Shi'ite Studies

Shi'ite Studies

Explanation of the optimal solutions and strategies for the realization of the five principles of mosque-oriented, education-oriented, neighborhood-oriented, introversion, and nature-oriented in the architecture of mosques-schools based on Shia tradi

Document Type : Original Article

Author
استادیار معماری دانشگاه قم
Abstract
The Shi‘a teachings originated from the Holy Quran and the Infallibles’ sayings have presented certain conceptual and practical strategies as principles beyond time and place, which are exploitable. One of the architectural and urban places reflecting the ideology of the ruling systems is mosque-school. Since, with a review of the studies conducted, the effect of the most important principles of the Islamic-Iranian architecture (mosque-centrism, education-centrism, district-centrism, introversion and naturalism) on the body of architecture of the mosque-schools have not been clarified, this study explains the desired solutions and strategies of the five principles extracted from the Shiite sources based on the Infallibles’ traditions as the most important principles of the Islamic-Iranian architecture. In this article, the Shi‘a traditions serve as the independent variable affecting the structure of the mosque-schools as the dependent variable. This study aims at identifying the values and principles of the Islamic-Iranian architecture, describing the ways to realize them in the architecture of mosque-schools based on the Shi‘a traditions. The research method is qualitative-quantitative (compound) in type of data, descriptive-analytical from the viewpoint of type of results, and historical-interpretive in its approach. The aforementioned five principles were seen of great priority, for the experts, among the most important principles of Islamic-Iranian principles of architecture and urban planning based on the Shi‘a traditions in the in early studies. For explaining the desired strategies and solutions, these five principles were analyzed in four historical mosque-schools selected purposefully from Islamic periods (Saljuqids, Teymurids, Safavids and Qajars).
Keywords

