موسسه شیعه شناسیفصلنامه علمی شیعه شناسی1735-4722228520250421The Backgrounds of the Formation of the Iranian Naskh Calligraphy Under the Safawid Shi‘i Governmentزمینههای شکلگیری خط نسخ ایرانی در حکومت شیعی صفوی73672610310.22034/shistu.2025.2045594.2490FAایرجداداشیگروه آموزشی تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر،دانشگاه هنر ایران، تهران، ایرانرقیه الساداتوزیری بزرگپژوهش هنر، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایرانJournal Article20241112In numerous studies, the researchers have investigated the formation of the Farsi and Arabic calligraphies from the viewpoint of visual features, the character of their authors, and the effect of some intellectual leanings. However, it seems that, up to now, there has been no comprehensive study based on the internal and external factors influencing the formation of the Iranian naskh calligraphy. The visual evolutions necessary for the formation of the Iranian naskh calligraphy started from the 9th century AH, and in the 10th to 13th centuries, it was linked with the name of the calligrapher Ahmad Neyrizi in spite of the numerous works of other Iranian naskh calligraphers. The present study uses a descriptive-analytical method to investigate the backgrounds influencing the Iranian naskh calligraphy, and the findings of the study show that the Safawid Shi‘a government, with its cultural policies, caused the emergence of the cultural rivalries among the Safawids and Ottomans. This rivalry served as an external motivation in the formation of the Iranian naskh calligraphy alongside the Ottoman naskh. The individual factors (such as ample exercises, educating pupils, the good character of the calligrapher, the good fame of Neyrizi) and the environmental factors (such as florescence of traditionalism, copying the Quran, the tradition of endowing books, and development of the religious schools) under the rule of Shah Sultan Hussein are among the factors influencing the formation of the Iranian naskh calligraphy. در پژوهشهای متعدد، پژوهشگران شکلگیری انواع خطوط فارسی و عربی را از نظر ویژگیهای بصری، شخصیت واضع، و تأثیر برخی گرایشهای فکری بررسی کردهاند؛ اما به نظر میرسد تاکنون تحقیقی همهجانبه مبتنی بر عوامل داخلی و خارجی تأثیرگذار بر شکلگیری خط نسخ ایرانی صورت نگرفته است. تحولات بصری لازم برای شکلگیری خط نسخ ایرانی از قرن نهم هجری آغاز شد و در قرون دهم تا سیزدهم هجری، با وجود آثار متعدد از نسخنویسان ایرانی، این خط با نام خط نسخ احمد نیریزی پیوند خورد. پژوهش حاضر با استفاده از روش «توصیفی - تحلیلی»، زمینههای تأثیرگذار بر شکلگیری خط نسخ ایرانی را بررسی کرده و یافتههای تحقیق حاکی از آن است که حکومت شیعی صفویه با سیاستهای فرهنگی خود، موجب پیدایش رقابتهای فرهنگی میان صفویان و عثمانیان شد. این رقابت بهمثابهٔ یک انگیزة خارجی، در شکلگیری خط نسخ ایرانی در کنار نسخ عثمانی نقش داشت. عوامل فردی (مانند کثرت مشقنویسی، تربیت شاگردان، سرشت نیکوی خوشنویس، حسن شهرت نیریزی) و عوامل محیطی (همچون رونق اخباریگری، قرآننویسی، سنت وقف کتب، و توسعهٔ مدارس دینی) در زمان سلطنت شاهسلطانحسین، از دیگر زمینههای مؤثر بر شکلگیری خط نسخ ایرانی محسوب میشوند.https://www.shiitestudies.com/article_726103_0d7fa0732a26af665278efd5257f692f.pdfموسسه شیعه شناسیفصلنامه علمی شیعه شناسی1735-4722228520250421Typology of the strategy of Ali bin Musa al-Reza (AS) in the development of Islamic sciences
(Case study: Application of correspondence strategy in disambiguation of verbal issues)گونه شناسی راهبرد علی بن موسیالرضا (ع) در توسعه علوم اسلامی (مطالعه موردی: کاربست راهبرد مکاتبه در ابهام زدایی مسائل کلامی)376072610510.22034/shistu.2025.2042522.2471FAسیده وجیههمیریاستادیار گروه تاریخ دانشگاه ایلامJournal Article20241002The period of Imam Reza’s imamate is of special importance due to its coincidence with the doctrinal argumentations and existence of the numerous trends in Islamic sciences. The foundation and development of Islamic sciences in order to present Islam and confront with the heterodoxies and deviations in its realm was inaugurated