Shi'ite Studies

Shi'ite Studies

The Shi‘i Innovation in Fourfold Classification of Hadiths (Critique of the Idea of Adopting from Sunnites)

Document Type : Original Article

Authors
Roohallah Mohamad Ali Nejad Omran 1
Kamran Oveysi 2
farzad dehghani 3
1 Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Allameh Tabatabai University
2 Assistant Professor, Department of Quran and Texts, Qom University of Islamic Studies
3 Hakim Sabzevari University
10.22034/shistu.2022.529870.2047
Abstract
Throughout history, the Shiite researchers of hadith have made use of the fourfold classification of hadiths (ṣaḥīḥ, ḥasan, muwaththaq, and ḍa'īf, literally meaning 'right', 'good', 'authentic', and 'weak' respectively) for distinguishing types of hadiths. Although a large number of scholars have accepted this classification, some others – such as Astarabadi – have regarded it a kind of heresy modeled on the Sunnites, leading to ruin of Islam. In this study, we have used the library documents and the descriptive- analytical method for analyzing the contents. Accordingly, the findings of the study are as follows: the aforementioned claim is not acceptable and the existence of similar terminologies, sometimes with more variety for the later Shiites, does not mean that forging scientific terms is accompanied by heresy, and the foundations of the two denominations are different. On the other hand, adding two other terminologies, i.e. "strong" and "authentic" to the threefold classification of the Sunnite scholars – which is resulted from the expertise of the Shiite thinkers – makes the accusation of adopting [from the Sunnites] unacceptable. 

Highlights

بررسی­های تاریخی نشان می­دهد اهل تسنّن در پیشبرد اصطلاحات حدیثی با پیش‌قراولی تقسیمات پنج‌گانه، گام­های نخستین را در ابتدای قرن چهارم برداشته­اند؛ زیرا آنها به قول صحابه اعتماد داشتند و با مرگ آنها به روش خاصی روی ‌آورند. اما شیعه در پایان قرن چهارم به تأسی از اهل تسنن، احادیث را به حدیث «صحیح»، «حسن» و «ضعیف» دسته‌بندی کرد و این نقطه آغاز اتهام اخباریان به جاعلان اصطلاحات چهارگانه حدیث، یعنی سید بن طاووس و علامه حلی بود. پاسخ به این شبهه در مقام نقض چنین بود: وجود اصطلاحات و عبارات مشابه یا حتی با تنوّع بیشتر در کلام متقّدمان نافی بدعت و جعل بودن این تقسیمات اربعه است. همچنین در مقام پاسخ حَلی گفته می­شود: جعل اصطلاح همیشه موجب بدعت مذموم نیست، بلکه ابتکار نیز هست. همچنین توجه به تفاوت معنای اصطلاح «صحیح» و «ضعیف» نزد متقدمان و متأخران، قبیح بودن انتساب بدعت به بزرگان شیعه، اختلاف مبانی خبری و مخبری، لحاظ دلالت التزامی بر عدم بدعت تقسیم رباعی با ضمیمه کردن برخی قراین همچون «اخبار علاجیه» و برخی عبارات مدح و ذم منقول در روایات، التفات به تفاوت ماهوی بسیاری از مصطلحات حدیثی شیعه و اهل تسنّن از پاسخ‌های حلی است.

مفاهیم تخصصی اصطلاحات حدیثی در دو مذهب نشان از تفاوت ماهوی آنها دارد، به گونه­ای که الفاظ در حد اشتراک لفظی هستند. تکمیل تقسیم­ بندی با حدیث «موثق» و «قوی» نشان از خُبرویت و مصلحت ­اندیشی در تقسیم­ بندی برای صیانت از میراث اهل‌بیت‌‰ دارد. اتهام بدعت به واضعان اصطلاحات حدیثی به دور از انصاف و صرفاً متأثر از گفتمان مذهبی و کلامی فریقین بوده که تعصب و پیش­داوری مبنای این اتهام است. ابتکار سید بن طاووس و علمای دیگر مصداق بشارت خداوند از کسانی است که بدون تعصب و لجاجت تشنه حقیقت هستند. 

Keywords
the fourfold classification of hadiths
dirāyat al-ḥadīth
Shiism
heresy
adopting

