موسسه شیعه شناسیفصلنامه علمی شیعه شناسی1735-4722218420231222Introduction and Evaluation of the Thirtieth Session Of Sheikh Saduq’s “Amālī ”
(Eleven Critiques on the Data of Ashura in the Thirtieth Session)معرفی و ارزیابی مجلس سیام امالی شیخ صدوق (یازده نقد داده های عاشورایی مجلس سی ام)72672207710.22034/shistu.2025.2038249.2459FAحمیدشاهدادیفارغ التحصیل دانشگاه ادیان و مذاهب قم0009-0008-9290-2242منصورداداش نژادپژوهشگاه حوزه و دانشگاه0009-0007-7033-4662Journal Article20240812The historical data in Sheikh Saduq’s Amālī regarding Imam Hussein’s martyrdom is among the important inquiries on Ashura. The Shi‘a Transmitters have always paid special attention to Ashura event and Imam Hussein in their meetings. The aforementioned book has also quoted some invaluable accounts in this regard. The thirtieth session of Amālī contains special information not considered by researchers so far. The precise investigation of that session can play a fundamental role in clarification of the precision of the transmitters and Sheikh Saduq in registering the incidents related to Ashura. This study aims at investigating the historical validity of the news of the thirtieth session in Amālī and offers information on the individuals present in Ashura event, the murderers, the martyrs and even the personages wrongly introduced as martyrs. The research method is descriptive-analytical and a comparison between the news of that session and the sources before Sheikh Saduq as well as his contemporary ones. Sheikh Saduq’s Amālī contains 97 sessions compiled during 13 months and is one of his prominent works with some unique characteristics. However, the precise analysis of the documents and the contents of its accounts are necessary. The findings of the research demonstrate some errors in the chain of authorities and the contents of the accounts in that book, which makes it necessary to have a revision of them.دادههای تاریخی کتاب «الامالی» شیخ صدوق دربارهٔ مقتل امام حسین از موضوعات مهم پژوهشهای عاشورایی است. مجالس محدثان شیعی همواره به واقعهٔ عاشورا و امام حسین توجه ویژهای داشتهاند. کتاب مزبور نیز اخبار ارزشمندی در این باره نقل کرده است. مجلس سیام این کتاب اطلاعات خاصی را دربر دارد که تاکنون چندان مد نظر پژوهشگران قرار نگرفته است. بررسی دقیق این مجلس میتواند در روشنسازی دقت راویان و شیخ صدوق در ثبت وقایع مهم عاشورا نقش اساسی داشته باشد. این تحقیق با هدف بررسی اعتبار تاریخی اخبار مجلس سیام این کتاب انجام شده و اطلاعاتی دربارهٔ افراد حاضر در واقعهٔ عاشورا، قاتلان، شهدا و حتی شخصیتهایی ارائه میدهد که نادرست بهعنوان شهدای کربلا معرفی شدهاند. روش پژوهش «توصیفی ـ تحلیلی» بوده و تطبیقی بین اخبار این مجلس با منابع متقدم و معاصر با شیخ صدوق انجام شده است. «الامالی» شیخ صدوق شامل ۹۷ مجلس تدوینشده طی ۱۳ ماه، یکی از آثار برجستهٔ ایشان است که ویژگیهای منحصربهفردی دارد. بااینحال، تحلیل دقیق سند و محتوای گزارشهای آن ضروری است. یافتههای پژوهش نشاندهندهٔ وجود خطاهایی در اسناد و نقل محتوای اخبار این کتاب است که بازنگری آن را ضروری مینماید. https://www.shiitestudies.com/article_722077_bb3e87e9673d64b00704d149311d9731.pdfموسسه شیعه شناسیفصلنامه علمی شیعه شناسی1735-4722218420231222An Investigation of Professor Josef van Ess’s View on Rāfiḍiyya and Their Creedsبررسی دیدگاه پروفسور فان اس در خصوص رافضیان و عقاید آنها275672207610.22034/shistu.2025.2039158.2460FAمطهرهامینیدانشجوی دانشگاه قماحمدبهشتی مهردانشگاه قمJournal Article20240822One of the important works of the German Islamist, Joseph van Ess, is the book entitled Theology and Society. A part of the first volume of this book deals with an explanation of the theological views of Shi’a. One of the Shi’a sects discussed is the Rāfiḍī Shi’a. The accurate recognition of the concept of Rāfiḍī, the definition, the scope of its