راهبرد شیعیان در مواجهه با نهادهای قدرت در دو قرن پایانی خلافت عباسی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو علمی گروه تاریخ فرهنگ و تمدن دانشگاه پیام نور

چکیده

دو قرن پایانی خلافت عباسیان، دوره‌ای همراه با تحولات مهم و هم‌چنین متفاوت برای شیعیان بود. از نیمه قرن پنجم، بخش مهمی از سرزمین‌های اسلامی زیر سلطه سلجوقیان و سپس خوارزمشاهیان قرار گرفت. سلجوقیان پیرو و مدافع اهل‌سنت بودند، اما روابط آن‌ها با خلافت عباسی فراز و نشیب‌های زیادی داشت. خوارزمشاهیان نیز خود به عنوان یک مدعی در برابر خلافت ظاهر شدند. شیعیان به عنوان یک گروه تأثیرگذار و نقش‌آفرین در عرصه فرهنگ و سیاست، در مواجهه با دو نهاد سلطنت و خلافت چه نقشی داشتند و چه راهبردی در پیش گرفتند؟ تبیین مواضع و نقش شیعیان، مؤید این نکته است که آن‌ها در این مقطع در مواجهه با قدرت، استراتژی مشخص داشتند و رویکرد آن‌ها، تعامل با نهادهای قدرت و مشارکت در قدرت سیاسی برای حفظ امنیت و توسعه مسیر پیشرفت برای مکتب تشیع بوده است.

کلیدواژه‌ها


  1. ابن‌اثیر، عزالدین على، الکامل فى التاریخ، چ چهارم، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، 1414.
  2. ابن‌تغرى‌بردى، جمال‌الدین ابى‌المحاسن یوسف، النجوم الزاهرةفى ملوک مصر و القاهره، تحقیق ابراهیم‌على‌طرفان، مصر: الهیئة المصریة العامّة للتألیف و النشر، 1391 / 1971.
  3. ابن‌جوزى، ابوالفرج جمال‌الدین عبدالرحمان، المنتظم فى تاریخ المُلوک و الاُمم، بیروت: دارالفکر، 1415.
  4. ابن‌ساعى، على‌بن‌انجب تاج‌الدین، الجامع المختصر فى عنوان التواریخ و عیون السیر، اصلاح و تعلیق مصطفى جواد، بغداد: المطبعة السریانیه الکاثولیکیه، 1353/1934.
  5. ابن‌طقطقى، محمد‌بن‌على‌بن‌طباطبا، الفخرى فی آداب السلطانیه، تحقیق عبدالقادر محمد مایو، چ ‌اول، سوریه: دارالقلم العربی، 1418.
  6. ابن‌عماد حنبلى، عبدالحىّ، شَذَرات الذهب فى اخبار مَن ذهب، بیروت: دارالفکر، 1414.
  7. ابن‌کثیر، ابى‌الفداء اسماعیل، البدایةو النهایة، چ چهارم، بیروت: دارالمعرفه، 1419.
  8. ابن‌فوطى، کمال‌الدین ابوالفضل عبدالرزاق‌بن‌احمد، الحوادث الجامعه، عبدالحمید آیتى، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، 1381.
  9. ابوشامه مقدسی، شهاب‌الدین عبدالرحمان، تراجم القرنین السادس و السابع (الذیل على الروضتین)، الطبعة الثانیه، بیروت: دارالجمل، 1974.
  10. العینى، بدرالدین محمود، عقدالجمان فى تاریخ اهل‌الزمان، تحقیق محمد محمدامین، قاهره: الهیئة المصریة العامّة الکتاب، 1407.
  11. جرجی زیدان، تاریخ تمدن اسلامی، بیروت: دارالمکتبة الحیاة، بی‌تا.
  12. جعفریان، رسول، مقالات تاریخی، قم: نشر الهادی، 1379.
  13. جوینى، عطاملک، تاریخ جهانگشا، چ چهارم، تهران: ارغوان، 1372.
  14. حسینى، غیاث‌الدین، حبیب‌السیر، محمود دبیر سیاقى، چ سوم، تهران: کتاب‌فروشى خیام، 1362.
  15. خلعتبرى، اللهیار، تاریخ خوارزمشاهیان، چ دوم، تهران: سمت، 1381.
  16. خواجه نظام‌الملک، سیاست‌نامه، تصحیح مرتضى مدرسى چهاردهى، تهران: کتابفروشى طهورى، 1334.
  17. ذهبى، شمس‌الدین محمد‌بن‌احمد‌بن‌عثمان، سیر اعلام النُبلاء، تحقیق شعیب الارنؤوط و محمد نعیم العرقسوسى، ط. التاسعه، بیروت: مؤسسة الرساله، 1413/1933.
  18. راوندی، محمد‌بن‌علی‌بن‌سلیمان، راحةالصدور و آیةالسرور، تصحیح محمد اقبال، چ دوم، تهران: امیرکبیر، 1364.
  19. سبط ابن‌جوزى، شمس‌الدین ابی‌مظفر، مرآةالزمان فى تاریخ الاعیان، بغداد: دارالوطنیه، 1990.
  20. سیوطی، جلال‌الدین، تاریخ خلفا، مصحح محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قم: منشورات شریف رضی، 1370.
  21. شهرستانی، محمد‌بن‌عبدالکریم، الملل و النحل، بیروت: دارالمعرفه، 1415.
  22. صفا، ذبیح‌الله، تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی، چ پنجم، تهران: دانشگاه تهران، 1374.
  23. صَفدی، صلاح‌الدین خلیل‌بن‌ایبک، الوافی بالوفیات، بیروت: دارصادر، 1405.
  24. غزالی ، امام محمد، نصیحةالملوک، تصحیح جلال‌الدین همایی، تهران: نشر هما، 1367.
  25. قادری، حاتم، اندیشه‌های سیاسی در اسلام و ایران، تهران: سمت، 1379.
  26. قزوینی رازی، عبدالجلیل، نقض (بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض)، تصحیح میرجلال‌الدین محدث ارموی، تهران: انجمن آثارملی، 1358.
  27. مفید، محمد‌بن‌محمد‌بن‌نعمان، اوائل المقالات- المسائل العشر، سلسله مؤلفات الشیخ المفید، چ دوم، بیروت: دارالمفید، 1414.
  28. مقاتل‌بن‌عطیه، کنفرانس دانشمندان بغداد یا مؤتمر علماى بغداد: مقدمه آیت‌الله مرعشى نجفى، سیدهدایت‌الله مسترحمى اصفهانى، چ سوم، قم: کتابخانه تخصصى تاریخ اسلام و ایران، 1399.
  29. نخجوانى، هندوشاه، تجارب‌السلف، به اهتمام سیدحسن روضاتى، نشر نفایس، مخطوطات اصفهان، 1402 / 1361.
  30. نیشابورى، ظهیرالدین، سلجوقنامه، تهران: گلاله خاور، 1332.
  31. همدانى، رشیدالدین فضل‌الله، جامع‌التواریخ، تصحیح محمد روشن و مصطفى موسوى، تهران: البرز، 1373.