موسسه شیعه شناسی فصلنامه علمی شیعه شناسی 1735-4722 22 86 2024 06 21 Ashura in the Mirror of Khulāṣat al-Aqwāl (An Evaluation of Ashura Reports) عاشورا در آئینه خلاصة الاقوال( ارزیابی گزارش‌های عاشورایی ) 7 26 729912 10.22034/shistu.2025.2046131.2492 FA حمید شاهدادی فارغ التحصیل دانشگاه ادیان و مذاهب قم 0009-0008-9290-2242 Journal Article 2024 11 19 The works of rijāl (biographical evaluation) serve as one of the most reliable sources for identifying the companions of the Ahl al-Bayt (peace be upon them) and have always held an important place in historical and hadith studies. Scholars of the science of rijāl utilize specific principles and foundations to accurately identify and evaluate narrators and historical figures. One of the significant topics addressed in these sources is the reports related to the event of Ashura. In this regard, the book Khulāṣat al-Aqwāl, authored by Abu Mansur Hasan ibn Yusuf al-Hilli (d. 726 AH), stands out as one of the later Shia rijāl texts, containing a collection of Ashura-related accounts that have so far received little attention from researchers. Evaluation of these reports can play a significant role in better understanding of Ashura sources and validating their credibility. This study employs a descriptive-analytical method and utilizes library research method to examine the credibility of the Ashura-related reports found in the aforementioned book. The findings of the study indicate that this book contains ten reports related to the individuals present at Karbala, of which eight reports align with ancient sources, while the other two require more thorough critique and examination. KEY WORDS: Khulāṣat al-Aqwāl, rijāl texts, Ashura reports, validation of narrations, Allameh Hilli. آثار رجالی به‌مثابه‌ی یکی از معتبرترین منابع شناسایی اصحاب اهل‌بیت، همواره جایگاه مهمی در مطالعات تاریخی و حدیثی داشته‌اند. علمای علم رجال با بهره‌گیری از اصول و مبانی خاص، به شناسایی و ارزیابی دقیق روایان و شخصیت‌های تاریخی می‌پردازند. یکی از موضوعات مهم مطرح‌شده در این منابع، گزارش‌های مرتبط با واقعه‌ی عاشوراست. در این زمینه، کتاب «خلاصة الاقوال»، اثر ابومنصور حسن بن یوسف حلی (726ق)، به‌عنوان یکی از متون متأخر رجالی شیعه، دربردارنده‌ی مجموعه‌ای از اخبار عاشورایی است که تا کنون کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. ارزیابی این گزارش‌ها می‌تواند در فهم بهتر منابع عاشواریی و اعتبارسنجی آنها نقش مؤثری ایفا کند. پژوهش حاضر با روش «توصیفی ـ تحلیلی» و بهره‌گیری از شیوه‌ی کتابخانه‌ای به بررسی میزان اعتبار گزارش‌های عاشورایی موجود در کتاب مزبور پرداخته است. یافته‌های تحقیق نشانی می‌دهند که این کتاب دربردانده‌ی ده گزارش مرتبط با اشخاص حاضر در کربلاست که از این میان، هشت گزارش با منابع کهن مطابقت داشته و دو گزارش دیگر نیازمند نقد و بررسی دقیق‌تری هستند.

https://www.shiitestudies.com/article_729912_95d59a263b38c32517076bc9fd4b1985.pdf

