موسسه شیعه شناسیفصلنامه علمی شیعه شناسی1735-4722228820241221The Evolution of the Doctrine of the Imams inerrency in Imamiyyah Theologyسیر تطورآموزه عصمت امام در دانش کلام امامیه73073554110.22034/shistu.2026.2078618.2571FAاحمدبهشتی مهردانشیار دانشکده الاهیات- دانشگاه قمJournal Article20251123از ویژگیهای علوم بشری تغییر، تحول، تطور و تکامل است. دانش کلام نیز از این قاعده مستثنی نیست. اما سوال این است که عرصههای گوناگون این دانش تا چه اندازهای دچار تغییر و تحول شدهاند؟ در این نوشتار تلاش شده به این پرسش، اما صرفا در باب آموزه عصمت امام پاسخ داده شود. البته پاسخ به این پرسش را با پاسخ به پرسشهایی فرعیتر مانند تحول در مفهوم، محدوده، شرایط و ویژگیها جستجو کردهایم. هدف آن است که بدانیم آیا آموزه عصمت امام و ابعاد و زوایای فرعی آن در گذر زمان دچار تغییر و تحول شده یا نه؛ و اگر پاسخ مثبت باشد علل یا عوامل این تغییر و تحول چیست. از رهگذر این بررسی متوجه خواهیم شد آیا نتیجه فعالیتهای نظری متکلمین قرون متمادی انطباق بیشتر با متون اصلی دین (آیات و روایات) بوده یا تبیینهای ارائه شده به تدریج از آموزههای اصیل فاصله گرفتهاند. نتیجه بررسیها نشان از آن دارد که گرچه آموزه عصمت امام از اعتقادات خاص شیعی بوده و مابقی مذاهب اسلامی با آن مخالفند اما در طول تاریخ یکدستی خود را حفظ کرده و از قطعیترین آموزههای شیعی تلقی شده است. تنها در محدوده عصمت است که به مرور زمان، متکلمین بر گستره آن افزودهان و این افزودن نیز با متون اصلی دین تعارضی ندارد. این پژوهش با روش کتابخانهای به جمعآوری دادهها پرداخته و با تحلیل دادهها تلاش کرده تفاوتهای موجود در میان نظریهها را نشان دهد یا با استنتاجهای منطقی مواردی از تفاوتها را در نظریه عصمت ائمه مشخص نمایداز ویژگیهای علوم بشری تغییر، تحول، تطور و تکامل است. دانش کلام نیز از این قاعده مستثنی نیست. اما سوال این است که عرصههای گوناگون این دانش تا چه اندازهای دچار تغییر و تحول شدهاند؟ در این نوشتار تلاش شده به این پرسش، اما صرفا در باب آموزه عصمت امام پاسخ داده شود. البته پاسخ به این پرسش را با پاسخ به پرسشهایی فرعیتر مانند تحول در مفهوم، محدوده، شرایط و ویژگیها جستجو کردهایم. هدف آن است که بدانیم آیا آموزه عصمت امام و ابعاد و زوایای فرعی آن در گذر زمان دچار تغییر و تحول شده یا نه؛ و اگر پاسخ مثبت باشد علل یا عوامل این تغییر و تحول چیست. از رهگذر این بررسی متوجه خواهیم شد آیا نتیجه فعالیتهای نظری متکلمین قرون متمادی انطباق بیشتر با متون اصلی دین (آیات و روایات) بوده یا تبیینهای ارائه شده به تدریج از آموزههای اصیل فاصله گرفتهاند. نتیجه بررسیها نشان از آن دارد که گرچه آموزه عصمت امام از اعتقادات خاص شیعی بوده و مابقی مذاهب اسلامی با آن مخالفند اما در طول تاریخ یکدستی خود را حفظ کرده و از قطعیترین آموزههای شیعی تلقی شده است. تنها در محدوده عصمت است که به مرور زمان، متکلمین بر گستره آن افزودهان و این افزودن نیز با متون اصلی دین تعارضی ندارد. این پژوهش با روش کتابخانهای به جمعآوری دادهها پرداخته و با تحلیل دادهها تلاش کرده تفاوتهای موجود در میان نظریهها را نشان دهد یا با استنتاجهای منطقی مواردی از تفاوتها را در نظریه عصمت ائمه مشخص نماید.https://www.shiitestudies.com/article_735541_9d11d70ee1a27ccf21201676c69e678b.pdfموسسه شیعه شناسیفصلنامه علمی شیعه شناسی1735-4722228820241221An Analysis of the Social Activism of Anatolian Alevis with a Focus on the Role of the Akhit and Bektashi Ordersواکاوی کنشگری اجتماعی علویان آناتولی با تمرکز بر نقش طریقتهای اخیت و بکتاشیه315673554010.22034/shistu.2026.2079695.2573FAمحمداصغرزادهدانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی0009-0003-9377-5816Journal Article20251202The present study examines the puzzle of the persistence and continuity of Alevi identity in Anatolia and seeks to answer the fundamental question of how this community has managed to preserve, reproduce, and continually