Shi'ite Studies

Shi'ite Studies

The Shiites and the Knowledge of ‘Recitation’ in the Three First Centuries of Islam

Document Type : Original Article

Author
esmail esbati
ف
10.22034/shistu.2023.541039.2141
Abstract
The knowledge of ‘recitation’ is one of the sciences formed among Muslims in relation with the Quran and much spread out gradually.  The importance of the Quran among Muslims has caused the importance of the sciences related to it, and the knowledge of ‘recitation’ is no exception. The role of the Shiites in this knowledge and the level of their efforts are among items not considered much, and even sometimes completely ignored. The present article uses a descriptive-analytical method and library data, and seeks through introducing the most important Shiite reciters of the three first centuries to explain some part of the Shiite efforts in that knowledge. To do so, it is enough to refer to the efforts by the Shiite Imams in regard with teaching recitation and educating pupils in that discipline, to the extent that some of the best-known Muslim reciters are enumerated among the Shiites or the disciples of the purified Imams. Besides, the Shiites have composed numerous books in that regard. On the other hand, based on the studies conducted, the idea of ‘Shiite beliefs of some well-known reciters such as ‘Asem, Hamza and Kasa‘i’ – proposed since long ago and accepted in later centuries – is challenged; and, finally, a list of the Shiite-Imami reciters (25 persons), Zeydi reciters (5 persons), and reciters with a Shiite proclivity (9 persons) is presented.

Highlights

1. امامان شیعه نقش بسزایی در شکوفایی علم قرائت داشته‌اند. امام علی7 مهم‌ترین قاری قرآن است که مشهورترین طریق قرائت قرآن در بین مسلمانان به ایشان می‌رسد. ایشان شاگردان بزرگی در زمینه قرائت قرآن (مانند ابن عباس و ابوعبدالرحمن سلمی) داشته‌اند. دیگر امامان نیز در زمینه قرائت قرآن فعالیت‌هایی داشته‌اند که گزارش‌های پراکنده‌ای از این فعالیت‌ها به دست ما رسیده است؛ چنان که سعید بن مسیّب می‌گوید: «ان القراء کانوا لایخرجون إلى مکة حتى یخرج علی بن الحسین.» (طوسی، 1404ق، ج‌1، ص‌333) امام صادق7 هم در زمینه قرائت قرآن شاگردانی تربیت کرده‌اند و - چنان که گذشت - قاریان مشهوری مانند حمزه بن حبیب از شاگردان ایشان بوده‌اند.

2. شیعیان در دانش قرائت در سه قرن نخست فعالیت داشته و به تربیت شاگردان، تألیف کتاب و آموزش قرائت قرآن پرداخته‌اند. اسامی قاریان شیعی، متشیع و زیدیان در جدول ذیل آمده است:

3. عالمان شیعه در زمینه تألیف کتاب‌های قرائت نیز کوشا و بلکه پیشگام بوده‌اند و اولین کتاب قرائت در بین مسلمانان به وسیله ابان بن تغلب تألیف شد.

4. با وجود تلاش‌های شیعیان در زمینه دانش قرائت، با مقایسه این تلاش‌ها با فعالیت‌های علمی شیعه در زمینه سایر علوم اسلامی مانند تفسیر، حدیث، تاریخ، کلام و فقه شاهد رونق کمتر دانش قرائت در مقایسه با این علوم هستیم. البته این احتمال نیز وجود دارد که تلاش‌های آنها در این زمینه کمتر ثبت شده و کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