موسسه شیعه شناسی فصلنامه علمی شیعه شناسی 1735-4722 22 86 2024 06 21 A Review of the Poetic Work “Intiqām-nāmeh” by Taghan Shah ibn Nizam Qomi Shahroudi بررسی منظومۀ «انتقام‌نامه» از طغان‌شاه بن نظام قمی شاهرودی 27 56 729913 10.22034/shistu.2025.2057659.2521 FA محمدرضا موحدی دانشیار دانشگاه قم 0000-0001-6706-6950 علی اصغر ترابی فارغ التحصیل دکتری از دانشگاه قم 0009-0001-8605-5031 Journal Article 2025 04 12 Ḍarīr-nāmeh or Intiqāmieh is one of the valuable yet lesser-known poetic works of Persian literature, composed by Taghan Shah ibn Nizam Qomi Shahroudi in the 9th century AH. Written in a converging (mutaqārib) meter, it consists of approximately 1,600 couplets. This poem begins with the narrative of the caravan of the captives of Karbala heading towards Sham and addresses the uprising of Ḍarīr Khuzāī, Muhammad Ḥanafiyyah, and their companions-including Ibrahim Ashtar, Omar ibn Ali, Faḍl ibn Ja’far Ṭayyar, Taghān, and others—against the perpetrators responsible for the transfer of Imam Sajjad (peace be upon him) and the captives of Karbala. Furthermore, the battles of these heroes against figures such as Ya’qub, Omar Sa’ad, Ibn Ziyad, and Yazid are vividly portrayed. Despite its historical significance, Ḍarīr-nāmeh has received little attention among the epic religious works of Persian literature. The main question of this research is: “What new information can be extracted from the text and meta-text of this work regarding the Shiite epic? This research employs a content analysis method to demonstrate that although the Ḍarīr-nāmeh is classified among significant epic religious works, it represents one of the earliest manifestations of religious epic in Persian literature. It serves as evidence that Ashura-related themes existed in Persian poetry prior to the writing of Rawḍat al-Shuhadā. Introducing and analyzing this poetic work can pave the way for broader research on the narrative of the revenge of Darir Khuzai and Muhammad Hanifiyyah against the murderers of Imam Hussein (peace be upon him) and his loyal companions, opening new horizons in the study of the Shiite epic literature. «ضریرنامه» یا «انتقامیه» یکی از منظومه‌های ارزشمند و کمتر شناخته‌شده‌ی ادب فارسی است که توسط طغان‌شاه بن نظام قمی شاهرودی در سده‌ی نهم هجری و در قالب وزنی متقارب، در قریب 600/1 بیت سروده شده است. این منظومه با روایت حرکت کاروان اسیران کربلا به سوی شام آغاز می‌شود و به قیام ضریر خزاعی، محمد حنفیه و یاران آنها ـ از جمله ابراهیم اشتر، عمر بن علی، فضل بن جعفر طیّار، طغان و دیگران ـ علیه عاملان انتقال امام سجاد و اسیران کربلا می‌پردازد. در ادامه، نبردهای این پهلوانان با شخصیت‌هایی همچون یعقوب، عمر سعد، ابن‌زیاد و یزید به تصویر کشیده می‌شود. با وجود قدمت تاریخی، «ضریرنامه» در میان آثار حماسی دینی ادب فارسی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که چه اطلاعات تازه‌ای از متن و فرامتن این اثر درباره‌ی حماسه‌ی شیعی قابل استخراج است؟ این تحقیق با روش «تحلیل محتوایی» نشان داده است که «ضریرنامه» گرچه در زمره‌ی آثار مهم حماسی دینی قرار دارد، از نخستین جلوه‌های مقاومت دینی در ادبیات فارسی محسوب می‌شود و گواه آن است که پیش از نگارش «روضة ‌الشهدا»، مضامین عاشورایی در شعر فارسی سابقه داشته‌اند. معرفی و تحلیل این منظومه می‌تواند زمینه‌ساز پژوهش‌های گسترده‌تری درباره‌ی روایت انتقام ضریر خزاعی و محمد حنفیه از قاتلان امام حسین و یاران وفادارش باشد و افق‌های تازه‌ای را در مطالعات حماسه‌ی شیعی بگشاید.

https://www.shiitestudies.com/article_729913_75ac47a2ad36519fb97a35a89179c67a.pdf

