رابطه سادات و حاکمیت؛ مبانی و معیارهای نفوذ سیاسی و اقتدار سادات در حکومت ایلخانان مغول

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار و مدیر گروه تاریخ دانشگاه شهید چمران اهواز

2 دانشجوی دکتری دانشگاه چمران اهواز

چکیده

سادات به عنوان خاندان پیامبر9، در تاریخ اسلام و ایران دوره اسلامی، به عنوان گروهی متمایز جایگاه ویژه­ای داشتند. انتساب آن‌ها به خاندان پیامبر9 سبب شد که در میان جامعه ایران نیز مورد احترام قرار گرفتند. با شکل­گیری نهادی به نام نقابت، سادات به صورت یک گروه کاملاً مشخص و سازمان‌دهی‌شده درآمدند. که از منزلت خاصی برخوردار بودند. با حمله چنگیز به ایران و سپس برچیده ‌شدن خلافت عباسی، سادات جزء افرادی بودند که نه‌تنها دچار ضعف جایگاه نشدند بلکه بالعکس نفسی تازه کرده و حتی دوباره منصب نقابت که کار آن رسیدگی به امور سادات بود، احیا شد. هدف از این پژوهش، بررسی جایگاه و منزلت سادات در ساختار حاکمیت ایلخانی است. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی، به این پرسش پاسخ می‌دهد که با توجه به جایگاه سادات در دوره ایلخانان و گرایش اولجایتو به تشیع و سادات، آنان چه جایگاهی در ساختار حاکمیت به دست آوردند؟ یافته­های پژوهش، نشان می­دهد که  منزلت این گروه در جامعه­ ایرانی و خودآگاهی درونی سادات در بالا بردن جایگاه خویش در دستگاه حکومت ایلخانی نقشی به‌سزا داشت، ولی با وجود تکریم سادات، این گروه در دوره ایلخانی به ندرت توانستند به پست­های مهم و حساسی مانند وزارت و یا صاحب­دیوانی دست یابند و به نظر می‌رسد، این نتیجه ساختار دیوانی با غلبه­ مذهب سنتی است که، اجازه نمی­داد سادات به این عرصه وارد شوند.