Keywords
reciting
classes of Shiite reciters
books of recitation
Ahl al-Bayt’s recitation
seven reciters
Subjects
1.                  ابطحی، سید علی (1417ق)، تهذیب المقال فی تنقیح کتاب رجال النجاشی، ط. الثانیه، قم، ابن المؤلف السید محمد.
2.                  ابن اثیر جزری (1386ق / 1996م)، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر - دار بیروت.
3.                  ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (1390ق / 1971م)،‌ لسان المیزان، ط. الثانیه، بیروت، مؤسسة الأعلمی.
4.                  ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (1404ق / 1984م)، تهذیب التهذیب، بیروت، دارالفکر.
5.                  ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (1415ق)،‌ الاصابة فی معرفة الصحابه، بیروت، دارالکتب العلمیه. 
6.                  ابن حنبل، احمد (1408ق)، العلل، تحقیق وصی الله بن محمود عباس، ریاض، دارالخانی. 
7.                  ابن حنبل، احمد (بی‌تا)، المسند، بیروت، دارصادر. 
8.                  ابن داوود حلی، حسن بن علی (1392ق / 1972م)،‌ کتاب الرجال، نجف، منشورات مطبعة الحیدریه.
9.                  ابن سعد، محمد (بی‌تا)، الطبقات الکبری، بیروت، دارصادر. 
10.             ابن شهر آشوب (بی‌تا)، معالم العلما، قم، بی‌نا.
11.             ابن عدی، عبدالله (1409ق/1988م)، الکامل، بیروت، دارالفکر.
12.              ابن قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم (بی‌تا)، المعارف، تحقیق دکتور ثروت عکاشه، قاهره، دارالمعارف.
13.             ابن ماکولا، علی بن هبة الله (بی‌تا)، الاکمال، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
14.             ابن ندیم، محمد بن اسحاق (بی‌تا)، الفهرست، تحقیق رضا تجدد، قم، بی‌نا.
15.             اردبیلی، محمدعلی (بی‌تا)، جامع الرواة، قم، مکتبة المحمدیة.
16.             امین، سید حسن (1417ق)، الاسماعیلیون و المغول و نصیرالدین طوسی، ط. الثانیه، قم، مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیه.
17.             امین، سید محسن (بی‌تا)، أعیان الشیعه، تحقیق و تخریج حسن الأمین، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات.
18.             انصاری، محمد حیاة (بی‌تا)، معجم الرجال و الحدیث، نسخه مکتبة اهل البیت علیهم السلام.
19.             آقا بزرگ طهرانی (1403ق/ 1983م)، الذریعة الی تصانیف الشیعه، بیروت، دار الأضواء.
20.             آقا بزرگ طهرانی، محمد محسن (بی‌تا)، الذریعة الی تصانیف الشیعه، بیروت، دار الأضواء.
21.             بحر العلوم، سید مهدی (1363)، الفوائد الرجالیه، تحقیق و تعلیق محمد صادق بحرالعلوم، تهران، مکتبة الصادق.
22.             بخاری، محمد بن اسماعیل (بی‌تا)، تاریخ الکبیر، دیار بکر، المکتبة الإسلامیه.
23.             برقی، احمد بن محمد بن خالد، (1370ق/1330 ش)، المحاسن، تهران، دار الکتب الاسلامیه.
24.             برقی، احمد بن محمد بن خالد، (1419ق /1377ش)، رجال البرقی، تحقیق: جواد قیومی، قم، قیوم.
25.             بروجردی، سید علی (1410ق)، طرائف المقال، تحقیق سید مهدی رجائی، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
26.             بغدادی، اسماعیل باشا (بی‌تا)، ایضاح المکنون، تصحیح محمد شرف‌الدین یالتقایا، رفعت بیلگه الکلیسی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی. 
27.             بغدادی، اسماعیل باشا (بی‌تا)، هدیة العارفین، بیروت، دارإحیاء التراث العربی.
28.             بهبهانی، وحید (1415ق)، فوائد الرجالیه، قم، مجمع الفکر الإسلامی.
29.             تبریزی، علی بن موسی (1414ق)، مرآت الکتب، تحقیق محمد علی الحائری، قم، مکتبة آیة‌الله العظمى المرعشی العامه.
30.             تفرشی، مصطفی (1418ق)، نقد الرجال، تحقیق مؤسسه آل البیت، قم، آل البیت.