Subjects

1.                  آبى، حسن بن ابى‌طالب (1417ق)، کشف الرموز فی شرح مختصر النافع‌، قم، دفتر انتشارات اسلامى.
2.                  آشتیانی، محمد حسن (1403ق)، بحر الفوائد، قم، کتابخانه عمومی آیت‌الله مرعشی نجفی;. 
3.                  آل نجف، عبدالکریم (1426ق)، الامامیة الاثنا عشریة نظرة فی النشأة و التراث الفکری، قم، مجمع العالمی لاهل البیت‰. 
4.                  آملى، هاشم (1406ق)، المعالم المأثورة، قم، دفتر آیت‌الله العظمی میرزا هاشم آملی.
5.                  ابن ابی‌جمهور احسایی، محمد بن زین‌الدین (1405ق)، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، قم، دار السید الشهداء للنشر.
6.                  ابن بابویه، محمد بن على (1385)، علل الشرایع، قم، داوری. 
7.                  ـــــــــــــــــ (1413ق)، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
8.                  ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (1390ش)، الاصابة فی معرفه الصحابه، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
9.                  ابن غضائرى، احمد بن حسین (1422ق)، الرجال ابن الغضائرى، قم، مؤسسه علمى - فرهنگى دارالحدیث.
10.             ابن فارس، احمد بن فارس (1404ق)، معجم المقاییس اللغه، قم، مکتب الاعلام الاسلامی.
11.             استرآبادی، محمدامین (1426ق)، الفوائد المدنیة و بذیله الشواهد المکیة‌ (همراه با کتاب المسائل الظهیریة حسن موسوی)، قم، دفتر انتشارات اسلامى.
12.             بحرانی، یوسف (1398ق)، لؤلؤة البحرین فی الاجازات و تراجم رجال الحدیث، قم، مؤسسة آل البیت‰.
13.             بصیری، حمیدرضا و فرزاد دهقانی (1394)، حدیث قوی و شاخصه­های رجالی مرتبط با آن، تهران، اولین کنگره بین المللی علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شهید بهشتی.
14.             بهائی، محمد بن حسین (1414ق)، مشرق الشمسین و إکسیر السعادتین مع تعلیقات الخواجوئى‌، مشهد، مجمع البحوث الإسلامیه.
15.             ـــــــــــــــــ (1414ق)، مشرق الشمسین و اکسیر السعادتین، مشهد، آستانه الرضویه المقدسه، مجمع البحوث الاسلامیه.
16.             ـــــــــــــــــ (1424ق)، الوجیزه در مجموعه: رسائل فی درایة الحدیث، به کوشش ابوالفضل حافظیان بابلی، قم، دارالحدیث.
17.             بهمن پوری، عبدالله و عظیم موحدی (1388)، «بررسی علل اختلاف آراء فقها در رویکرد به اخبار»، فصلنامه مطالعات اسلامی: فقه و اصول، سال 41، ش 2.
18.             ترمذی، محمد بن عیسی (1418ق)، العلل الصغیر، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
19.             تهرانى نجفی، هادى (1320)، محجة العلماء، تهران، کارخانه استاد ماهر عالیجاه مشهدی خداداد.
20.             جزائری، محمد جعفر (1416ق)، هدی الطالب فی شرح المکاسب، قم، دار الکتاب.
21.             جوهری، اسماعیل بن حماد (1407ق)، الصحاح، بیروت، درالعلم للملایین.
22.             حر عاملى، محمد بن حسن (1403ق)، الفوائد الطوسیة‌، قم، چاپخانه علمیه.
23.             ـــــــــــــــــ (1409ق)، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل بیت‰.
24.             حسینی سیستانى، على (1414ق)، قاعدة لا ضرر و لا ضرار، قم، دفتر آیت‌الله سیستانى.
25.             حلّى، ابن ادریس محمد بن منصور بن احمد (1410ق)‌، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى‌، قم، دفتر انتشارات اسلامى.
26.             حلی، حسن بن یوسف (1388ق)، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسه آل البیت‰.
27.             ـــــــــــــــــ (1412ق)، منتهى المطلب فی تحقیق المذهب‌، مشهد، مجمع البحوث الإسلامیة.
28.             حلی، محقق جعفر بن حسن‌ (1418ق)، المختصر النافع فی فقه الإمامیة‌، قم، مؤسسة المطبوعات الدینیة.
29.             حلی، محمد فخر المحققین (1387ق)، إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، قم، مؤسسه اسماعیلیان.
30.             خطیب، محمد عجاج (1409ق)، اصول الحدیث علومه و مصطلحه، بیروت، دارالفکر.
31.             خواجویى، اسماعیل (1411ق)، الرسائل الفقهیه، قم، دار الکتاب الإسلامی.
32.             خوئى، ابوالقاسم (1417ق)، مصباح الأصول (مباحث حجج و امارات)، قم، مکتبة الداوری.
33.             ذهبی، شمس‌الدین (1419ق)، تذکرة الحفاظ، بیروت، دار الکتب العلمیه.
34.             ـــــــــــــــــ (1429ق)، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، بیروت، دارالکتب العلمیه.
35.             راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق/1374)، مفردات الفاظ قرآن، بیروت، دارالقلم / تهران،  مرتضوی.
36.             ربانی بیرجندی، محمد حسن (1387)، «وثوق صدوری و وثوق سندی و دیدگاه‌ها»، مجله کاوشی نو در فقه اسلامی، ش 19 و 20.
37.             سند، محمد (1429ق)، بحوث فى مبانى علم الرجال، قم، مدین.
38.             شافعی، محمد بن ادریس (2009م)، الرساله، بیروت، دار الکتب العلمیه.
