Shi'ite Studies

Shi'ite Studies

An analysis of Constructive Measures in Imam Reza's Shrine Under the Saljuqid Government

Document Type : Original Article

Author
Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Shiraz University
Abstract
After Imam Reza’s martyrdom, his shrine was in the center of attention of the Sunnite governments established in Khorasan. Under the rule of Samanid and Ghaznavid dynasties, the agents of these two governments paid homage and sincerity to Imam Reza’s shrine. The tolerating behavior of Samanids and Ghaznavids towards Imam Reza’s shrine prepared the ground for the next measures under Saljuqids. The present study deals with an analysis of constructive measures in Imam Reza’s shrine through a descriptive-analytical method. This study has attempted to make use of historical sources and the remnants in Imam Reza’s shrine and in Astan Quds’s museum to present a historical, archeological, architectural and social study. This article aims at answering the following main question: “How was the behavior of Saljuqid kings and their associates towards Imam Reza’s shrine?” The results of the study suggest that the ground and milieu created by Samanid and Ghaznavid rulers caused Saljuqid great kings to have heartfelt sincerity towards Imam Reza's shrine. Besides, under Sultan Sanjar, the greatest numbers of constructions were done in that sacred place. Sultan Sanjar’s tolerating behavior towards the constructive measures of his Shiite vizier, Abu Taher Qomi, and the Shiite dynasty Kakuya led to the spread of affectionate and emotional Shiism among the women of the Saljuqid dynasty. Thus, these women, considering the cultural ground prepared paid special attention to Imam Reza’s shrine.
Keywords

Subjects


  1. ابن­حجر عسقلانی، احمد (1404ق)، تهذیب ­التهذیب، بیروت، دارالفکر.
  2. ابن­حوقل، ابوالقاسم ­محمد (1366)، سفرنامه ابن­حوقل (ایران در صورة ­الارض)، ترجمه و تصحیح جعفر شعار، تهران، امیرکبیر.
  3. ابن­فندق، علی ­بن ­زید بیهقی (1367)، لباب ­الانساب، ج2، تصحیح مهدی ­رجایی، قم، کتابخانه آیت­الله­ مرعشی نجفی.
  4. ابن­اثیر، علی ­بن ­محمد (1368)، تاریخ ­بزرگ اسلام و ایران، ترجمه علی ­هاشمی ­حائری، تهران، شرکت ­سهامی چاپ و انتشارات ­کتب ­ایران، وزارت­ فرهنگ و ارشاد ­اسلامی.
  5. ابن ­اسفندیار، بهاءالدوله­ محمد بن­ حسن (1366)، تاریخ ­طبرستان، تصحیح­ عباس ­اقبال، تهران، خاور.
  6. ابن­­جوزی، ابوالفرج (1412)، المنتظم ­فی ­تاریخ ­الملوک و الأمم، بیروت، دارالکتب­ العلمیه.
  7. ابن­حبان بستی، محمدابوحاتم (1393ق)، کتاب ­الثقات، بیروت، مؤسسة ­الکتب ­الثقافیه.
  8. ابودلف، مسعر بن­ المهلهل (1342)، سفرنامه ­ابودلف در ایران، با تعلیقات ولادیمیر مینورسکی، ترجمه سید ابوالفضل ­طباطبائی، تهران، بنیاد موقوفات­ محمود افشار.
  9. احتشام ‌­کاویانیان، محمد (1354)، شمس‌الشموس، مشهد، آستان­قدس.
  10. اعتماد السلطنه (صنیع الدوله)، محمدحسن‌­خان (1362)، مطلع ­الشمس، تهران، پیشگام.
  11. افشار، ایرج، (1374)، یادگارهای یزد، تهران، انجمن­آثار و مفاخر فرهنگی.
  12. افضل­الدین ­کرمانی، ابوحامد احمد بن حامد (1365)، عقد العلی ­للموقف­ الاعلی، ترجمه محمد ابراهیم ­باستانی ­پاریزی، تهران، روزبهان.
  13. امام، محمدکاظم (1348)، مشهد طوس، تهران، کتابخانة ­ملی ­ملک.