in the Prophet’s time, and the infallible imams continued it. One of the methods used by the Shi‘a imams, especially from the second half of the imamate period, was the strategy of correspondence, which was considered as a distance education and covered various branches of Islam. In view of the fact that most studies about Imam Reza have focused on his vicegerency and scientific debates, this study explains Imam Reza’s correspondence strategy in clarifying the theological issues, and uses a descriptive-analytical method for answering two questions: (1) Why did Imam Reza use correspondence as en educational strategy? And (2) What ambiguities were dealt with in Imam Reza’s theological correspondences? Following the previous Imams and considering the conditions of his own time, Imam Reza focused his efforts on teaching the Islamic sciences. Meanwhile – due to the expansion of the Islamic world, a decrease in the possibility of holding meetings because of the government’s surveillance, and preparing the Shi‘a society for Occultation Period – correspondence was used by Imam Reza. These correspondences included numerous theological discussions in two spheres of monotheism and imamate, and Imam wrote answers to all doubts through both transmitted and rational methods. In the sphere of theology, the doubts cast by Wāqifīs and the issue of an imam’s tajhīz were dealt with in his correspondences. دوران امامت امام رضا به سبب همزمانی با دوران احتجاجات اعتقادی و وجود جریانهای متعدد در علوم اسلامی، اهمیت ویژهای دارد. پایهریزی و توسعهٔ علوم اسلامی بهمنظور ارائهٔ اسلام و مقابله با بدعتها و انحرافات ایجادشده در حوزهٔ آن، از زمان رسولالله آغاز شد و امامان معصوم پس از ایشان نیز این مسیر را ادامه دادند. یکی از شیوههایی که امامان شیعه، بهویژه از نیمهٔ دوم عصر امامت بهکار گرفتند، راهبرد مکاتبه بود که نوعی آموزش از راه دور محسوب میشد و شاخههای علوم اسلامی را پوشش میداد. با توجه به اینکه بیشتر پژوهشها دربارهٔ امام رضا بر مسئلهٔ ولایتعهدی و مناظرات ایشان متمرکز شده، این تحقیق به تبیین راهبرد مکاتباتی امام رضا در رفع ابهامات مسائل کلامی پرداخته و با روش «توصیفی ـ تحلیلی» حول پاسخ به دو پرسش سامان یافته است: 1) چرا مکاتبه بهمثابهٔ راهبردی آموزشی از سوی امام رضا بهکار گرفته شد؟ 2) ابهامات مطرحشده در مکاتبات کلامی امام رضا شامل چه مباحثی میشد؟ امام رضا با تأسی به امامان پیشین و با توجه به شرایط زمان، عملکرد خود را حول محور آموزش علوم اسلامی قرار دادند. در این میان، راهبرد مکاتبه، به سبب وسعت یافتن جهان اسلام، کاهش امکان برگزاری جلسات حضوری به خاطر رصد حکومت و آمادهسازی جامعهٔ شیعه برای عصر غیبت، توسط ایشان بهکار گرفته شد. این مکاتبات مباحث متعدد کلامی در دو حوزهٔ توحید و امامت را شامل میشد و ایشان با روشهای نقلی و عقلی به تمام ابهامات پاسخ مکتوب دادند. در شاخهٔ علم کلام، برای نخستینبار شبهات واقفه و مسئلهٔ تجهیز امام در مکاتبات دوران ایشان نمود یافت. https://www.shiitestudies.com/article_726105_02b29140af48eb6594d7702880288486.pdfموسسه شیعه شناسیفصلنامه علمی شیعه شناسی1735-4722228520250421Examining the children attributed to Imam Hassan Mojtabi (a.s.) in Fariqin sources up to the 7th centuryبررسی فرزندان منتسب به امام حسن مجتبی(ع) در منابع فریقین تا قرن هفتم618272610010.22034/shistu.2025.2040613.2468FAحسینمرادی نسباستاد پژوهشگاه حوزه و دانشگاه0000-0003-1662-0688Journal Article20240910The historical, traditional and other sources have referred to the number of Imam Hassan’s children. However, the numbers are not corresponding to the names of the Imam’s children mentioned in those sources. In some sources, the number of Imam’s children is mentioned to be at least 4 and at most 22. The difference in the numbers registered in sources arises from the difference in numbers of Imam’s wives mentioned there. Some authors have attributed children to Imam, whose attribution needs to be investigated. The main hypothesis in this study is that Imam Hassan had some children from his wives and his chamber maids. By applying the library method and the existing data in the sources collected, the