موسسه شیعه شناسی فصلنامه علمی شیعه شناسی 1735-4722 22 86 2024 06 21 A Historical-Theological Study of the Role of Sufi Sayyids in the Formation and Evolution of Political Movements in Khorasan (8th and 9th Centuries AH) مطالعه‌ی تاریخی ـ کلامی نقش سادات صوفی‌مسلک در تکوین و تحول جریان‌های سیاسی خراسان (قرن‌ هشتم و نهم هجری) 57 84 729914 10.22034/shistu.2025.2056311.2516 FA سیدعلی موسوی نژاد استادیار دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران مهرزاد شجاعی دانشجوی دکتری تاریخ تشیع، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران. Journal Article 2025 03 19 One of the noteworthy phenomena in the political history of Khorasan during the 8th and 9th centuries AH is the active presence of some Alavi figures and Sufi Sayyids at the forefront or within the ranks of political movements. The main question of this research is to what extent this presence was influenced by their lineage and connection to the family of the Prophet (peace be upon him), and how much it stemmed from other factors (such as Sufi networks, local power structures, and legitimacy crises). This study employs a historical-analytical method, relying on library resources, to analyze specific movements and figures (such as the Sarbadars, the Nur Bakhshiyyah, and the Sayyids of Neyshabur). The findings of this research indicate that, although lineage has at times been able to serve as a legitimizing factor or a means for attracting followers, the political actions of these groups were largely shaped by a backdrop of complex social and historical conditions. In fact, what enabled certain Sayyids to play a political role was a combination of their spiritual status, social capital derived from spiritual leadership, and a savvy exploitation of power vacuums. Moreover, Sufism, as a networked structure, provided the foundation for linking lineage, spiritual authority, and political capacities. The present study offers, by differentiating and analyzing these elements, a multifactorial view of the relationship among lineage, Sufism, and politics, distancing itself from simplistic, uni-dimensional interpretations. یکی از پدیده‌های قابل تأمل در تاریخ سیاسی خراسان در قرون هشتم و نهم هجری، حضور فعال برخی چهره‌های علوی و سادات صوفی‌مشرب در رأس یا بدنه‌ی جریان‌های سیاسی است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که این حضور تا چه اندازه متأثر از سیادت و انتساب نسبی به خاندان پیامبر بوده است، و تا چه حد ریشه در عوامل دیگر (همچون شبکه‌های صوفیانه، ساختارهای محلی قدرت و بحران‌های مشروعیت) داشته است؟ این پژوهش با روش «تاریخی ـ تحلیلی» و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای، به صورت موردی برخی جنبش‌ها و شخصیت‌ها (مانند سربداران، نوربخشیه و سادات نیشابور) را تحلیل کرده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد اگرچه سیادت در برخی موقعیت‌ها توانسته است نقش مشروعیت‌بخش یا زمینه‌ساز جذب پیروان را ایفا کند، اما کنش سیاسی این گروه‌ها عمدتاً در بستری از شرایط پیچیده‌ی اجتماعی و تاریخی شکل گرفته است. درواقع، آنچه سبب ایفای نقش سیاسی برخی سادات شده، ترکیبی از منزلت طریقتی، سرمایه‌ی اجتماعی ناشی از رهبری معنوی و بهره‌برداری هوشمندانه از خلأهای قدرت بوده است. همچنین تصوف به‌مثابه‌ی ساختاری شبکه‌ای، زمینه‌ی پیوند میان نَسَب، مرجعیت معنوی و ظرفیت‌های سیاسی را فراهم می‌کرده است. پژوهش حاضر با تفکیک و تحلیل این عناصر، تصویری چندعاملی از نسبت میان سیادت، تصوف و سیاست ارائه داده و از تفسیرهای تک‌علتی فاصله گرفته است.

https://www.shiitestudies.com/article_729914_baa28839e93e427c3516ef97c85ed1ae.pdf

