, reflecting their distinct religious missions and political aspirations.This study comparatively examines and analyzes the organizational structure of the Imamiagent and the Isma'ili invitation organization
Keywords
Subjects

قرآن کریم.
1.                   ابن شهرآشوب، رشیدالدین محمد بن علی (1379ق). مناقب آل ابی‌طالب. قم: علامه.
2.                  ابن‌اثیر، عزالدین علی بن محمد (1385ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دارصادر.
3.                  ابن‌حوقل، ابوالقاسم بن علی (1938). صورة الارض. لیدن: بی‌نا. 
4.                  ابن‌عذاری، احمد بن محمد المراکشی (1983). بیان المغرب فی اخبار الاندلس و المغرب. به کوشش ج. کولان ولوی بروونسال. بیروت: دارالعربیة للکتاب. 
5.                  ابن‌منصور الیمن، ابوالقاسم جعفر (1952). الکشف. تصحیح اشتروتمان. لبنان: بی‌نا.
6.                  ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق (1997). الفهرست. تصحیح ابراهیم رمضان. بیروت: دارالمعرفه.
7.                  اشعری قمی، سعد بن عبدالله (1360). المقالات و الفرق. تصحیح محمدجواد مشکور. تهران: علمی و فرهنگی. 
8.                  پطروشفسکی، ایلیاپاولویچ (1363). اسلام در ایران. ترجمهٔ کریم کشاورز. تهران: پیام.
9.                  تامر، عارف (1980). عبیدالله مهدی. بیروت: دار دمشق ـ دارالجیل.
10.               جان‌احمدی، فاطمه (1385). ساخت، کارکرد و تحول نهاد دعوت فاطمیان مصر. پژوهشنامهٔ علوم انسانی، ش51.
11.                جباری، محمدرضا (1382). سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه علیهماالسلام. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
12.               جوینی، عطاملک محمد (1937). تاریخ جهان‌گشای جوینی. تصحیح محمد قزوینی. لیدن: مطبعه بریل.
13.               چلونگر، محمدعلی (1390). تاریخ فاطمیان و حمدانیان. تهران: سمت.
14.               حسین، جاسم (1386). تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم(عج). ترجمهٔ محمدتقی آیت‌اللهی. تهران: امیرکبیر.
15.               حلی، حسن بن یوسف (1407ق). کشف المراد فی شرح تجریدالاعتقاد. تصحیح حسن حسن‌زاده آملی. قم: جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم.
16.               حمدانی، عباس (1368). اسماعیلیان در تاریخ (دولت فاطمیان). ترجمهٔ یعقوب آژند. تهران: مولی.
17.               دفتری، فرهاد (1388). مختصری در تاریخ اسماعیلیه. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: فرزان‌روز.
18.               زکار، سهیل (1987). الجامع فی اخبار القرامطة فی الاحساء، الشام، العراق، الیمن. دمشق: دارالاحسان.
19.               سجستانی، ابویعقوب اسحاق بن احمد (1980). کتاب الافتخار. تحقیق مصطفی غالب. بیروت: دارالاندلس.
20.              شریفی، جعفر و چلونگر، محمدعلی (1396). بررسی تطبیقی سازمان وکالت امامیه و دعوت اسماعیلیه در اهداف و اصول سازمانی. شیعه‌شناسی، 15(57).
21.               صدوق، محمد بن علی (1395ق). کمال الدین و تمام النعمه. قم: دارالکتب الاسلامیه.
22.              طبری‌، محمد بن جریر (1387ق). تاریخ الطبری (تاریخ الامم و الملوک). بیروت: دارالتراث العربی.
23.              طوسی، محمد بن حسن (1348). اختیار معرفة الرجال (رجال کشی). تحقیق حسن مصطفوی. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
24.              ـــــــــــــــــــ (1417ق). کتاب الغیبه. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیه.
25.              عطاردی، علیرضا (1368). مسند امام کاظم علیه‌السلام. مشهد: کنگرهٔ جهانی امام رضا(ع).
26.              فاضل مقداد، جمال‌الدین (1380). اللوامع الالهیه. قم: دفترتبلیغات اسلامی حوزهٔ علمیهٔ قم.
27.              فرمانیان، مهدی (1386). درسنامهٔ تاریخ عقاید اسماعیلیه. قم: ادیان. 
28.              قاضی نعمان، ابوحنیفه محمد (1970). افتتاح الدعوة و ابتداء الدوله. تحقیق وداد قاضی. بیروت: دارالثقافه.