most important way to recognize the number of Imam’s children is to investigate his wives and maids who had children. This study has offered a precise comparative analysis of the Shi‘a and Sunnite sources regarding the number of Imam’s children and attributing them to Imam Hassan. The main question of the article is as follows: “What was the real number of Imam Hassan’s children?” The findings of the study is that Imam Hassan’s children were less than 15, and the citation of 15 children by the later sources is based on Sheikh Mofid’s sayings, which is unacceptable. منابع تاریخی، حدیثی و سایر متون به تعداد فرزندان امام حسن اشاره کردهاند. این تعداد با نامهای فرزندان امام که در منابع ذکر شده است، سازگاری ندارد. در برخی منابع، تعداد فرزندان امام، حداقل 4 و حداکثر 22 تن ثبت شده است. تفاوت آمار ثبتشده در منابع، ناشی از تعدد همسرانی است که برای امام حسن ذکر کردهاند. برخی مؤلفان فرزندانی را به امام نسبت دادهاند که این انتساب نیازمند بررسی است. فرضیة اصلی پژوهش آن است که امام حسن فرزندانی از همسران و کنیزان خود داشتند. با بهکارگیری روش «کتابخانهای» و دادههای موجود در منابع گردآوری شده، مهمترین راه برای شناخت تعداد فرزندان امام، بررسی همسران و کنیزان فرزنددار ایشان است. این پژوهش تحلیل مقایسهای دقیقی از منابع شیعی و سنی دربارة تعداد فرزندان و انتساب آنان به امام حسن ارائه داده است. پرسش اصلی مقاله این است که فرزندان واقعی امام حسن چند نفرند؟ نتیجة پژوهش آن است که فرزندان امام حسن کمتر از 15 تن بودند و استناد منابع متأخر به تعداد 15 فرزند، بر اساس سخن شیخ مفید (م413ق) صورت گرفته که پذیرفتنی نیست.https://www.shiitestudies.com/article_726100_e8c06fec0c9504b6e0d4230a21d75300.pdfموسسه شیعه شناسیفصلنامه علمی شیعه شناسی1735-4722228520250421The Critique of the Theory of “Authoritative Prophet” (The Traditional and Quranic Critique)نقد نظریه «پیامبر اقتدارگرا» ( نقد روایی و قرآنی)8310672610410.22034/shistu.2025.2044118.2479FAسید صادقحقیقتپژوهشکده امام خمینی (ره)زهرهخوشنام وند ( نویسنده مسئول)پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامیJournal Article20241023In his theory entitled “Muhammad, the Authoritative Prophet”, Abdul-Karim Soroush maintains that the Prophet’s character was an authoritative one and this feature is evident in his religion, his book and his followers. To prove his claim, he has adduced the Quranic verses, some traditions, and Muslims’ actions after the Prophet, considering them as manifestations of the Prophet’s character. The main question of the present study is as follows: “Is this claim consonant with the Islamic evidence and documents?” Besides, we investigate if we can support or reject that theory using the Islamic authentic sources and the Quranic exegeses. This study aims at the review and investigation of the evidence and reasons posed by Soroush as he adduced the Islamic authentic sources. The research method includes validation of the traditions, comparing them with the Quran’s definite verses, and adducing the Quranic commentaries. Assuming that the authoritativeness proposed by Soroush has no positive meaning, the findings of the study show that he has used the Islamic sources selectively. The role of the political power, especially that of the Omawids and Abbasids, in the formation of the Islamic sciences in favor of their government, has been minimized. Islam has been introduced as the Muslims’ history (mixture of the Islam 1 and Islam 3). The method of data collection in this study is documentary. عبدالکریم سروش در نظریهٔ خود با عنوان «محمد، پیامبر اقتدارگرا» بر این باور است که شخصیت پیامبر اکرم روحیهای اقتدارطلب داشتند و این ویژگی در دین، کتاب و پیروان ایشان نمایان شده است. او برای اثبات ادعای خود، به آیات قرآن، روایات و اقدامات مسلمانان پس از پیامبر استناد کرده و آنها را تجلی شخصیت ایشان دانسته است. سؤال اصلی پژوهش حاضر این است که آیا این ادعا با شواهد و مستندات اسلامی همخوانی دارد؟ همچنین بررسی میشود که آیا با استفاده از منابع معتبر اسلامی و تفاسیر قرآنی میتوان این نظریه را تأیید یا رد کرد؟ هدف این پژوهش نقد و بررسی دلایل و شواهد مطرحشده توسط سروش با استناد به منابع معتبر اسلامی است. روش تحقیق شامل اعتبارسنجی روایات، انطباق آنها با محکمات قرآن و استناد به تفاسیر معتبر قرآنی است. با فرض اینکه اقتدارگرایی مد نظر سروش معنای مثبت ندارد، یافتههای پژوهش نشان میدهند: سروش منابع اسلامی را بهصورت گزینشی مورد استفاده قرار داده است. نقش قدرت سیاسی، بهویژه بنیامیه و بنیعباس در شکلدهی علوم اسلامی به نفع حکومتشان کمرنگ شده است. اسلام بهعنوان تاریخ مسلمانان معرفی شده است (خلط اسلام یک و اسلام سه). روش گردآوری دادهها در این پژوهش اسنادی است.https://www.shiitestudies.com/article_726104_3b2fa68e679dadd775b3bb4d0cfae558.pdfموسسه شیعه شناسیفصلنامه علمی شیعه شناسی1735-4722228520250421The Mystical Manifestations of the Light Circle In the Arts of the Qajar Period (Case Study of the Portraits from Imam Ali, Imam Hassan and Imam Hussein)"جلوههای عرفانی هاله نور در هنر دوره قاجار: نمونههای موردی شمایلنگاری حضرت علی (ع) و حسنین (ع)10715272610110.22034/shistu.2025.2053137.2510FAمرجانهنادری گرزالدینیعضو هیئت علمی گروه هنر، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران0000-0002-3869-0292ناهیدجعفری دهکردیاستادیار گروه صنایع دستی دانشکده هنر و علوم انسانی دانشگاه شهرکرد شهرکرد ایران0000-0003-1828-9159Journal Article20250211The portraits in the Qajar period were under the influence of religious ideologies and the Shi‘a figures as the role models of perfection and piety. One of the prominent symbols in those works was the image of ‘Light Circle’ around the heads of the sacred figures. The authors of this inquiry used the documentary studies and the ‘qualitative’ method to analyze seven portraits from Qajar period for “explaining the method of using the mystical symbols (such as Light Circle) in reinforcing the religious and spiritual messages”. The main question of this study is as follows: “What is the relationship between mystical symbols, specially the Light Circle, and the portraits of Imam Ali and his sons Hassan and Hussein?” The findings show that in the Qajar period the portraits of the Prophet’s Ahl al-Bayt, specially Imam Ali and his sons, were used as a medium for promoting the Shi‘a thoughts and the religious knowledge. These works were created by inspirations from religious traditions, Infallible Imams’ way of life, and their exalted characters. In the portraits under the Qajars, the Light Circle was used as the symbol of sanctity and divine light. This symbol was not only a manifestation of the Infallible Imams’ celestial status before God Almighty, but also as the manifestation of the Divine Names in those sacred beings as well as a spiritual link between a believer and the Invisible World. Besides, the synergy of written and pictorial elements in those works emphasizes the sacred and spiritual features of Imam Ali as the perfect man, the authority and the leader of the wayfarers in the path of truth.شمایلنگاری دورة قاجار تحت تأثیر ایدئولوژیهای مذهبی قرار گرفته و چهرههای شیعی بهعنوان الگوهایی از کمال و تقوا به تصویر درآمدهاند. یکی از نمادهای برجسته در این آثار، «هالهٔ نور» است که در اطراف سر شخصیتهای مقدس قرار میگیرد. نگارندگان این جستار با بهرهگیری از مطالعات اسنادی و روش «کیفی»، هفت نقاشی از دورة قاجار را با هدف تبیین چگونگی استفاده از نمادهای عرفانی (نظیر هالهٔ نور) در تقویت پیامهای مذهبی و معنوی تحلیل کردهاند. پرسش اصلی مقاله این است که ارتباط میان نمادهای عرفانی، بهویژه هالهٔ نور و مضامین مذهبی در شمایلنگاریهای امیرالمؤمنین و حسنین چگونه است؟ یافتهها نشان میدهد که در دورة قاجار، شمایلنگاری اهلبیت پیامبر، بهویژه امیرالمؤمنین و ذریهٔ ایشان، بهمثابهٔ رسانهای برای اشاعهٔ اندیشههای شیعی و معرفت دینی بهکار گرفته شده است. این آثار با الهام از روایات مذهبی، سیرة امامان معصوم و شخصیت متعالی ایشان خلق شدهاند. در نقاشیهای قاجار، هالهٔ نور بهمثابهٔ نمادی از تقدس و نور الهی تصویر شده است. این نماد نهتنها بیانگر مقام ملکوتی امامان معصوم نزد باریتعالی، بلکه مظهر تجلی اسماء الهی در وجود مقدس ایشان است و پیوندی روحانی میان انسان مؤمن و عالم غیب برقرار میسازد. افزون بر این، همافزایی میان عناصر نوشتاری و تصویری در این آثار، بر ویژگیهای قدسی و معنوی امیرالمؤمنین بهعنوان انسان کامل، ولی و راهبر سالکان طریق حق تأکید میکند.https://www.shiitestudies.com/article_726101_fdf0612323917a3baefdc70b09836d44.pdfموسسه شیعه شناسیفصلنامه علمی شیعه شناسی1735-4722228520250421The Reflection of the Shi‘a Concepts In the “Lessons from the School of Islam” Magazine (1342-1357 SH)بازتاب مفاهیم شیعی در مجله درسهایی از مکتب اسلام 1357_134215318272610210.22034/shistu.2025.2048451.2498FAمحمدبنشاختهگروه آموزشی تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایرانسید علاءالدینشاهرخیگروه آموزشی تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران0000-0001-9041-1281داریوشنظریگروه آموزشی تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران0009-0001-8111-1866Journal Article20241218Explanation of the Shi‘a concepts in the form of the regular and purposeful discourse leads to the development and promotion of special attitudes in the society, and the publications play a special role in reinforcing these formats of thought in the minds of their addressees. The doctrine and history of Shiism, as a context containing the Shi‘a concepts, has always presented new messages and results in relation to the atmosphere of the society and production of such themes. The present study seeks to explain the concepts inserted in one of the most important seminary magazines before the Islamic revolution of Iran, entitled “Lessons from the School of Islam”, offering a new reading of the Shi‘a concepts in relation to the political, social and cultural conditions of the last 15 years of the Pahlavi period. Thus, to clarify the goals of the producers of the texts in that magazine, we used the method of content analysis and a descriptive-analytical approach, offering an analysis of the quantitative data for frequently-used concepts such as Imam Ali, Mahdawiyyat, taqiyya, Saqifa, Ghadir, poetry and Imams, imamate, Waiting [for the appearance of Imam Mahdi] as well as themes such as the uprising of Fakhkh, the Imam’s knowledge, the verses of Wilāyat and Mubāhila, to which less attention has been paid. The qualitative findings, in three axes based on an integration of frequently-used concepts and less frequently-used themes, has promoted doctrinal and historical denotations with the aim to heighten the level of the addressees’ perception. Besides, the Shi‘a political insight, doctrinal demarcation, and answering the doubts are other dimensions inferred from the consensus of the quantitative and qualitative aspects, which must be pursued. تشریح مفاهیم شیعی در قالب گفتمانی منظم و هدفمند، موجب رشد و گسترش نگرشهایی خاص در سطح جامعه شده و مطبوعات در تقویت این قالبهای اندیشهای در ذهن مخاطبان نقش ویژهای برعهده داشتهاند. عقاید و تاریخ تشیع بهمثابهٔ بستری که دربردارندهٔ مفاهیم شیعی بوده، ناظر بر شرایط جامعه و فضای تولید اینگونه مضامین، هماره پیامدها و نتایج تازهای در اختیار گذاشته است. پژوهش حاضر درصدد تبیین مفاهیم مندرج در یکی از مهمترین مجلات حوزویِ پیش از انقلاب با عنوان «درسهایی از مکتب اسلام» بوده و به خوانشی تازه از مفاهیم شیعی، ناظر بر شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی پانزده سال پایانی دورهٔ حکومت پهلوی مبادرت کرده است. بدینروی برای روشن کردن اهدافِ تولیدکنندگان متون در مجلهٔ مذکور، از روش «تحلیل محتوا» و با رویکردِ «توصیفی ـ تحلیلی» بهره برده و تحلیل دادههای کمّی مفاهیم پُربسامدی مانند «امام علی، مهدویت، تقیه، سقیفه، غدیر، شعر و امامان، امامت، انتظار» و نیز مضامینی همچون «قیام فخ، علم امام، آیهٔ ولایت و مباهله» را که تراز توجه نسبت به آنها کمتر بوده، در اختیار قرار داده است. یافتههای کیفی نیز در سه محور بر پایهٔ تلفیقی از مفاهیم پُربسامد و مضامین کمتکرار، مدلولهای اعتقادی و تاریخی را با هدف ارتقای سطح درک مخاطبان ترویج کرده است. همچنین بینش سیاسی شیعه، مرزبندی عقیدتی و پاسخ به شبهات نیز ابعاد دیگر استنباط شده از اجماعِ وجه کمّی و کیفی بوده که قابل پیگیری است. https://www.shiitestudies.com/article_726102_7b8a9a171e58d31884cb47dfe24a2337.pdf