redefine its collective identity despite centuries of political marginalization, institutional exclusion, and dominant ideological pressures. Employing a historical–analytical method and a sociological approach, this research deliberately moves beyond conventional theological interpretations and instead focuses on the social, institutional, and agential mechanisms that have enabled Alevi survival. To this end, historical data are reinterpreted through the theoretical framework of Charles Tilly’s “resource mobilization” theory and Alain Touraine’s concept of “action.”<br>The findings indicate that the Akhī and Bektashi orders functioned not merely as mystical or religious circles, but as effective structures for resource mobilization. Through a form of functional differentiation, Alevis utilized Akhī networks for economic organization in the form of guilds, while relying on the Bektashi order for organizational and institutional penetration, particularly within the Janissary corps. In this way, symbolic capital was transformed into social power. In direct response to the research question, the study concludes that Alevism should be understood not simply as a religious sect, but as a system of “collective cultural action” that ensured its historical continuity by creating popular social institutions and durable networks of solidarity within the imperial structure.پژوهش حاضر به واکاوی معمای ماندگاری و تداوم هویت علویان آناتولی میپردازد و میکوشد به این پرسش بنیادین پاسخ دهد که این جامعه چگونه توانسته است علیرغم قرنها حاشیهنشینی سیاسی، طرد نهادی و فشارهای ایدئولوژیک مسلط، هویت جمعی خود را حفظ، بازتولید و بازتعریف کند. مطالعه پیشرو با اتخاذ روش «تاریخی ـ تحلیلی» و با رویکردی جامعهشناختی، آگاهانه از چارچوبهای صرفاً الهیاتی فاصله گرفته و بر سازوکارهای اجتماعی، نهادی و کنشی بقای علویان تمرکز دارد. بدین منظور، دادهها و منابع تاریخی در پرتو چارچوب نظری «بسیج منابع» چارلز تیلی و مفهوم «کُنش» در اندیشه آلن تورن بازخوانی و تحلیل شدهاند.<br>یافتههای پژوهش نشان میدهد که طریقتهای «اخیت» و «بکتاشیه» صرفاً محافل عرفانی یا دینی نبودهاند، بلکه در عمل بهمنزله ساختارهای مؤثر بسیج منابع عمل کردهاند. علویان با نوعی تفکیک کارکردی، از شبکههای اخیت برای سازماندهی اقتصادی و صنفی و از بکتاشیه برای نفوذ نهادی و سازمانی، بهویژه در ساختار ینیچری، بهره بردهاند و بدینسان سرمایه نمادین خود را به قدرت اجتماعی تبدیل کردهاند. در پاسخ نهایی به پرسش پژوهش، نتیجه گرفته میشود که علویت نه صرفاً یک فرقه مذهبی، بلکه نظامی از «کُنش فرهنگی جمعی» است که از طریق ایجاد نهادهای اجتماعی ـ مردمی و شبکههای پایدار همبستگی در درون ساختار امپراتوری، تداوم تاریخی خود را تضمین کرده است.https://www.shiitestudies.com/article_735540_4fc5fa9f6b8f38f244759477b2d0b809.pdfموسسه شیعه شناسیفصلنامه علمی شیعه شناسی1735-4722228820241221Reexamining Metal Khamsas: The Symbolic Manifestation of Art and Religion In the Safavid Periodواکاوی خمسههای فلزی: تجلی نمادین هنر و مذهب در دوره صفوی578873553710.22034/shistu.2026.2061767.2533FAفرزانهواحد دهکردیاستادیار، گروه هنر، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایرانزهرافناییگروه هنر، مرکز تحقیقات افق های نوین در معماری و شهرسازی، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران.Journal Article20250526The Safavid period in Iran occupies a distinguished position not only in terms of political and religious developments but also from cultural and artistic perspectives. The prevailing intellectual climate of the Safavid era led to the creation of works whose symbolic dimensions, when examined, reveal underlying themes and provide a