  14. امو­ر ­فرهنگی ­آستان ­قدس (بی­تا)، آستان ­قدس، دیروز و امروز، مشهد، ­آستان ­قدس.
  15. انصاری ­زنجانی، اسماعیل (1386الموسوعة ­الکبری ­عن ­فاطمة ­الزهرا " : شهادتها، ج7، قم،
    دلیل­ ما.
  16. اوکین، برنارد (1386)، معماری ­تیموری در خراسان، مشهد، بنیاد پژوهش­های­ اسلامی آستان قدس رضوی.
  17. ایمانپور، محمدتقی و صیامیان­گرجی، زهیر (1389)، «بررسی­ پیشینه یک­ اثر معماری در حرم رضوی: کتیبه­های سنجری» مطالعات­ تاریخ ­اسلام، سال ­اول، ش4، بهار.
  18. آذربد، افضل‌الدین،گزارش کتبی مورخ 21 خرداد 1374، مشهد، ادارة ­پژوهش و معرفی موزه‌های آستان ­قدس­ رضوی.
  19. آملی، مولانا أولیاءالله (1348)، تاریخ ­رویان، تصحیح و تحشیه منوچهر­ستوده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
  20. بارانی، محمدرضا و دهقانی، محمد (1393)، «بررسی ­تطبیقی رواداری ­مذهبی آل­بویه و سلاجقه»، فصلنامه ­تاریخ فرهنگ و تمدن­ اسلامی، سال­ پنجم، پاییز 1393، ش16.
  21. باسورث، ادموندکلیفورد (1384)، تاریخ­ غزنویان، ترجمه حسن­ انوشه، تهران، امیرکبیر.
  22. بنداری ­اصفهانی، قوام‌الدین فتح بن علی (1356)، زبدة ­النصره و نخبة ­العصره (تاریخ­ سلسله­ سلجوقی)، ترجمه­ محمد حسین ­جلیلی، تهران، بنیاد فرهنگ.
  23. بیهقی، ابوالفضل­ محمد بن ­حسین (1362)، تاریخ بیهقی، به­اهتمام غنی و فیاض، تهران، خواجه.
  24. بیهقی، علی ­بن ­زید (1351ق)، تتمه صوان ­الحکمه، لاهور، رای صاحب منشی گلاب.
  25. (ابن ­فندق) بیهقی، ظهیرالدین علی ­بن ­زید (1361)، تاریخ­ بیهق، تهران، فروغی.
  26. پرایس، کریستی (1355)، تاریخ­ هنر اسلامی، ترجمه مسعود­ رجب­نیا، تهران، امیرکبیر.
  27. تاریخ ­سیستان (1366)، به ­تصحیح محمدتقی بهار، تهران، خاور.
  28. جرفادقانی، ابوالشرف (1357)، ترجمه تاریخ ­یمینی، به­اهتمام جعفر شعار، تهران، بنگاه ­ترجمه و نشر کتاب.
  29. یزدی، جعفر ­بن ­محمد بن­ حسن (1389)، تاریخ یزد، ترجمه ایرج ­افشار، تهران، علمی و
    فرهنگی.
  30. جعفریان، رسول (1391)، تاریخ ­تشیع در ایران، از آغاز تا طلوع دولت­ صفوی، تهران، نشرعلم.
  31. حاکم ­نیشابوری، محمد بن عبدالله (1375)، تاریخ ­نیشابور، تهران، آگاه.
  32. مؤلف مجمهول (1372)، حدود العالم من ­المشرق ­الی ­المغرب، با تعلیقات مینورسکی، ترجمه میرحسین­شاه، تصحیح مریم میراحمدی و غلامرضا ورهرام، تهران، دانشگاه ­الزهراء.
  33. حسنی ­رازی، سید مرتضی ­بن ­داعی (1313)، تبصرة ­العوام ­فی ­معرفة ­مقامات ­الانام، تصحیح عباس­ اقبال، طهران، مطبعه ­مجلس.
  34. خراسانی، محمدهاشم (1388)، منتخب ­التواریخ، تهران، کتابفروشی ­اسلامیه.