instances, and even the creeds attributed to the Rāfiḍīs requires careful examination and juxtaposition of the author's scattered materials. The present article has analyzed and explored the collection of materials attributed to the Rāfiḍīs in terms of documents and contents using a “library” and “documentary analysis” method. The findings of the research show that many of the materials mentioned are documented by the Sunnite books and even with some weak chain of authorities. Besides, in those cases where the Shi‘a sources have been adduced, sometimes they are based on weak documents or the writer have ignored the evidence, interpreting the texts arbitrarily and, in some cases, cutting the hadith that leads to a misunderstanding of it. His materials have been adduced by the orientalists and require review and evaluation.یکی از آثار مهم یوزف فان اِس. اسلامشناس آلمانی، کتاب «کلام و جامعه» است. بخشی از جلد اول این کتاب به تبیین دیدگاههای کلامی شیعه اختصاص یافته است. یکی از فرقههای شیعه که دربارهٔ آن سخن گفته شده، شیعهٔ رافضی است. بازشناسی دقیق مفهوم «رافضی»، تعریف، دایرهٔ مصداقی و حتی عقاید منتسب به رافضه، نیازمند بررسی دقیق و کنار هم قرار دادن مطالب پراکندهٔ نویسنده است. مقالهٔ حاضر مجموعه مطالب منتسب به رافضیان را به لحاظ سندی و محتوایی، به شیوهٔ «کتابخانهای» و «تحلیل اسنادی» تحلیل و بررسی کرده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد بسیاری از مطالب ذکر شده مستند به کتب اهل سنت و حتی گاهی با سند ضعیف است. همچنین در مواردی که به کتب شیعی استناد شده، گاهی مبتنی بر احادیث دارای سند ضعیف بوده و یا نویسنده بدون در نظر گرفتن قراین، تفسیر به رأی کرده و حتی در بعضی موارد، تقطیع حدیث منجر به بدفهمی روایت شده است. مطالب ایشان که مستند مستشرقان است نیازمند بررسی و ارزیابی است.https://www.shiitestudies.com/article_722076_8d5bec2e57f518d7f0115f8426d21e4c.pdfموسسه شیعه شناسیفصلنامه علمی شیعه شناسی1735-4722218420231222A Comparative Examination of the Components of the Messiah and Dajjal in Sunni and Shia Hadiths: A Case of Study of Ṣaḥīḥ Muslim and Kamāl al-Dīnبررسی تطبیقی مولفه های منجی و دجال در روایات فریقین «مطالعه موردی کتب «صحیح مسلم» و «کمال الدین»»578872207510.22034/shistu.2025.2040003.2465FAمریماحدیانپژوهشگر پسادکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران0000-0002-4599-1931فتحیهفتاحی زادهاستاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران0000-0003-1633-0955Journal Article20240831Some Muslim neo-thinkers have denied the doctrine of “Mahdawiyya” by claiming that there is no mention of Mahdawiyya narrations in the two books entitled Ṣaḥīḥ, and have considered it to be derived from the Shi‘a doctrines. To examine this claim, the book Moslem’s Ṣaḥīḥ from the Sunnite sources and the book Kamāluddīn from the Shi‘a sources were selected, and the apocalyptic narrations related to the two components of “the Savior” and “the Anti-Savior” (Dajjāl) were examined using the content analysis method. Based on this analysis, it was found that Kamāluddīn mentioned the characteristics of the Savior’s reign in more details, with a frequency of 236 topics (15 percent of topics). In Moslem’s Ṣaḥīḥ, 53 topics (14 percent of topics) are related to the period of the Savior’s reign, and many of its topics are shared with those of Kamāluddīn. Besides, the topic of Dajjāl is widely used in Moslem’s Ṣaḥīḥ and accounts for 33 percent of the apocalyptic topics of that book. However, this topic is not given much attention in Kamāluddīn and constitutes only 5 percent of the topics. It was also found that the name of Imam Mahdi has not been mentioned in the narrations of Moslem’s Ṣaḥīḥ, but comparing the characteristics of the Caliph of the End Times in Moslem’s Ṣaḥīḥ with the narrations of Kamāluddīn and other reliable and consistent narrations of the Sunnite sources indicates that the Caliph in question is the very Imam Mahdi. Therefore, we may well claim that in Moslem’s Ṣaḥīḥ, the topic of Mahdawiyya and many of its aspects are considered, but they are not classified under a specific title.