31.             ثقفی، إبراهیم بن محمد (بی‌تا)، الغارات، تحقیق سید جلال‌الدین الحسینی الأرموی المحدث، بی‌جا، بی نا.
32.             حاجی خلیفة، مصطفی بن عبدالله کتاب چلبی (بی‌تا)، کشف الظنون، بیروت، دارإحیاء التراث العربی.
33.             حاکم النیسابوری، محمد بن عبدالله (بی‌تا)، المستدرک علی الصحیحین، إشراف یوسف عبدالرحمن المرعشلی، بی‌جا، بی‌نا.
34.             حر عاملی، محمد بن حسن (بی‌تا)، امل الآمل، تحقیق سید احمد حسینی، بغداد، مکتبة الأندلس.
35.             حسین بن عبدالوهاب (1369)، عیون المعجزات، نجف، محمد کاظم الشیخ صادق الکتبی.
36.             حلی، حسن بن یوسف (1417ق)، خلاصة الاقوال، تحقیق جواد قیومی، قم، مؤسسة نشر الفقاهه. 
37.             خطیب بغدادی، محمد بن عبدالله (1417ق)، تاریخ بغداد، دراسة و تحقیق مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه. 
38.             خطیب تبریزی، محمد بن عبدالله (بی‌تا)، الاکمال فی اسماء الرجال، قم، مؤسسة أهل‌البیت علیهم السلام.
39.             خلیفه بن خیاط (بی‌تا)،  تاریخ خلیفه بن خیاط، بیروت، دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
40.             خوئی، سید ابوالقاسم (1395ق/ 1975م)، البیان فی تفسیر القرآن، ط. الرابعه، بیروت، دارالزهراء للطباعة والنشر والتوزیع.
41.             خوئی، سید ابوالقاسم (1413ق)، معجم رجال الحدیث، ط. الخامسه، بی‌جا، بی‌نا.
42.             ذهبی، شمس‌الدین (1382ق)، میزان الاعتدال، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دارالمعرفه. 
43.             ذهبی، شمس‌الدین (1407ق)، تاریخ الاسلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمرى، بی‌جا، دار الکتاب العربی.
44.             ذهبی، شمس‌الدین (1413ق)، سیر اعلام النبلاء، اشراف و تخریج شعیب الأرنؤوط، تحقیق حسین الأسد، ط. السابعه، بیروت، مؤسسة الرساله.
45.             ذهبی، شمس‌الدین (1431ق / 1969م)، معرفة القراء الکبار علی الطبقات و الاعصار، مصر، دارالکتب الحدیثه.
46.             رازی، عبدالرحمن بن محمد (1371ق / 1952م)، الجرح و التعدیل، بیروت، دارإحیاء التراث العربی.
47.             رحمان ستایش، محمد کاظم (1385)، آشنایی با کتب رجالی شیعه، تهران، سمت - دانشکده علوم حدیث.
48.             زرکلی، خیرالدین (1980م)، الأعلام، ط. الخامسه، بیروت، دارالعلم للملایین.
49.             سمعانی، عبدالکریم بن محمد (1408ق / 1988م)، الأنساب، تقدیم و تعلیق عبدالله عمر البارودی، بیروت، دارالجنان للطباعة و النشر و التوزیع.
50.             سید إعجاز حسین (1409ق)، کشف الحجب و الأستار، قم، مکتبة آیة‌الله العظمى المرعشی النجفی.
51.             سید بن طاووس (1416ق)، الملاحم و الفتن، اصفهان، مؤسسة صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه.
52.             ‌سید بن طاووس علی بن موسی (1419ق/ 1998 م)، فرحة الغری، بی‌جا، مزکز الغدیر للدراسات الاسلامیه.
53.             شبستری، عبدالحسین (1418ق)، الفائق فی رواة و اصحاب الامام الصادق (علیه السلام)، قم، مؤسسة النشر الإسلامی.
54.             شوشتری، محمد تقی (1419ق)، قاموس الرجال، قم، مؤسسه نشر اسلامی.
55.             صدر، سید حسن (بی‌تا)، تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام، تهران، اعلمی.
56.             صدوق محمد بن علی (1338)، معانی الاخبار، تصحیح و تعلیق علی اکبر غفاری، قم، انتشارات اسلامی.  
57.             صدوق محمد بن علی (1362)، الخصال، تصحیح و تعلیق علی اکبر غفاری، قم، انتشارات اسلامی.
58.             صدوق محمد بن علی (1362)، کمال‌الدین و تمام النعمه، تصحیح و تعلیق علی اکبر غفاری، قم، انتشارات اسلامی.
59.             صدوق محمد بن علی (1417ق)، الامالی، قم، مؤسسة بعثت.  
60.             صفدی، صلاح‌الدین (2000)، الوافی بالوفیات، تحقیق أحمد الأرناؤوط و ترکی مصطفى، بیروت، دارإحیاء التراث.