  35. خواندمیر، غیاث­الدین (1362)، تاریخ­ حبیب ­السیر فی اخبار افراد بشر، زیر نظر محمد دبیر سیاقی، تهران، خیام.
  36. دوری، کارل (1374)، هنر اسلامی، ترجمه محمد بصیری، تهران، دانشگاه ­تهران.
  37. راوندی، ابوبکر محمد (1364)، راحة ­الصدور و آیة ­السرور، تصحیح اقبال و مینوی، تهران، امیرکبیر.
  38. سیدی، مهدی (1378)، تاریخ ­شهر مشهد، مشهد، شهرداری­ مشهد.
  39. سیدی، مهدی (1381)، «آل­کاکویه و اوّلین باروی شهر مشهد»،وقف؛ میراث­ جاویدان، سال ­دهم، ش38، تابستان 1381، مرکز خراسان­شناسی.
  40. شبیریان، علی اکبر (1344)، «سنگ­تاریخی مزار امام»،نامة ­آستان ­قدس، ش20.
  41. شوشتری، قاضی­ نورالله (1354)، مجالس­ المؤمنین، ج2، تهران، کتابفروشی­ اسلامیه.
  42. رازی، شهمردان­ بن ­ابی­الخیر (1362)، نزهت­نامه ­علایی، به ­کوشش فرهنگ­ جهانپور، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  43. صفی، امید (1399)، سیاست / دانش در جهان­ اسلام، تهران، پژوهشکده ­مطالعات­ فرهنگی و اجتماعی.
  44. ­نیشابوری، ظهیرالدین (1332)، سلجوقنامه، تهران، کلاله­خاور.
  45. عابدینی، ابوالفضل و قهرمانی، مهدی (1390)، «مقایسه نظام­آموزشی و مراکز­ علمی آل­بویه و سلجوقیان»، پژوهشنامه معارف­ قرآنی، ش5.
  46. عطاردی، عزیزالله (1371)، تاریخ ­آستان ­قدس­ رضوی، تهران، عطارد.
  47. عوفی، نورالدین محمد (1361)، لباب­الالباب، به­اهتمام ادوارد براون، تهران، خوارزمی.
  48. غفاری­ قزوینی، احمد بن­ محمد (1396)، تاریخ­جهان­آرا، تهران، اساطیر.
  49. فتحعلی، محمود (1379)، تساهل و تسامح­ اخلاقی، ­دینی، سیاسی، قم، طه.
  50. فرزانه­فر، حسین (1383)، تساهل و مدارا امام ­فخر رازی درباره مذاهب اهل­سنت، تهران، عطایی.
  51. فروزانی، سید ابوالقاسم (1385)، «وضعیت بارگاه ­رضوی از هنگام شهادت امام­رضا7 تا آغاز سلجوقیان»، فصلنامه مطالعات­تاریخی، ضمیمه ­مجله دانشکده ­ادبیات و علوم­انسانی دانشگاه­ فردوسی­ مشهد (علمی ­پژوهشی)، ش11-12، بهار و تابستان.
  52. فیض قمی، عباس (1349)، گنجینه­آثار قم، قم، چاپخانه ­مهر استوار.
  53. قزوینی ­رازی، عبدالجلیل (1351)، النقض، تصحیح میرجلال­الدین­ محدث، تهران، انجمن­ آثار ملی.
  54. قصابیان، محمدرضا (1377)، تاریخ­مشهد، مشهد، نشر انصار.
  55. قمی، نجم­الدین ­ابورجاء (1363)، تاریخ­ الوزراء، تصحیح محمد تقی دانش­پژوه، تهران، مؤسسه­ مطالعات و تحقیقات­ فرهنگی.
  56. قوچانی، عبدالله‌ (1375)، «کتیبة ­کوفی محراب قدمگاه امام ­رضا»،وقف؛ میراث­جاویدان، سال چهارم، ش13، بهار.
  57. کرمر، جوئل (1375)، احیای­ فرهنگی در عهد آل­بویه، انسان­گرایی در عصر رنسانس­ اسلامی، ترجمه محمدسعید حنایی­ کاشانی، تهران، مرکز نشر ­دانشگاهی.
  58. کریمان، حسین (1340)، طبرسی و مجمع البیان، تهران، دانشگاه ­تهران.