موسسه شیعه شناسی فصلنامه علمی شیعه شناسی 1735-4722 22 86 2024 06 21 "The Contribution of the Ya‘qūb Dynasty to Second-Century Islamic Theological Debates" واکاوی سهم خاندان یقطین در جریان ‌های کلامی سدۀ دوم 85 112 729915 10.22034/shistu.2025.2057162.2519 FA اکبر اقوام کرباسی استاد یار گروه کلام پژوهشکده فلسفه و کلام پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی 0009-0006-6513-9603 Journal Article 2025 04 05 The Yaqtin family was one of the influential families in the history of Imami thought during the early centuries of Islam. They played a significant role at individual level (figures such as Ali ibn Yaqtin, Hasan ibn Ali, Yunus ibn Abd al-Rahman, and Muhammad ibn Isa), institutional level (transferring theological heritage from Kufa to Qom and Baghdad), and content level (works such as Munaẓara al-Shākk bi-Haḍratihī, Masā‘il ‘an Abil-Hasan Mūsā, and Kitāb al-Wadih al-Makshūf fl-Radd ‘alā Ahl al-Wuqūf), as a unified intellectual institution, to shape the theological discourse of Imamiya in the 2nd century AH. This family combined a focus on narration, as seen in figures like Ali ibn Yaqtin and Hasan ibn Ali, with theoretical contributions from scholars like Yunus ibn Abd al-Rahman and Muhammad ibn Isa Yaqtini, leaving a significant diversity in the theological landscape of the 2nd century. This achievement was due to various factors, including maintaining a deep connection with the Infallible Imams (peace is upon them) and a smart interaction with the Abbasids (political taqiyya). This research, utilizing a historical-analytical method, emphasizes the necessity of revisiting the role of scholarly families-not merely individuals or theological schools-in the history of Imami theology. خاندان یقطین یکی از خاندان‌های تأثیرگذار در تاریخ اندیشه‌ی امامیه در سده‌های نخستین هجری بودند و در سطوح فردی (شخصیت‌هایی مانند علی‌ بن یقطین، حسن ‌بن علی، یونس‌ بن عبدالرحمان و محمد ‌بن عیسی)، نهادی (انتقال میراث کلامی از کوفه به قم و بغداد) و محتوایی (آثاری مانند مناظرة الشاک بحضرته و مسائل عن ابی‌الحسن موسی و ‌کتاب الواضح المکشوف فی الرد على أهل الوقوف) به‌مثابه‌ی یک نهاد فکری یکپارچه در شکل‌دهی به گفتمان کلامی امامیه در سده‌ی دوم هجری نقش‌آفرینی کردند. این خاندان با ترکیب روایت‌محوری در مثل علی بن یقطین یا حسن بن علی و نظریه‌پردازی در امثال یونس ‌بن عبدالرحمان یا محمد بن عیسی یقطینی، تنوع قابل توجهی در عرصه‌ی کلامی در سده‌ی دوم از خود بر جای گذاشتند. این مهم مرهون عوامل مختلفی، از جمله حفظ ارتباط عمیق با ائمه‌ی اطهار و تعامل هوشمندانه با عباسیان (تقیه‌ی سیاسی) بود. پژوهش حاضر با روش «تاریخی ـ تحلیلی»، از این طریق بر ضرورتِ بازخوانیِ نقش خاندان‌های علمی ـ نه صرفاً افراد یا مدارس کلامی ـ در تاریخ کلام امامیه تأکید می‌کند.

https://www.shiitestudies.com/article_729915_4d905f4531680f23044168435712d12b.pdf

موسسه شیعه شناسی فصلنامه علمی شیعه شناسی 1735-4722 22 86 2024 06 21 The Analysis of the Spiritual Aspects of Light and Color in Five Ashura Works by Ustād Farshchian Based on the Views of Suhrawardi and Najm al-Din Kubra تحلیل جنبه های معنوی نور و رنگ در پنج اثر عاشورایی استاد فرشچیان با تکیه بر آراء سهروردی و نجم الدین کبری 113 140 729916 10.22034/shistu.2025.2054818.2514 FA پژمان دادخواه استادیار موسسه آموزش عالی اقبال لاهوری، مشهد، ایران 0009-0003-6164-1071 سمیه پاک نیت دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز 0009-0008-3810-4733 Journal Article 2025 03 05 The work “The Evening of Ashura” has a profound impact on the hearts of those devoted to Imam Hussein (peace be upon him) and has attained a special place as a visual symbol of the Ashura event during the days of Muharram; however, this emotional connection is also observable in other Ashura works by Master Mahmoud Farshchian, works that depict that historical event in the form of five colorful panels. This research aims to examine and elucidate the concept of light and color in five Ashura works by Mahmoud Farshchian from the perspective of Islamic mysticism and in light of the views of Suhrawardi and Najm al-Din Kubra. The research method employed in this study is descriptive-analytical and fundamental in nature, with information gathered through library resources. The main question of the research is: “What spiritual and religious concepts do light and color evoke in Farshchian’s Ashura works?” To answer this question, the elements of light and color in the selected works have been analyzed and compared with the mystical viewpoints of Suhrawardi and Najm al-Din Kubra. The findings indicate that a semantic correlation can be established between the visual concepts of these works and the mystical thoughts of the two thinkers. This correlation reflects the influence of Islamic mysticism and the ideas of mystics on the mind and creativity of the artist; an influence that manifests not instantaneously, but through the process of creating the work and through the artist’s inner inspirations and beliefs. اثر «عصر عاشورا» نه‌تنها در دل‌های ارادتمندان به امام حسین نفوذی عمیق دارد و در ایام محرم به‌مثابه‌ی نمادی تصویری از واقعه‌ی عاشورا جایگاهی ویژه یافته، بلکه این ارتباط حسی در دیگر آثار عاشورایی استاد محمود فرشچیان نیز قابل مشاهده است؛ آثاری که در قالب پنج تابلوی رنگی، آن واقعه‌ی تاریخی را به تصویر کشیده‌اند. هدف این پژوهش بررسی و تبیین مفهوم نور و رنگ در پنج اثر عاشورایی محمود فرشچیان از منظر عرفان اسلامی و در پرتو آراء سهروردی و نجم‌الدین کبری است. روش تحقیق در این پژوهش، «توصیفی ـ تحلیلی» و از نوع بنیادی بوده و اطلاعات به شیوه‌ی کتابخانه‌ای گرداوری شده‌اند. پرسش اصلی پژوهش‌ آن است که نور و رنگ در آثار عاشورایی استاد فرشچیان تداعی‌کننده‌ی کدام مفاهیم معنوی و دینی هستند؟ برای پاسخ به این پرسش، عناصر نور و رنگ در آثار مد نظر با دیدگاه‌های عرفانی سهروردی و نجم‌الدین کبری تحلیل و تطبیق داده شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند که می‌توان میان مفاهیم بصری این آثار و آراء عرفانی دو متفکر، تطابق معنایی برقرار کرد. این تطابق بیانگر تأثیرعرفان اسلامی و اندیشه‌های عرفا بر ذهن و خلاقیت هنرمند است؛ تأثیری که نه به صورت آنی، بلکه در فرایند خلق اثر و از طریق الهامات درونی و باورهای هنرمند نمود یافته است.