برخی از نواندیشان مسلمان با ادعای عدم ذکر روایات مهدویت در کتب صحیحین، عقیدهٔ «مهدویت» را انکار نموده و آن را برگرفته از عقاید شیعه دانستهاند. برای بررسی این ادعا، کتاب «صحیح مسلم» از منابع اهل سنت و کتاب «کمالالدین» از منایع شیعه انتخاب و روایات آخرالزمانی مربوط به دو مؤلفهٔ «منجی» و «دجال» با روش «تحلیل محتوا» بررسی شد. بر اساس این تحلیل، مشخص گردید کتاب «کمالالدین» با فراوانی 236 مضمون (15 درصد مضامین) با تفصیل بیشتری به ذکر ویژگیهای دوران حکومت منجی پرداخته است. در «صحیح مسلم» 53 مضمون (14 درصد مضامین) مربوط به دوران حکومت منجی بوده و بسیاری از مضامین آن مشترک با مضامین «کمالالدین» است. همچنین موضوع «دجال» در «صحیح مسلم» پرکاربرد بوده و 33 درصد از مضامین آخرالزمانی این کتاب را به خود اختصاص داده است. اما به این موضوع در کتاب «کمالالدین» چندان توجهی نشده و تنها 5 درصد مضامین را تشکیل میدهد. همچنین مشخص شد در روایات «صحیح مسلم» نام حضرت مهدى ذکر نشده، ولی مقایسهٔ ویژگىهای خلیفهٔ آخرالزمان در «صحیح مسلم» با روایات «کمالالدین» و سایر روایات معتبر و متواتر اهل سنت، بیانگر آن است که مقصود از این خلیفه، حضرت مهدی است. بنابراین میتوان گفت: در «صحیح مسلم» به موضوع «مهدویت» و بسیاری از جوانب آن توجه شده، اما تحت عنوان خاصی مطرح نشده است.https://www.shiitestudies.com/article_722075_7c3c7756e37a5741f9c9ba3a1a877f7f.pdfموسسه شیعه شناسیفصلنامه علمی شیعه شناسی1735-4722218420231222Shiite Symbolic Areas in the Arrays and Inscriptions of the Jameh Mosque of Dezfulبررسی ساحتهای نمادین شیعی در آرایهها و کتیبههای مسجد جامع دزفول8911872206110.22034/shistu.2025.2008952.2372FAحامدحیاتیاستادیار معماری دانشگاه قمJournal Article20230810The most obvious manifestation of spirituality and human’s transcendental identity can be found in the hidden layers of sacred art, and the zenith of the flourishing of the Islamic sacred architecture can be found in the construction of the Shi‘a mosques. With the advancement of the Shi‘as in financial and political fields as well as the influence of the Shi‘a religion in the soul of Shi‘a artists and architects, the construction of mosques was accompanied by spiritual identity and art as an arena for the manifestation of such doctrines. The mosque is a point for manifestation of the Islamic art, and the Congregational Mosque is considered as its greatest example. The “Congregational Mosque of Dezful” is the oldest mosque in this city, whose construction some historians have traced back to the third century AH and some others to the time of the arrival of Islam in Iran. This article aims to study and examine inscriptions and motifs whose symbolic aspect somehow contains the Shi‘a thoughts, and seeks to answer the question of what the most important symbolic Shi‘a messages reflected in the Congregational Mosque of Dezful are. This research is descriptive-analytical in its method and has been conducted with a semiotic approach. Data collection was carried out in the field and through library methods, and the analysis of the findings was qualitative. Based on the research findings, the symbolic motifs and inscriptions in the Congregational Mosque of Dezul, including various types of shamsah (images of the sun), stars, and the composition of decorations have made use of the Shi‘a numerical symbolism. The most important symbolic messages visible in the inscriptions of this mosque are the expression of the virtue, succession, imamate, and superior characteristics of Imam Ali with the Shi‘a art.