موسسه شیعه شناسی فصلنامه علمی شیعه شناسی 1735-4722 21 84 2023 12 22 Shiite Symbolic Areas in the Arrays and Inscriptions of the Jameh Mosque of Dezful بررسی ساحت‌های نمادین شیعی در آرایه‌ها و کتیبه‌های مسجد جامع دزفول 89 118 722061 10.22034/shistu.2025.2008952.2372 FA حامد حیاتی استادیار معماری دانشگاه قم Journal Article 2023 08 10 The most obvious manifestation of spirituality and human’s transcendental identity can be found in the hidden layers of sacred art, and the zenith of the flourishing of the Islamic sacred architecture can be found in the construction of the Shi‘a mosques. With the advancement of the Shi‘as in financial and political fields as well as the influence of the Shi‘a religion in the soul of Shi‘a artists and architects, the construction of mosques was accompanied by spiritual identity and art as an arena for the manifestation of such doctrines. The mosque is a point for manifestation of the Islamic art, and the Congregational Mosque is considered as its greatest example. The “Congregational Mosque of Dezful” is the oldest mosque in this city, whose construction some historians have traced back to the third century AH and some others to the time of the arrival of Islam in Iran. This article aims to study and examine inscriptions and motifs whose symbolic aspect somehow contains the Shi‘a thoughts, and seeks to answer the question of what the most important symbolic Shi‘a messages reflected in the Congregational Mosque of Dezful are. This research is descriptive-analytical in its method and has been conducted with a semiotic approach. Data collection was carried out in the field and through library methods, and the analysis of the findings was qualitative. Based on the research findings, the symbolic motifs and inscriptions in the Congregational Mosque of Dezul, including various types of shamsah (images of the sun), stars, and the composition of decorations have made use of the Shi‘a numerical symbolism. The most important symbolic messages visible in the inscriptions of this mosque are the expression of the virtue, succession, imamate, and superior characteristics of Imam Ali with the Shi‘a art. بارزترین تجلی­گاه معنویت و هویت متعالی انسانی را می­توان در لایه­های پنهان هنر قدسی، و اوج شکوفایی هنر معماری مقدس اسلامی را می­توان در ساخت مساجد شیعی یافت. با ارتقای شیعیان در زمینه­های مالی و سیاسی و نفوذ مذهب تشیع در روح هنرمندان و معماران شیعی، ساخت مساجد با هویت و هنر معنوی به‌مثابهٔ جایگاه بروز چنین اعتقاداتی همراه شد. مسجد جلوه‌گاه هنر اسلامی است و مسجد جامع نمونهٔ اعظم آن به‌شمار می‌آید. «مسجد جامع دزفول» کهن­تـرین مسـجد این شـهر است که برخی از مورخان قدمت آن را قرن سوم هجری و برخی دیگر مصادف با ورود اسلام به ایران اعـلام کـرده‌اند. هدف این مقاله مطالعه و بررسی کتیبه­ها و نقوشی است که جنبهٔ نمادین آنها به نحوی دربر دارندهٔ تفکرات مذهب شیعه بوده و در پی پاسخ به این سؤال است که مهم­ترین پیام­های نمادین شیعی بازتاب‌یافته در مسجد جامع دزفول چیست؟ این پژوهش از حیث روش، «توصیفی ـ تحلیلی» بوده که با رویکرد «نمادشناسی» به انجام رسیده است. جمع­آوری اطلاعات به شیوهٔ میدانی و کتابخانه­ای صورت‌پذیرفته و تجزیه و تحلیل یافته­ها کیفی است. بنا بر یافته‌های تحقیق، نقوش نمادین و کتیبه­های موجود در مسجد جامع دزفول شامل انواع شمسه، ستاره و ترکیب­بندی تزیینات نیز از نمادپردازی عددی شیعه بهره­ گرفته است. از مهم­ترین پیام­های نمادین قابل مشاهده در کتیبه­های این مسجد، بیان فضیلت، جانشینی، امامت و ویژگی­های برتر حضرت علی†با هنر شیعی است. https://www.shiitestudies.com/article_722061_975b0d6af1bdddcb637932b9485714d3.pdf