  59. کیانی، محمدیوسف (1376)، تزیینات وابسته معماری ­ایران دوره ­اسلامی، تهران، سازمان میراث ­فرهنگی کشور.
  60. گردیزی، ابوسعید (1363)، زین­ الاخبار، ­تصحیح و تحشیه عبدالحی­حبیبی، تهران، دنیای کتاب.
  61. لاک، جان (1383)، نامه­ای در باب تساهل، ترجمه شیرزاد­گلشاهی­کریم، تهران، نشرنی.
  62. لمبتن، آن (1382)، تداوم و تحول در تاریخ ­میانه ­ایران، ترجمه یعقوب­آژند، تهران، نشرنی.
  63. متز، آدام (1364)، تمدن ­اسلامی در قرن ­چهارم­ هجری یا رنسانس­اسلامی، ترجمه علیرضا ذکاوتی­قراگوزلو، تهران، امیرکبیر.
  64. مجمل­التواریخ و القصص (1318)، تصحیح ملک­ الشعرای­ بهار، به­همت محمدرمضانی، تهران، خاور.
  65. صدوق، محمد ­بن­ علی بن ­بابویه (1384)، عیون­ اخبار الرضا7، ترجمه علی­اکبر غفاری و حمیدرضا مستفید، تهران، دارالکتب­ الاسلامیه.
  66. مرعشی، ظهیرالدین (1368)، تاریخ­ طبرستان و رویان و مازندران، مقدمه محمدجواد مشکور، به­کوشش محمدحسین­تسبیحی، تهران، شرق.
  67. مستوفی، حمدالله (1361)، تاریخ ­گزیده، به ­اهتمام ادوارد براون، تهران، دنیای­کتاب.
  68. معزی، محمد (1393)، کلیات­ دیوان امیرمعزی، تهران، زوار.
  69. مقدسی، ابوعبدالله (1361)، احسن ­التقاسیم فی معرفة ­الاقالیم، ترجمه علی‌‌نقی ­منزوی، تهران، شرکت­ مؤلفان و مترجمان­ ایران.
  70. منتجب­الدین بدیع، علی ­بن ­احمد (1384)، عتبة ­الکتبه، تصحیح عباس اقبال، تهران، اساطیر.
  71. منشی­ کرمانی، ناصرالدین (1364)، نسائم ­الاسحار من لطائم­ الاخبار در تاریخ­ وزراء، ­تصحیح و مقدمه میرجلال­الدین حسینی ­ارموی، تهران، اطلاعات.
  72. مولوی، عبدالحمید (1355)، «کاشی­های ازاره حرم­ مطهر رضوی»، نامه­ آستان ­قدس، ویژه­نامه 13.
  73. مولوی، عبدالحمید و مصطفوی، محمدتقی و شکورزاده، ابراهیم (1388)، «سیرتحول معماری و توسعه ­آستان ­قدس رضوی، وقف؛ میراث ­جاویدان، سال ­هفدهم، ش65.
  74. مؤتمن، علی (1355)، تاریخ ­آستان ­قدس­ رضوی، مشهد، آستان ­قدس رضوی.
  75. میرخواند، میرمحمد (1339)، روضة­ الصفا فی سیرة­ الانبیاء و الملوک و الخلفا، تهران، مرکزی.
  76. نظامی­ عروضی، احمد بن عمر (1385)، چهار مقاله، تصحیح ­محمد قزوینی، تهران، اشراقی.
  77. نفیسی، نوشین­دخت (1380)، موزه­داری، تهران، سمت.
  78. ویلسن، کریستی (1317)، تاریخ­ صنایع ایران، ترجمه عبدالله­ فریار، تهران، فرهنگسرا.
  79. همایی، جلال­الدین (1318)، غزالی­نامه، تهران، مجلس.
  80. یوسفی­فر، شهرام و محمدی، سیدمحمدحسین (1389)، «چگونگی تأثیرگذاری باورهای مذهبی بر زندگی اجتماعی شهر ری دوره سلجوقی»، جستارهای­ تاریخی، دوره ­اول، شماره­ اول، بهار و تابستان.