deeper understanding of their meanings as well as their connection with the beliefs prevalent in the culture of the time. Among the artistic achievements of this period, the production of metal objects with religious themes—particularly metal khamsas—holds special significance. These works are not only manifestations of the refined and intricate art of Safavid metalwork but also symbols of the profound integration of art and religion during this era. The present study, titled “Reexamining Metal Khamsas of the Safavid Period: A Symbol of Art and Religion in the Golden Age of Iranian Metalwork,” employs a descriptive–analytical method with a qualitative approach and draws upon library and documentary sources for data collection. The research seeks to answer the question of how Safavid metal khamsas, in terms of their structure and function, reflect the culture, art, and religious–cultural beliefs of that period. The findings indicate that Safavid metal khamsas, which represent masterpieces of the artistic production of the time, demonstrate a deep interconnection between art, religion, and culture and served a variety of functions. These objects were used both in religious ceremonies (such as the mourning rituals of Muharram and pilgrimage practices) and in everyday life as seals, jewelry, or protective talismans. In terms of content, they reflect the religious and cultural beliefs of the Safavid era and contributed to the promotion of Shi‘ism through Shi‘i motifs—such as the names of the Five Members of the Cloak and the Twelve Imams. Moreover, through Qur’anic verses, supplications, and the Divine Names, alongside popular beliefs associated with the number “five” (khamsa) and the hand motif, they demonstrate the continuity of Iranian cultural traditions within an Islamic framework.تفکرات رایج در عصر صفوی منجر بهخلق آثاری شده که بررسی وجوه نمادین آنها ضمن شناسایی مضامین نهفته، بهدرک معنای عمیقتر آثار و ارتباط آنها با باورهای مرسوم در فرهنگ جامعه منجر خواهد شد. در این میان خلق آثار فلزی با مضامین مذهبی، به ویژه "خمسههای فلزی"، از اهمیت ویژهای برخوردار است. این آثار نهتنها تجلیگاه هنر ظریف و پیچیده فلزکاری صفوی به شمار میروند، بلکه نمادی از تلفیق عمیق هنر و مذهب در این عصر محسوب میشوند. <br>پژوهش حاضر به روش توصیفی- تحلیلی و با رویکرد کیفی انجام شده و برای جمعآوری اطلاعات از منابع کتابخانهای و اسنادی بهره جسته است. این پژوهش درپی پاسخ به این سؤال است که: خمسههای فلزیِ دوره صفوی از نظر ساختار و کارکرد چگونه بازتابدهندهی فرهنگ، هنر و باورهای مذهبی- فرهنگی این دوره هستند؟ یافتهها نشان میدهد خمسههای فلزی دوره صفوی که از شاهکارهای هنری این دوران هستند، نشاندهنده پیوند عمیق هنر، مذهب و فرهنگ بوده و کاربردهای متنوعی داشتهاند. این اشیاء هم در مراسم مذهبی مانند عزاداریهای محرم و زیارت استفاده میشده، و هم به عنوان مُهر، جواهرات یا طلسمهای محافظتی در زندگی روزمره بهکار میرفتهاند. از نظر محتوایی، این آثار بازتابدهنده باورهای مذهبی و فرهنگی عصر صفوی بودهاند. با مضامین شیعی مانند نام پنج تن آلعبا و دوازده امام، به تبلیغ تشیع میپرداختند و از طریق آیات قرآنی، ادعیه و اسماءالحسنی در کنار عقاید عامیانه به عدد پنج و شکل دست، تداوم فرهنگ ایرانی در چارچوب اسلامی را نمایش میدادند.https://www.shiitestudies.com/article_735537_0dd7d41298b661f970708fc7905c83bd.pdfموسسه شیعه شناسیفصلنامه علمی شیعه شناسی1735-4722228820241221An Evaluation of Angelika Neuwirth and Jane Dammen McAuliffe’s View on the Adaptation of Lady Fatima’s (s) Suffering and Redemptive Role from Mary (s) in Christianityارزیابی دیدگاه آنگلیکا نویورت و جین دمن مک اولیف درباره اقتباس رنج