29.              ـــــــــــــــــــ (1997). المجالس و المسایرات. بیروت: دارالمغرب الاسلامی.
30.              ـــــــــــــــــــ (بی‌تا). تأویل الدعایم. قاهره: دارالمعارف.
31.               القرشی، ادریس عمادالدین (1416ق). عیون الاخبار و فنون الآثار. تصحیح مصطفی غالب. بیروت: دارالاندلس.
32.              ـــــــــــــــــــ (1991). زهر المعانی. تحقیق مصطفی غالب. بیروت: مؤسسة الجامعة للدراسات و النشر و التوزیع.
33.              قهشانی، ابواسحاق (1959). هفت باب. ویراستهٔ ایوانف. بی‌جا.
34.              کامل حسین، محمد (1949). دیوان المؤید داعی الدعات. قاهره: دارالکاتب.
35.              کرمانی، حمیدالدین (1969). المصابیح فی اثبات الامامه. تحقیق مصطفی غالب. بیروت: منشورات حمد.
36.              کلینی رازی، محمد بن یعقوب (1401). اصول الکافی. تصحیح علی‌اکبر غفاری. بیروت: دارصعب.
37.              گردیزی، ابوسعید عبدالحی (1363). تاریخ گردیزی. تصحیح عبدالحی حبیبی‌. تهران: دنیای کتاب.
38.              گروهی از نویسندگان (1364). اسماعیلیان در تاریخ. ترجمهٔ یعقوب آژند. تهران: مولی.
39.              لوئیس، برنارد (1368). اسماعیلیان در تاریخ (پیدایش اسماعیلیه). ترجمهٔ یعقوب آژند. تهران: مولی.
40.              مجلسی، محمدباقر (1404ق). بحارالانوار. بیروت: مؤسسة الوفاء. 
41.               محمدکامل، محمد (بی‌تا). فی ادب المصرالفاطمیه. قاهره: دارالفکرالعربی.
42.              مدرّسی طباطبائی، سیدحسین (1395). مکتب در فرایند تکامل. ترجمهٔ هاشم ایزدپناه. تهران: کویر.
43.              مسعودی، علی بن حسن (بی‌تا). اثبات الوصیة فی الامام علی بن ابی‌طالب. نجف: منشورات مکتبة المرتضویه.
44.              مطهری، مرتضی(1392). امامت و رهبری. تهران: صدرا.
45.              مفید، محمد بن محمد (1386). الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. ترجمهٔ سیدهاشم رسولی محلاتی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
46.              مقریزی، تقی‌الدین ابوالعباس احمد (1416ق). اتعاظ الحنفاء باخبار الائمة الفاطمیین. قاهره: وزارة اوقاف.
47.              ملبوبی،‌ محمدکاظم و جباری، محمدرضا (1390). بررسی تطبیقی سازمان وکالت امامیه و دعوت اسماعیلیه (اهداف و اصول سازمانی). فصلنامه علمی تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی. 2(4)، 93-128.
48.              ـــــــــــــــــــ (1391). بررسی تطبیقی سازمان وکالت امامیه و دعوت عباسیان. تاریخ و فرهنگ تمدن اسلامی. ش4.
49.              ناصرخسرو قبادیانی، حمیدالدین (1346). وجه الدین. تصحیح غلامرضا اعوانی. تهران: انجمن شاهنشاهی فلسفهٔ ایران.
50.              ـــــــــــــــــــ (1359ق). خوان اخوان. به کوشش یحیی خشاب. قاهره: بی‌نا.
51.               نجاشی، احمد بن علی (1407ق). رجال نجاشی. تحقیق موسی شبیری زنجانی. قم: اسلامی.
52.              نظام‌الملک طوسی، حسن بن علی (1364). سیاست‌نامه. تصحیح هیوبرت دارک. تهران: علمی و فرهنگی.
53.              نوبختی، ابوالحسن حسن بن موسی (1959). فرق الشیعه. نجف: بی‌نا.
54.              نوری، میرزاحسین (1408ق). مستدرک الوسائل. قم: مؤسسة آل البیت.
55.              نیشابوری، احمد بن ابراهیم (1416ق). اثبات الامامه. تحقیق مصطفی غالب. بیروت: دارالاندلس.
56.              ولید، علی بن محمد (1971). الذخیرة فی الحقیقه. بیروت: دارالثقافه.