Subjects


  1. امیرخانی، غلامرضا (1383). تیموریان. تهران: پژوهش­های فرهنگی.
  2. امین‌پور، احمد و مدنی، رامین و حیاتی، حامد (1396). «بررسی چگونگی تجلی آموزه­های اسلامی در کالبد مسکن؛ نمونه موردی: خانه سنتی در اقلیم گرم و خشک ایران». نشریه مدیریت شهری. ش 48. ص435-458.
  3. امین­پور، احمد و مدنی، رامین و حیاتی، حامد (1394). «بازشناسی مفاهیم مسکن و سکونت بر اساس آموزه­های اسلامی». فصلنامه مدیریت شهری. ش40. ص‌47-60.
  4. بسیم سلیم، حکیم (1381). شهرهای عربی اسلامی - اصول ساختمانی و شهرسازی. ترجمه محمدحسین ملک احمدی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  5. بمات، نجم‌الدین (1369). شهر اسلامی. ترجمه محمدحسین حلیمی و منیژه اسلامبولچی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  6. بهبهانی اسلامی، مائده (1394). «بررسی سیر تحول کالبدی مسجد - مدرسه­های ایرانی؛ بررسی دوره­های تاریخی صفویه و قاجار». اولین کنفرانس سالانۀ پژوهش­های معماری. شهرسازی و مدیریت شهری. یزد.
  7. پاینده، ابوالقاسم 1382). نهج الفصاحه. تهران: دنیای دانش.
  8. پیرنیا، محمدکریم (1395). آشنایی با معماری اسلامی ایران. تهران: سروش دانش.
  9. حاجی ابراهیم زرگر، اکبر (1386). راهنمای معماری مسجد. تهران: وزارت مسکن و شهرسازی.
  10. حاجی بابایی، حمیدرضا (1391). «ویژگی­های "مدرسه‌ای که دوست دارم" با توجه به سند تحول بنیادین در آموزش و پرورش». فصلنامه نوآوری­های آموزشی. ش11(2). ص51-74.
  11. حر عاملی، محمد بن حسن (1387ق). تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. تحقیق عبدالرحیم ربانی شیرازی.
  12. حسینی علمداری، آرش و موسوی، احسان و کرامتی شیخ­الاسلامی، حمید و سعادتمند، مریم (1396)، «گونه‌شناسی مسجد - مدرسه‌های ایران، بر ‌اساس شیوه دسترسی». نشریه باغ نظر. ش14(53). ص57-68.
  13. حیاتی، حامد و رحمت­نیا، علی­رضا و کاوری­زاده، حسین (1398)، «گونه‌شناسی معماری مدارس سنتی با تأکید بر تأثیر سیاست­های آموزشی؛ مطالعه موردی: دوره صفویه». نشریه باغ نظر. ش16(81). ص61-82.
  14. حیاتی، حامد و فاخری رئوف، مرضیه و کاروانی، بهاره (1398) «نقش قبله در جهت­گیری مساجد سنتی شهر دزفول». نشریه باغ نظر. ش16(70). ص49-60.
  15. حیاتی، حامد و غلامی، فاطمه (1398). «مفهوم آموزش و تأثیر آن در معماری مسجد مدرسه­های دوره قاجار». مجله فناوری آموزش. ش13(4). ص1-20.
  16. حیاتی، حامد و بهداروند، مهسا (1400). «مقایسه تطبیقی چگونگی ارتباط میان فضای آموزشی و نیایشی در مسجد - مدرسه‌های دوره‌ تیموری و صفوی». نشریه فناوری آموزش. دوره15(3) 59. ص591-610.
  17. حیدری، علی اکبر و پیوسته­گر، یعقوب و حیدری، فرزاد (1397). «تحقق‌پذیری تأویل اعتقادات و تفکرات اسلامی در معماری مسجد و مدرسه آقابزرگ کاشان». فصلنامه اندیشه معماری. دوره2. ش3(3). ص15-28.
  18. خدایی، جواد و خزاعی، مریم (1395). «ارزیابی مکان­گزینی مسجد محله‌ای در راستای تقویت ساختار هویتی محلات به عنوان مکانی برای سکونت؛ نمونه موردی مشهد». فصلنامه مطالعات شهری. ش5(18). ص5-20.
  19. رحیم­زاده، غلامحسین (1394). «مدرسه غیاثیه خرگرد؛ جلوه­ای از شکوه معماری عهد تیموری در ایران». همایش ملی نقش خراسان در شکوفایی هنر اسلامی. مشهد.
  20. رحیمی، حسین (1384). «در جستجوی شهر اسلامی پایدار». پیک نور. ش2(18). ص90-98.
  21. سلطان‌زاده، محمدکاظم، و اشرف گنجویی، محمدعلی (1392). «وجوه تمایز و تشابه باغ بیرم‌آباد و فتح‌آباد کرمان با یکدیگر و باغ ایرانی». نشریه باغ نظر. ش10 (25). ص79-88.
  22. سمیع­آذر، علیرضا (1376). تاریخ تحولات مدارس در ایران. تهران: سازمان نوسازی توسعه و تجهیز مدارس کشور.
  23. سید رضی، محمد بن الحسین (1391). نهج‌البلاغه. ترجمه محمد دشتی. قم: مؤسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین7.
  24. سیفیان، محمدکاظم، و محمودی، محمدرضا (1386). «محرمیت در معماری سنتی ایران». مجله هویت شهر. ش1(1). ص3-14.
  25. شریفیان، علی (1400). «بازخوانی فضاهای آموزشی سنتی در معماری دوره اسلامی کاشان». پایان­نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه کاشان.
  26. صابری موحد، فرزاد و حسنی میانرودی، سحر (۱۳۹۵). «بررسی اصل طبیعت‌گرایی در مساجد ایرانی دوران اسلامی». سومین کنگره بین‌المللی پایداری در معماری و شهرسازی. دبی و مصدر.
  27. صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1390ق). فقیه من لایحضره الفقیه. تحقیق سیدحسن موسوی خرسان. تهران. دارالکتب الاسلامیه.
  28. غفاری­فرد، عباسقلی و نوایی، عبدالحسین (1386). تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره صفویه. تهران: سمت.
  29. غنی­زاده، مسعود (1385). «نگاه به شهر در تمدن اسلامی». نشریه علمی و پژوهشی راهبرد یاس. ش7. پاییز 1385. ص‌197-210.