و نجاتبخشی حضرت زهرا (س) از حضرت مریم (س) در مسیحیت8910473553810.22034/shistu.2026.2073351.2554FAسید محمدعلیانسبدانش آموخته دکتری مدرسی معارف اسلامی گرایش قرآن و متون اسلامی، گروه معارف و شیعه شناسی، دانشکده الهیات، دانشکدگان فارابی، دانشگاهاحمدسعدیدانشیار گروه معارف و شیعه شناسی، دانشکده الهیات، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قمحسنرضایی هفتادردانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قمسیدمحمدموسوی مقدمدانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قمJournal Article20251003One of the major views of Orientalists regarding the origin and roots of Shiite doctrinal teachings is that they are derived from the teachings of the two Testaments. In this context, Angelika Neuwirth and Jane Dammen McAuliffe, in the Encyclopedia of the Qur'an, consider the suffering and salvific role of Lady Fatimah (peace be upon her) as an adaptation of the status of Mary (peace be upon her) in Christianity. Discussing this issue is highly important due to its connection with the origin and roots of Twelver Shiite beliefs and the necessity of analyzing the views of Shiite-studying Orientalists. Therefore, the present article, using a descriptive-analytical method, compares the status of Lady Fatimah (peace be upon her) in Shiism with the role of Mary (peace be upon her) in Christianity and evaluates the claim of adaptation. The findings indicate that, from the Christian perspective, Mary (peace be upon her), with her perpetual virginity, as the Mother of God and Lady of Sorrows, has less prominent personal, social, and political dimensions in the mission of Christ (peace be upon him). In contrast, Lady Fatimah (peace be upon her), from the Shiite perspective, is introduced as a moral standard and a model in personal, social, and political spheres. Moreover, the concepts of suffering and salvific role in Shiism and Christianity are fundamentally different; hence, the claim that Lady Fatimah’s (peace be upon her) status is adapted from Mary (peace be upon her) in Christianity contains serious contradictions and ambiguitiesیکی از عمدهترین نظرات خاورشناسان درباره منشأ و ریشه معارف اعتقادی شیعه، اقتباس آن از آموزههای عهدین است. در همین راستا، آنگلیکا نویورت و جین دمن مک اولیف در دائرة المعارف قرآن (Encyclopedea of the Qur'an)، رنج و نجاتبخشی حضرت زهرا (س) را اقتباس از جایگاه مریم (س) در مسیحیت دانستهاند. بحث از این مسئله به جهت پیوند آن با منشأ و ریشه اعتقادات شیعه امامیه و همچنین ضرورت شناسایی و تحلیل نظرات خاورشناسان شیعه پژوه، از اهمیت فوقالعادهای برخوردار است. از این رو مقاله حاضر در صدد است با روش توصیفی ـ تحلیلی، به مقایسه جایگاه حضرت زهرا (س) در شیعه با نقش حضرت مریم (س) در مسیحیت پرداخته و با توجه به آن، ادعای اقتباس را مورد ارزیابی قرار دهد. نتایج تحقیق حاکی از آن است که در نگاه مسیحیت، مریم (س) با بکارت دائمی، به مثابه مادر خدا و بانوی غم، ابعاد شخصیتی، اجتماعی و سیاسی کمرنگتری در حرکت مسیح (ع) دارد. اما حضرت زهرا (س) در نگاه شیعه، به مثابه معیار اخلاقی و الگوی فردی، اجتماعی و سیاسی معرفی شده است. از سوی دیگر مفهوم رنج و نجاتبخشی در شیعه و مسیحیت نیز دارای تفاوتهای بنیادین بوده و از این رو ادعای اقتباس جایگاه حضرت زهرا (س) از مریم (س) در مسیحیت، دارای تناقضات و ابهامات جدی است.https://www.shiitestudies.com/article_735538_54825ea1b73143c2ca0f305359cb0b8b.pdfموسسه شیعه شناسیفصلنامه علمی شیعه شناسی1735-4722228820241221A Comparative Study of the Organizational Structure of the Imami Agency and the Ismaili invitationبررسی تطبیقی ساختار تشکیلاتی سازمان وکالت امامیه و سازمان دعوت