  1. آقاجری، سیدهاشم و حسن الله­یاری، «تحول و تنوع مفهوم سیادت در عرصه صفویه»، فصلنامه مطالعات تاریخ اسلام، سال سوم، شماره 9، سال 1390.
  2. ابن­بطوطه، شمس­الدین، سفرنامه ابن‌بطوطه، تهران: آگه، 1376.
  3. ابن­عنبه، جمال­الدین احمد، عمدة­الطالب فی انساب آل‌ابی­طالب، تحقیق سیدمهدی رجایی، قم:
    مکتبة سماحة آیة­العظمی المرعشی النجفی الکبری، الخزانه العالمیه، لمخطوطات الاسلامیه،
    1383.
  4. ـــــــــــــــــــــــــــ ، الفصول­الفخریه، به اهتمام سیدجلال­الدین محدث ارموی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1363.
  5. ابن­فوطی، عبدالرزاق، حوادث­الجامعه،  ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1381.
  6. الهی­زاده، محمدحسن و راضیه سیروسی، «نهاد نقابت در خراسان طی قرون چهارم و پنجم هجری»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی شیعه­شناسی)، سال هشتم، شماره32، سال 1389.
  7. باسورث، ادموند کلیفورد، تاریخ غزنویان، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، 1362.
  8. بحرانی­پور، علی و سیده‌زهرا زارعی، «خاستگاه­های اقتدار و مقبولیت اجتماعی سلسله آل‌اینجو (725ـ754ق)»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا  ")، سال بیستم، دوره جدید، شماره8، 1389.
  9. بیانی، شیرین، دین و دولت در ایران عهد مغول، ویراسته­ هادی عالم‌زاده و رضا فرخ فال، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1371.
  10. ترکمنی­آذر، پروین، تاریخ سیاسی شیعیان اثنا عشری در ایران (از ورود مسلمانان به ایران تا تشکیل حکومت صفویه)، قم: شیعه‌شناسی، 1383.
  11. جوینی، عطاملک، تاریخ جهانگشا، به اهتمام محمد قزوینی، لیدن هلند: چاپخانه بریل،
    1329.
  12. حافظ ابرو، عبدالله، جغرافیای حافظ ابرو، تصحیح صادق سجادی، تهران: میراث مکتوب،
    1378.
  13. حسنی، ابن­شهاب‌الدین­حسن، جامع‌التواریخ­ حسنی، نسخه­خطی شماره 11330، (فیلموتیک) کتابخانه ملی ایران.
  14. خواندمیر، غیاث­الدین‌بن‌همام­الدین حسینی، حبیب­السیر فی اخبار افراد البشر، زیرنظر محمد دبیرسیاقی، تهران: کتاب‌فروشی خیام، 1362.
  15. ـــــــــــــــــــــــــــ ، دستورالوزراء، تصحیح سعید نفیسی، تهران: اقبال، 1317.
  16. شوشتری، نورالله، مجالس­المؤمنین، تصحیح ابراهیم عرب‌پور و دیگران، مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی، 1392.
  17. زرگری‌نژاد، غلامحسین، تاریخ صدر اسلام (عصر نبوت)، تهران: سمت، 1390.
  18. عالمی، سیدمحمدرضا، «درآمدی بر نسب­نگاری طالبیان»، فصلنامه تاریخ اسلام، سال سیزدهم، شماره اول، شماره مسلسل49، سال 1391.
  19. عباسی، جواد، «سادات در دوره مغول»، فصلنامه تاریخ اسلام، سال سوم، شماره مسلسل 12، سال 1381.
  20. عتبی، محمد‌بن‌عبدالجبار، ترجمه تاریخ یمینی، ترجمه ابوالشرف ناصح‌بن‌ظفر جرفاذقانی، تصحیح جعفر شعار، تهران: علمی و فرهنگی، 1382.
  21. فخرایی، سیده‌سوسن و علی‌محمد ولوی و فاطمه جمیلی کهنه‌شهری، «منزلت اجتماعی و جایگاه سیاسی نخبگان شیعه امامیه در قرون چهارم تا ششم قمری براساس گزارش کتاب النقض»، شیعه­شناسی، شماره32، سال 1389.
  22. فصیحی خوافی، فصیح احمد، مجمل فصیحی، تصحیح محمود فرخ، مشهد: کتاب‌فروشی باستان، 1339.
  23. کاشانی، ابوالقاسم، تاریخ الجایتو، به اهتمام مهین مهبلی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب،
    1348.
  24. کتبی، محمود، تاریخ آل‌مظفر، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر، 1364.
  25. کریمی، علیرضا، «نقابت و نقیبان در ایران عصر ایلخانی»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی پژوهش‌نامه­ تاریخ اسلام، سال اول، ش 1، سال 1390.
  26. کلبرگ، إتان، کتابخانه ابن‌طاووس و احوال و آثار او، مترجمان سیدعلی قرائی و رسول جعفریان، قم: کتابخانه عمومی آیت­الله­العظمی مرعشی نجفی، 1371.
  27. نخجوانی، محمد‌بن‌هندوشاه، دستورالکاتب فی تعیین المراتب، تصحیح عبدالکریم علی اوغلی‌زاده، مسکو: دانش، 1964، 1971،  1976.
  28. ماوردی، ابوالحسن، آیین حکمرانی، ترجمه حسین صابری، تهران: علمی و فرهنگی،
    1383.
  29. مرعشی، میرسیدظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، تهران: مؤسسه مطبوعاتی شرق، 1345.
  30. معلقات سبع، ترجمه عبدالمحمد آیتی، ویراسته موسی اسوار، تهران: سروش، 1371.
  31. منتظرالقائم، اصغر و رقیه عرب‌جعفری، «سیدبن­طاووس و مسأله سقوط بغداد»، مشکوه، شماره 99، سال 1387.
  32. منز، بئاتریس، قدرت و سیاست و مذهب در ایران عهد تیموری، ترجمه جواد عباسی، مشهد: دانشگاه فردوسی، 1390.
  33. نیکلسون، رینولد، تاریخ ادبیات عرب، ترجمه کیواندخت کیانی، تهران: رایزن،
    1369.
  34. وبر، ماکس، اقتصاد و جامعه، ترجمه­ عباس منوچهری و مهرداد ترابی­نژاد و مصطفی عمادزاده، تهران: سمت، 1384.
  35. وصاف شیرازی، عبدالله‌بن‌فضل­الله، تجزیةالامصار و تزجیةالاعصار، نسخه خطی با شماره ثبت8267، (فیلموتیک) کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
  36. همدانی، رشیدالدین، جامع­التواریخ، تصحیح محمد روشن و مصطفی موسوی، تهران: نشر البرز، 1373.
  37. ـــــــــــــــــــــــــــ ، تاریخ مبارک غازانی، تصحیح کارل یان، هرتفرد: استفن اوستین، 1940.