  30. فتحی‌آذر، سحر و حمزه­نژاد، مهدی (1393). «معناشناسی محور در مسجد و کلیسا». فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی. ش5(17). ص53-62.
  31. قاسمی، کیمیا (۱۳۹۸). «ارزیابی جایگاه محله‌محوری در شهرهای جدید (مورد مطالعه: شهر جدید هشتگرد)». کنفرانس بین­المللی علوم کشاورزی. محیط زیست. توسعه شهری و روستایی. گرجستان.
  32. کلاوسنر، کارلا (1363). دیوانسالاری در عهد سلجوقی (وزارت در عهد سلجوقی). ترجمه یعقوب آژند. تهران: امیرکبیر.
  33. کلینی، محمد بن یعقوب (1363). الکافی. تحقیق علی‌اکبر غفاری. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  34. کیانی، محمدیوسف (1389). معماری ایران (دوره اسلامی). تهران: سمت.
  35. مافی، عزت‌الله و خیام‌پور، روح‌الله و باقری، مهدی (۱۳۸۹). «ضرورت توجه به مسجد‌محوری در برنامه ریزی توسعه محله­ای». اولین همایش شهروندی و مدیریت محله‌ای حقوق و تکالیف. تهران.
  36. متدین، حشمت­الله و آهنگری، محبوبه (1395). «بازاندیشی در کیفیت ارتباط مدرسه و شهر بر پایه تحلیل اجتماع­پذیری مدارس دوره تیموری تا ابتدای قرن چهاردهم». نشریه هنرهای زیبا. ص21(4). ص75-86.
  37. مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحارالانوار: الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
  38. محسنی منصوره (1398). «روند دگرگونی‌های کالبدی مدارس ایران: از دورۀ سلجوقی تا دورۀ قاجار (از قرن پنجم تا چهاردهم هجری قمری)». مجله پژوهش­های معماری اسلامی. ش7(1). ص69-88.
  39. محمدی‌نژاد، امیر (۱۳۹۲). «حکمت تماس با طبیعت شهرهای مسلمین». اولین کنفرانس معماری و فضاهای شهری پایدار. مشهد.
  40. مرتضی، هشام (1387). اصول سنّتی ساخت و ساز در اسلام. ترجمه ابوالفضل مشکینی و کیومرث حبیبی. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقاتی شهرسازی و معماری.
  41. مشکینی، ابوالفضل و حمزه­نژاد، مهدی و قاسمی، اکرم (1394). «تدقیق مفهومی و تشریح راهکارها و شاخص‌های تحقق‎سنجی چهار اصل مسجدمحوری، محله‌محوری، درون‎گرایی و طبیعت‌گرایی در شهر ایرانی اسلامی». مجله پژوهش­های معماری اسلامی. ش3(3). ص18-33.
  42. مظفر، فرهنگ و نقره­کار، عبدالحمید و حمزه­نژاد، مهدی و معین­مهر، صدیقه (1396). «معناشناسی حیات و سرزندگی در آموزه­های اسلامی و بررسی تأثیر آن در محله». مجله پژوهش­های معماری اسلامی. ش5(1). ص۱۸-۳۱.
  43. ملکشاهی، غلامرضا (1380). «تغییرات ساختاری در اماکن مذهبی شهرهای اسلامی». نشریه علمی و پژوهشی پژوهشنامه علوم انسانی و اجتماعی. سال اول. ش3. ص161-183.
  44. مهدوی‌نژاد، محمدجواد و قاسم‌پور‌آبادی، محمدحسین و محمدلوی شبستری، آیسا (1391). «گونه‌شناسی مسجد - مدرسه­های دوره قاجار». فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی. ش3(11).
    ص5-15.
  45. نام­آور، مهرناز و زاهدی، امیررضا و علی‌نژاد، سحر (1399). «مطالعه تطبیقی مساجد دوران قاجار مسجد شیخ علی‌اکبر شاهرود و مسجد آقا بزرگ کاشان». پنجمین همایش بین‌المللی افق­های نوین در مهندسی عمران. معماری و شهرسازی. تهران.
  46. نصر، سیدحسین (1374). «هنر و معنویت اسلامی». ترجمه محمد سعید حنایی کاشانی. هنر. ش28. ص45-52.
  47. نقره‌کار، عبدالحمید (1387). درآمدی بر هویت اسلامی در معماری و شهر سازی. تهران: شرکت طرح و نشر پیام سیما.
  48. نقی‌زاده، محمد (1379). «الهام از طبیعت در ایجاد محیط زندگی اسلامی». نامه فرهنگستان علوم. ش16. ص79-107.
  49. نقی‌زاده، محمد (1387). شهر و معماری اسلامی. تجلیات و عینیات. تهران: مانی.
  50. نوری طبرسی، میرزاحسین (1408). مستدرک الوسائل و مستبنط المسائل. بیروت: مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث.
  51. وثیق، بهزاد و رضا قدردان قراملکی (1395). «مفهوم آموزش و تأثیر آن در معماری مدارس اسلامی. مقایسه­ی تطبیقی مدارس سلجوقی و صفوی». مجله پژوهش­های معماری اسلامی. ش4(3).
    ص40-57.
  52. هتستین، مارکوس، و دلیوس، پیتر (1389). معماری اسلامی. ترجمه اکرم قیطاسی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی. سوره­ی مهر.
  53. هوشیاری، محمد مهدی و پورنادری، حسین و فرشته‌نژاد، سیدمرتضی (1392). «گونه‌شناسی مسجد - مدرسه در معماری اسلامی ایران بررسی چگونگی ارتباط میان فضای آموزشی و نیایشی». فصلنامه مطالعات معماری ایران. ش۱(۳). ص37-54.
  54. هیلن براند، رابرت (1380). معماری اسلامی. ترجمه ایرج اعتصام. تهران: سازمان فناوری اطلاعات شهرداری تهران.
  55. هیلن براند، رابرت (1387). هنر و معماری اسلامی. ترجمه اردشیر اشراقی. تهران: روزنه.
  56. Rafi Far, V. (1997).Congregational Mosque (Jāmeh) of Yazd”. Proceedings of the Mosque Architecture Conference. Tehran: Art University.