اسماعیلیه10514273554210.22034/shistu.2026.2074237.2558FAجعفرشریفیاستادیار،گروه معارف اسلامی،واحدبهبهان،دانشگاه آزاد اسلامی،بهبهان،ایرانJournal Article20251010The Imami Agency and the Ismaili Da‘wah were among the most influential Shi‘i organizational institutions between the second and fourth centuries AH. Both played crucial roles in preserving the faith, social cohesion, and intellectual communication of their followers during times of political suppression and concealment (taqiyyah). The Imami organization, established under the direct supervision and guidance of the Imams (peace be upon them), evolved into a complex hierarchical and network-based structure designed to maintain contact with the Shi‘a community, collect and distribute religious dues, answer theological inquiries, and safeguard the community from internal deviations and external threats.<br>Similarly, the Ismaili Da‘wah emerged under conditions of secrecy and developed a highly organized and disciplined network centered on the authority of the Ismaili Imam. Through the establishment of Dār al-Hijrah centers and the deployment of trained missionaries (du‘āt), it gradually extended its reach across vast regions of the Islamic world, ultimately preparing the ground for the foundation of the Fatimid Caliphate.<br>The central question explored in this study concerns the similarities and differences between these two institutions in terms of their organizational models. While both exhibited pyramidal and multi-tiered administrative systems, they diverged in complexity, territorial scope, methods of control, and strategic objectives, reflecting their distinct religious missions and political aspirations.This study comparatively examines and analyzes the organizational structure of the Imamiagent and the Isma'ili invitation organizationسازمان های «وکالت امامیه» و «دعوت اسماعیلیه» بهعنوان برجستهترین نهادهای تشکیلاتی شیعه در سدههای دوم تا چهارم هجری نقش مهمی در حفظ اعتقادات ، انسجام و ارتباطات پیروان ایفا کردند. سازمان وکالت امامیه در شرایط اختفا و تقیه شکل گرفت و با ساختاری سلسله مراتبی و شبکهای، تحت هدایت مستقیم امامان علیهم السلام، وظیفه ارتباط با شیعیان، جمعآوری وجوهات، پاسخگویی به مسائل اعتقادی روابط با پیروان و مقابله با جریانهای انحرافی را بر عهده داشت. از طرفی سازمان دعوت اسماعیلیه نیز در شرایط اختفا و تقیه شکل گرفت و با ساختاری سلسله مراتبی با محوریت امام اسماعیلی و با بهرهگیری از دارالهجرهها و شبکهای گسترده از داعیان در نواحی مختلف، توانست به تدریج در نقاط مختلف جهان اسلام نفوذ یافته و زمینه ساز تشکیل خلافت فاطمی شود. پرسش اصلی در این مقاله آن است که این دو سازمان چه وجوه اشتراک و افتراقی در ساختار سلسله مراتبی و تشکیلاتی داشته اند؟در پاسخ می توان گفت:ساختار تشکیلاتی هردو سازمان به صورت هرمی و سلسله مراتبی بوده است و هردو دارای مراکز استقرار جغرافیای سه سطحی بوده اند ولی تفاوت هایی در نوع وظایف سازمانی خود میزان و پیچیدگی قلمرو نظارتی خود و مطابق اهداف و برنامه های سازمانی خود داشته اند.https://www.shiitestudies.com/article_735542_13ce1d4fa05a091d0a0c891c33eeb8e4.pdfموسسه شیعه شناسیفصلنامه علمی شیعه شناسی1735-4722228820241221The Role of the Trustworthy Companions (Thiqat) of Imam al-Sadiq (a.s) in Preserving and Disseminating the Teachings of the Ahl al-Bayt School: A Case Study of Dawud b. Sarhan, Dharih al-Muharibi, and Zayd al-Shahham.نقش ثقات اصحاب امام صادق (ع) در حفظ و ترویج معارف مکتب اهل بیت (ع)؛ مطالعه موردی داوود بن سرحان، ذریح محاربی و زید شحام14316473553910.22034/shistu.2026.2083225.2581FAسعیدطاوسی مسروردکتر سعید طاوسی مسرور
استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران0000-0003-3277-4417محمدامینشهبازیدانشجوی کارشناسی ارشد رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران0009-0004-2111-9710محمد مهدیعابدینیدانشجوی کارشناسی ارشد رشته علوم قرآن و حدیث دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، ایران0009-0001-7363-8027Journal Article20260106Abstract<br>The imamate of Imam al-Sadiq (as) (114-148 AH) constitutes a critical juncture in Shii history, characterized by the political transition from the Umayyad to the Abbasid Caliphate and an intellectual opening that facilitated the rise of deviant movements like the Ghulat and rival legal schools. During this volatile period, the primary challenge was safeguarding doctrinal boundaries and preventing the distortion of religious teachings. This study aims to elucidate the defensive mechanisms of the Ja'fari school and the strategic role of the Imam's trusted elite by examining the "Trustworthy Companions" (Thiqat al-Ashab). Utilizing a descriptive-analytical method, the research focuses on a case study of three pivotal figures: Dawud b. Sarhan, Dharih al-Muharibi, and Zayd al-Shahham, analyzing their performance in confronting political, jurisprudential, and theological crises.<br><br>The findings demonstrate that these companions fortified the school's pillars through a systematic division of labor. Dawud b. Sarhan, by compiling written principles (Usul), prevented Shii jurisprudence from being assimilated into rival methods such as Qiyas (analogy). Dharih al-Muharibi managed the struggle against extremist distortions by employing discretion and truthfulness. Meanwhile, Zayd al-Shahham preserved the social cohesion of the Shii community during al-Mansur’s repression by serving as a vital intermediary, ensuring the Kufan Shias had continuous access to the Imam's narrations. Ultimately, these companions functioned as "fortresses" (Husun), managing the transition of Shi'ism from an oral culture to a stabilized written era and guaranteeing its safe passage through this historical turning point.دوران امامت امام صادق (ع) به دلیل تقارن با انتقال قدرت از امویان به عباسیان و ظهور جریانهای انحرافی نظیر غُلات و مکاتب فقهی رقیب، یکی از حساسترین مقاطع تاریخ تشیع است. در این بستر متلاطم تاریخی، مسأله اصلی چگونگی صیانت از مرزهای اعتقادی و جلوگیری از تحریف آموزههای دینی بوده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین مکانیسمِ دفاعی مکتب جعفری و آشکارسازی نقش راهبردی نخبگان مورد اعتماد امام، به بررسی کارکرد «ثقات اصحاب» میپردازد. این نوشتار با بهرهگیری از روش توصیفی-تحلیلی و تمرکز بر مطالعه موردی سه شخصیت محوری شامل «داوود بن سرحان»، «ذریح محاربی» و «زید شحام»، عملکرد آنان را در مواجهه با بحرانهای سهگانه سیاسی، فقهی و کلامی واکاوی کرده است.<br>این اصحاب با درک عمیق از شرایط زمانه و تقسیم کاری نظاممند، ارکان حفظ مکتب را استوار ساختند. در این راستا، «داوود بن سرحان» با اهتمام به تدوین اصول مکتوب، مانع استحاله فقه شیعه در روشهای استنباطی رقیب(مانند قیاس) شد؛ «ذریح محاربی» با تکیه بر شاخصه رازداری و صدق، خط مقدم مبارزه با جریان تحریفگر غالیان را مدیریت نمود؛و «زید شحام» با ترویج زیست اخلاقی و نقش واسطهای او بین شیعیان کوفه و امام(ع) و این که کوفیان از طریق امثال او به روایات امام(ع) دسترسی پیدا می کردند، انسجام اجتماعی جامعه شیعه را در عصر اختناق منصور دوانیقی حفظ کرد. نتیجه آنکه ثقاتِ اصحاب، به عنوان حلقههای واسط و دژهای مستحکم (حُصون)، گذار تشیع از فرهنگ شفاهی به دوران تثبیتِ مکتوب را مدیریت کرده و عبور سلامت آن از این پیچ تاریخی را تضمین نمودند.https://www.shiitestudies.com/article_735539_d71dbcc082d1eb51ad4780c827d94f75.pdf