https://www.shiitestudies.com/article_729916_08c8991048c26bd2f32508abaae1babc.pdf

موسسه شیعه شناسی فصلنامه علمی شیعه شناسی 1735-4722 22 86 2024 06 21 بازشناسی مؤلفه‌های محتوایی و ساختاری طبقات‌نگاری شیعه در عصر عباسی (درآمدی بر سیر تدوین از آغاز تا قرن ششم هجری) 141 166 732000 10.22034/shistu.2025.2063310.2537 FA حسین مرادی نسب تاریخ اسلام، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه،قم، ایران محمد زاهدی مقدم دانشگاه شهرکرد 0000-0003-2296-2318 Journal Article 1970 01 01 در تاریخ‌نگاری اسلامی، طبقات‌نگاری به‌عنوان روشی نظام‌مند برای طبقه‌بندی شخصیت‌های علمی و دینی بر اساس معیارهای زمانی، مکانی و موضوعی، جایگاه ویژه‌ای دارد. شیعیان با توجه به سیر تحول آن از آغاز به طبقات‌نگاری توجه داشته‌ و آثاری نگاشته‌اند. این نوشتار با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی در پی پاسخ به این سؤال است که شیعه از آغاز قرن دوم تا پایان قرن ششم هجری چه مراحلی را در تدوین طبقات‌نگاری طی کرده است؟ با بررسی از آثار برجای مانده از کتاب‌های طبقات شیعیان و مطالعه آنها می‌توان به شناخت، نقل و شرح جامع وضعیت سیاسی و اجتماعی دوره‌ی عباسی پی برد؛ افزون بر این، واکاوی محتوای این تألیفات، زمینه‌ساز شناخت رویکردها فکری آنان در آن برهه تاریخی است. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که این آثار در این محدوه زمانی، با محوریت امامان معصوم و با دو ویژگی اصلی ساختار ترکیبی تاریخ‌محور، الفبایی، اسلوب ایجاز در نسب‌شناسی و موارد دیگر، و محتواگرایی مبتنی بر شاخصه هویتی و راویان شکل گرفته‌اند. در این میان، مؤلفه‌هایی چون تعریف امام‌محور از صحابی، اهتمام به ثبت شبکه‌های روایی و استفاده از اسلوب ایجاز در ارائه اطلاعات، از وجوه تمایز آثار شیعه با آثار اهل‌سنت به شمار می‌رود. این در حالی که اهل‌سنت بر ضرورت ثبت و شناخت سیره‌ی نبوی و شناخت آن، به معرفی صحابه‌ی پیامبر و راویان سیره به مثابه‌ی حلقه‌ی اتصال به شناخت روایات نبوی تأکید داشتند. طبقات‌نگاری شیعه تنها ابزار برای میراث ماندگار حدیثی نیست، بلکه بازتابی از تحولات فکری ـ اجتماعی جامعه شیعی و نقشه‌ای برای تثبیت مرجعیت علمی در عصر غیبت بوده است.

https://www.shiitestudies.com/article_732000_5b1b130cc5b6b545cd969014b312dc52.pdf