61.             طبسی، محمد جعفر (1420ق)، رجال الشیعة فی أسانید السنة، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة.
62.             طوسی محمد بن حسن (1404ق)، اختیار معرفة الرجال، تصحیح و تعلیق میرداماد استرآبادی، تحقیق سید مهدی رجائی، قم، مؤسسة آل البیت‰.
63.             طوسی محمد بن حسن (1407ق)، الخلاف، تحقیق جماعة من المحققین، قم، مؤسسة النشر الإسلامی.
64.             طوسی محمد بن حسن (1411ق)، الغیبة، تحقیق الشیخ عبادالله الطهرانی و الشیخ علی احمد ناصح، قم، مؤسسة معارف اسلامی.
65.             طوسی محمد بن حسن (1414ق)، الامالی، تحقیق مؤسسة بعثت، قم، دارالثقافه.
66.             طوسی محمد بن حسن (1415ق)، رجال، تحقیق جواد قیومی، قم، انتشارات اسلامی.
67.             طوسی محمد بن حسن (1417ق)، الفهرست، تحقیق جواد قیومی، قم، نشر الفقاهه.
68.             عبدالغنی الازدی (1410ق/ 1989 م.)، کتاب المتوارین، دمشق، دارالقلم.
69.             عجلی،‌ احمد بن عبدالله (1405ق)، معرفة الثقات، مدینه، مکتبه الدار.
70.             عرفانیان، غلامرضا (1417ق)، مشایخ الثقات، قم، مؤسسة النشر الإسلامی.
71.             عمر بن شاهین (1411ق)، فضائل سیدة النساء، تحقیق ابوإسحاق الحوینی الأثری، قاهره، مکتبة التربیة الإسلامیة. 
72.             العنزی، کامل بن سعود (1441ق/2022م)، «الامام ابوجعفر الرؤاسی و علم القراءات القرآنیه»، مجله الدراسات الاسلامیه، ج32، ص17ـ 49، ریاض.
73.             فضل بن شاذان (1363)، الایضاح، تحقیق سید جلال‌الدین الحسینی الأرموی المحدث، تهران، دانشگاه تهران. 
74.             قزوینی رازی، عبدالجلیل (1358)، النقض معروف به بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض، تحقیق جلال‌الدین محدث ارموی، تهران، انجمن آثار و مفاخر ملی.
75.             قفطی، علی بن یوسف (2004)، انباه الرواه علی انباه النحاه، بیروت، مکتبه العصریه.
76.             کرباسی خراسانی، محمد جعفر (1425ق / 1383ش)، إکلیل المنهج فی تحقیق المطلب، قم، دارالحدیث.
77.             مجلسی، محمد باقر (1403ق / 1983م)، بحارالانوار، ط. الثانیه، بیروت، الوفاء.
78.             مدنى، سید على‌خان (1397ق)، الدرجات الرفیعة فی طبقات الشیعة، تحقیق و تقدیم سید محمد صادق بحرالعلوم، قم، منشورات مکتبة بصیرتی.
79.             مزی، جمال‌الدین (1406ق / 1985م)، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، تحقیق و ضبط و تعلیق بشار عواد معروف، بیروت، مؤسسة الرساله.
80.             مفید، محمد بن محمد بن نعمان (1414ق)، الامالی، تحقیق حسین استاد ولی و علی اکبر غفاری، ط. الثانیه، بیروت، دارالمفید.
81.             مفید، محمد بن محمد بن نعمان (بی‌تا)، الارشاد، ط. العاشره، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام. 
82.             منتجب‌الدین رازی، علی بن عبدالله (1366ش)، فهرست منتجب‌الدین، تحقیق سید جلال‌الدین محدث الأرموی، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
83.             منقری، نصر بن مزاحم (1403ق)، وقعه الصفین، قم، منشورات مکتبة آیة‌الله العظمى المرعشی النجفی.
84.             میرزای نوری، حسین (1408ق / 1987م)، مستدرک الوسائل، بیروت، تحقیق و نشر مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث. 
85.             میرزای نوری، حسین (1415ق)، خاتمة مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، تحقیق و نشر مؤسسة آل البیت علیهم السلام.
86.             نجاشی، احمد بن علی (1416ق)، رجال النجاشی، ط. الخامسه، قم، انتشارات اسلامی.
87.             نمازی شاهرودی، علی (1412ق)، مستدرکات علم رجال الحدیث، تهران، ناشر فرزند مؤلف، چاپ شفق.
88.             هیثمی، نورالدین علی بن ابی بکر (1408ق / 1988م)، مجمع الزوائد، بیروت، دارالکتب العلمیه.
89.             یاقوت حموی (1400ق)، معجم الادباء، بیروت، دارالفکر.
Shi'ite Studies
Volume 20, Issue 78
Spring 2022
Pages 67-98