بارزترین تجلیگاه معنویت و هویت متعالی انسانی را میتوان در لایههای پنهان هنر قدسی، و اوج شکوفایی هنر معماری مقدس اسلامی را میتوان در ساخت مساجد شیعی یافت. با ارتقای شیعیان در زمینههای مالی و سیاسی و نفوذ مذهب تشیع در روح هنرمندان و معماران شیعی، ساخت مساجد با هویت و هنر معنوی بهمثابهٔ جایگاه بروز چنین اعتقاداتی همراه شد. مسجد جلوهگاه هنر اسلامی است و مسجد جامع نمونهٔ اعظم آن بهشمار میآید. «مسجد جامع دزفول» کهنتـرین مسـجد این شـهر است که برخی از مورخان قدمت آن را قرن سوم هجری و برخی دیگر مصادف با ورود اسلام به ایران اعـلام کـردهاند. هدف این مقاله مطالعه و بررسی کتیبهها و نقوشی است که جنبهٔ نمادین آنها به نحوی دربر دارندهٔ تفکرات مذهب شیعه بوده و در پی پاسخ به این سؤال است که مهمترین پیامهای نمادین شیعی بازتابیافته در مسجد جامع دزفول چیست؟ این پژوهش از حیث روش، «توصیفی ـ تحلیلی» بوده که با رویکرد «نمادشناسی» به انجام رسیده است. جمعآوری اطلاعات به شیوهٔ میدانی و کتابخانهای صورتپذیرفته و تجزیه و تحلیل یافتهها کیفی است. بنا بر یافتههای تحقیق، نقوش نمادین و کتیبههای موجود در مسجد جامع دزفول شامل انواع شمسه، ستاره و ترکیببندی تزیینات نیز از نمادپردازی عددی شیعه بهره گرفته است. از مهمترین پیامهای نمادین قابل مشاهده در کتیبههای این مسجد، بیان فضیلت، جانشینی، امامت و ویژگیهای برتر حضرت علی<sup> </sup>با هنر شیعی است.https://www.shiitestudies.com/article_722061_975b0d6af1bdddcb637932b9485714d3.pdfموسسه شیعه شناسیفصلنامه علمی شیعه شناسی1735-4722218420231222The Metaphor of the Container and the Contained (A theory on the Nature of Revelation)استعاره ظرف و مظروف (نظریه ای در باب ماهیت وحی)11913872207410.22034/shistu.2025.2044996.2485FAسیدصادقحقیقتهیأت علمی پژوهشکده امام خمینی، تهران0000-0002-1850-0789Journal Article20241104Revelation acquires a special identity according to its specific context. The contained component of the infinite existence is God’s transcendental and infinite light manifested in different containers in different forms. Although God is infinite, the Prophet, due to his being a creature (circumscribed) and limited, understands the divine word in a special way. Revelation is the transfer of the infinite source into the Prophet’s specific container, to the extent of his human capacity, in a specific time and place. God’s existence is infinite, and the Prophet’s heart and tongue were different mirrors, each reflecting that source in some way. According to the findings of the article, the Quran must be understood in a contextual way, because the text cannot be understood without being placed in political and social contexts. The verses of the Quran are not a set of transcendental and timeless instructions regardless of the contextual conditions. The Linguistic limitations return both to context and to the Prophet’s personality dimensions. While some religious intellectuals consider all political and social rulings of the Quran as temporal, according to the selected theory, some rulings (such as jihad) can be inferred from the Quran (and narrations) by the method of ijtihad (i.e. legal reasoning). The method for examining the nature of revelation is documentary, exegetical and through legal reasoning.وحی به حسب زمینهٔ خاص خود، تشخص ویژه پیدا میکند. مظروف وجود لایتناهی باریتعالی و نور بینهایت اوست که در ظروف مختلف، به اشکال متفاوتی ظاهر میشود. هرچند خداوند نامتناهی است، اما پیامبر با توجه به مخلوق (و محاط) بودن و محدودیت، کلام الهی را به شکلی خاص درک میکند. وحی عبارت است از: انتقال منبع بینهایت در ظرف خاص نبی، به قدر طاقت بشری، در زمان و مکان خاص. وجود خدا نهایتی ندارد و قلب و زبان پیامبران آینههای متفاوتی بودند که هریک به نوعی آن منبع را بازتاب میدادند. بر اساس یافتههای مقاله، قرآن را باید به شکل زمینهگرایانه فهمید؛ زیرا متن نمیتواند بدون قرار گرفتن در زمینههای سیاسی و اجتماعی درک شود. آیات قرآن مجموعه دستورهای فرازمانی و فرامکانی - بدون توجه به شرایط زمینهای - نیست. محدودیتهای زبانشناختی، هم به زمینهها بازگشت میکنند، هم به ابعاد شخصیتی پیامبر. در حالی که برخی روشنفکران دینی همهٔ احکام سیاسی و اجتماعی قرآن را زمانمند میدانند، بر اساس نظریهٔ مختار، احکامی (همچون جهاد) میتوانند با روش اجتهادی از قرآن (و روایات) استنباط شوند. روش بررسی بحث ماهیت وحی، «اسنادی، تفسیری و اجتهادی» است. https://www.shiitestudies.com/article_722074_a3ddbe3ad8b702f5beaba476193ad45f.pdfموسسه شیعه شناسیفصلنامه علمی شیعه شناسی1735-4722218420231222The Investigation of Attributing a Belief In the Twelfth Shi‘a Imam’s Death to Abu Sahl Nowbakhtiبررسی نسبت اعتقاد به وفات امام دوازدهم به ابوسهل نوبختی13916272207110.22034/shistu.2025.2045376.2489FAمهدیهپاکروانگروه پژوهشی پویافکر، تهران، ایران0009-0003-1820-1337سعیدطاوسی مسروراستادیار فلسفه و کلام دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران0000-0003-3277-4417Journal Article20241112Abu Sahl al-Nowbakhti (311 AH) was one of the prominent Shi‘a theologians during the period of the Lesser Occultation. Muhammad ibn Ishaq al-Nadim made a claim regarding Abu Sahl’s belief in the death of the twelfth Imam, examined in this article. Nadim considers Abu Sahl as one of the great Shi‘a scholars and attributes to him a belief that contradicts the common belief of the Twelver Shi‘a that Imam Mahdi is alive. After introducing Abu Sahl as one of the great virtuous Shi‘a scholars who had a group of theologians as his pupils, he writes, “He believed that Muhammad ibn al-Hasan was the Imam, but he died during the Occultation and his son took over the Imamate after him.” The present study criticizes this claim with a critical approach and analysis of the opinions raised about it. By examining issues such as Abu Sahl's high position among the Shi‘a theologians, the rarity of Nadim's opinion, the statements of Western scholars, the extant writings of Abu Sahl, and the silence of other sources regarding this belief, the results show that there are insufficient reasons for accepting that claim. By presenting and analyzing alternative hypotheses (i.e., taqiyyah or “dissimulation”, change of belief, Nadim's error, and addition to the book entitled al-Fihrist), the possibility of Nadim's error or addition is strengthened. The importance of this study lies not only in examining Abu Sahl's personal perspective, but also in preparing the ground for a better understanding of the history of the Shi‘a thought and the formation of Twelver Shi‘a doctrines.ابوسهل نوبختی(311ق) از متکلمان برجستهٔ شیعه در دورهٔ غیبت صغراست. محمد بن اسحاق ندیم دربارهٔ اعتقاد ابوسهل به وفات امام دوازدهم ادعایی کرده که این مقاله به بررسی آن پرداخته است. ندیم، ابوسهل را یکی از بزرگان شیعه دانسته و به وی عقیدهای نسبت داده که با باور رایج شیعه دوازدهامامی مبنی بر زنده بودن امام مهدی مغایر است. وی بعد از معرفی ابوسهل بهعنوان یکی از کبار علما و فضلای شیعه که در محضرش جماعتی از متکلمان حضور مییافتند، مینویسد: وی معتقد بود: محمد بن الحسن امام است، ولی در غیبت درگذشته و پسرش به جای او امر امامت را عهدهدار میشود. پژوهش پیش رو با رویکرد انتقادی و تحلیل آراء مطرحشده دربارهٔ این ادعا، آن را نقد کرده است. نتایج با بررسی مواردی همچون جایگاه والای ابوسهل در میان متکلمان شیعه، تفرد قول ندیم، اقوال محققان غربی، مکتوب باقیمانده از ابوسهل و سکوت سایر منابع دربارهٔ این عقیده نشان میدهد که دلایل کافی برای پذیرش این ادعا وجود ندارد. با ارائه و تحلیل فرضیات جایگزین (یعنی تقیه، تغییر اعتقاد، خطای ندیم و الحاق به کتاب <em>الفهرست</em>)، احتمال خطای ندیم یا الحاق، قوّت میگیرد<strong>.</strong> اهمیت این پژوهش نهتنها در بررسی دیدگاه شخصی ابوسهل، بلکه در زمینهسازی برای درک بهتر تاریخ اندیشهٔ شیعه و شکلگیری اعتقادات شیعه دوازدهامامی است<strong>.</strong>https://www.shiitestudies.com/article_722071_9f7ee6a45d6ca3cc70a89b2769cf8b7a.pdf