39.             شهروزی، عثمان بن عبدالرحمان (1998 و 1419ق)، معرفة انواع علوم حدیث (مقدمه ابن صلاح)، تحقیق نورالدین عتر، بیروت، دارالفکر لإحیاء التراث.
40.             شهید اول، محمد بن مکی (1412ق)، البیان‌، قم؛ نشر محقق.
41.             ـــــــــــــــــ (1414ق)، غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد، قم، دفتر تبلیغات اسلامى.
42.             ـــــــــــــــــ (1417ق)، الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة‌، قم، دفتر انتشارات اسلامى.
43.             ـــــــــــــــــ (1419ق)، ذکرى الشیعة فی احکام الشریعة‌، قم، مؤسسه آل البیت‰‌.
44.             شهید ثانی، حسن بن زین الدین عاملی (1381)، الرعایة لحال البدایة فی علم الدرایه، قم، بوستان کتاب.
45.             ـــــــــــــــــ (1362ش)، منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح و الحسان، قم، مؤسسة النشر الإسلامی.
46.             ـــــــــــــــــ (1407ق)، منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح و الحسان، تصحیح علی اکبر غفاری، قم، مؤسسة النشر الاسلامی.
47.             صالح، صبحی (1417ق)، علوم الحدیث و مصطلحه، نجف، المکتبة الحیدریه.
48.             صدر، حسن (1375)، تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام، بیروت، اعلمی.
49.             صفدى، خلیل بن ایبک (1401ق)، الوافی بالوفیات، بیروت، دارالنشر فرانز شتاینر.
50.             طباطبائی، سید محمد حسین (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
51.             طوسى، محمد بن حسن (1390ق)، الاستبصار فیما اختلف من الأخبار‌، تهران، دارالکتب الإسلامیه.
52.             ـــــــــــــــــ (1407ق)، تهذیب الأحکام، تهران، دارالکتب الإسلامیه.
53.             ـــــــــــــــــ (1417ق)، العُدة فی أصول الفقه، قم، محمد تقی علاقبندیان.
54.             ـــــــــــــــــ (1420ق)، فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنفین و أصحاب الأصول، قم، مکتبة ‌المحقق الطباطبائی.
55.             عجاج خطیب، محمد (1424ق)، اصول الحدیث: علومه و مصطلحه، بیروت، دارالفکر.
56.             عقیلی، محمد بن عمرو (1404ق)، الضعفاء الکبیر، بیروت، دارالمکتبة العلمیه.
57.             غلامحسین قیصریه­ها (1422ق)، نعمت‌الله جلیلی، قم، دارالحدیث.
58.             غوری، عبدالماجد (1428ق)، موسوعة علوم الحدیث و فنونه، بیروت، دار ابن کثیر.
59.             فراهیدی، خلیل بن احمد (1410ق)، کتاب العین، چ دوم، قم، هجرت.
60.             فضلی، عبدالهادی (1384ش)، معرفة علوم الحدیث، تهران، امیرکبیر.
61.             فیض کاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضى‌ (بی‌تا)، سفینة النجاة‌، قم، بی‌نا.
62.             کاشف‏الغطاء، جعفر بن خضر (1319ق)، حق المبین فی تصویب المجتهدین و تخطئة الاخباریین، تهران، شیخ احمد شیرازی.
63.             کراجکى، محمد بن على (1410ق)، کنز الفوائد، قم، دارالذخائر.
64.             کلینى، محمد بن یعقوب (1429ق)، الکافی، قم، دارالحدیث.
65.             کرکی، حسین بن شهاب‌الدین (1977)، هدایة الابرار الی طریق الائمة الاطهار، بغداد، مکتبة الوطنیه.
66.             کشی، محمد بن عمر (1409ق)، رجال ‏کشی، مشهد، دانشگاه مشهد.
67.             مامقانی، عبدالله (1428ق)، مقباس الهدایة فی علم الدرایه، قم، دلیل ما.
68.             مجلسى، محمد باقر (1406ق)، ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار‌، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى.
69.             مجلسی، محمد تقی (1406ق)، روضه المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، چ دوم، قم، مؤسسه کوشانبور.
70.             مکارم شیرازى، ناصر (1374)، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیه.
71.             ـــــــــــــــــ (1428ق)، انوار الأصول، قم، مدرسه امام علی بن ابی‌طالب7.
72.             ملانوری، محمد رضا (1392ش)، «مفهوم­شناسی بدعت و بدعت‌گذاران نزد عالمان شیعی و سنی»، دوفصلنامه هفت آسمان، دوره 15، ش56.
73.             مؤدب، رضا (1378)، علم الحدیث، قم، احسن الحدیث.
74.             ـــــــــــــــــ (1382)، علم الدرایة تطبیقی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی.
75.             موسوی خمینى، روح‌الله (1426ق)، الاجتهاد و التقلید، تهران، مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی;.
76.             موسوی عاملی، محمد‌بن‌علی (1410ق)، مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام، قم، آل‌البیت‰.
77.             میرداماد، محمد باقر بن محمد (1422ق)، الرواشح السماویه، قم، دارالحدیث للطباعة والنشر.
78.             نجاشى، احمد بن على (1365ش)، رجال النجاشی، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیه بقم.
79.             همدانى، رضا بن محمد هادى (1416ق)، مصباح الفقیه، قم، مؤسسة الجعفریة لإحیاء التراث و مؤسسة النشر الإسلامی.
Shi'ite Studies
Volume 19, Issue 74
Winter 2021
Pages 73-104