رئيس پژوهشكده الهيات اجتماعى دانشگاه قم با اشاره به پيشينه شروع دانش اجتماعى، مسلمانان از «ابن خلدون» و كتاب «مقدمه» او شروع شد. دانش اجتماعى اصولا دانش منتقدى است و از آنجايى كه اين دانش وضع موجود را توصيف و كمبودهاى آن را آشكار مىكند، از اين رو هيچگاه براى حاكمان و سياستمداران كه بايد هزينه تحقيقات اجتماعى را پرداخت كنند، جذاب و جالب نبوده است.
دكتر محمود تقی زاده داورى با ذكر مثالى در اين باره گفت، به عنوان مثال، محقق به دنبال معضلات موجود جامعه از قبيل بيكارى، بی عدالتى، فقر، ظلم و تبعيض می رود و اين معضلات رنج آور را برجسته می سازد ولى اين موارد براى رهبران و حاكمان جامعه كه همواره از مردم اطاعت و مدح و ستايش طلب مىكنند، جذاب نيست، به همين علت تمايلى به پرداخت هزينه اين تحقيقات ندارند. اصولا آنها آمادگى شنيدن چنين اخبارى را ندارند و نمی خواهند بشنوند كه مثلا كارگزاران آنها به زور از مردم ماليات می گيرند و به مردم فشار می آورند و باعث شورش مردم می شوند و همين علت باعث شد دانشمندانى كه به مسائل اجتماعى می پرداختند از حمايت حاكمان محروم بمانند و بنابراين اين دانش رشد نكند. بلى «ابن خلدون» اين دانش را مطرح كرد و با او نيز تمام شد و در تمدن اسلامى ادامه نيافت.
وى رمز موفقيت يك رشته علمى را حمايت دولتها دانسته و خاطرنشان كرد كه بايد محققان، ايدهها، برنامه ها و طرحهايشان را حمايت كرد و توصيه هاى آنها را شنيد و به عمل آورد.
رئيس پژوهشكده الهيات اجتماعى دانشگاه قم ضمن اشاره به عدم حمايت دولتمردان به عنوان دليل اول عقب ماندگى رشته هاى علوم انسانى، دليل دوم را وجود نوعى سوء فهم بيان نمود و اضافه كرد: در تمدن اسلامى مسلمانان ظاهرگرا وجود قرآن و احاديث را كافى می دانستند و تنها به حفظ و نقل آنها اكتفا می كردند و اعتقاد داشتند اين دو منبع تمام ملزومات بشرى را در بر دارد و لزومى به تحقيقات در زمينه هاى علوم انسانى به شيوه تجربى نيست.
دكتر تقی زاده داورى دليل اين امر را سوءبرداشت مسلمانان نسبت به تلقى آنها از انسانها ذكر كرد و ادامه داد: اشاعره و اخباری ها، به فهم معانى عميق آيات و روايات و درك بطون آنها اهتمامى نداشتند و به عقل و تجربه به عنوان منابعى كه خداوند به بشر هديه داده تا از طريق آنها به معرفت و شناخت و حل مجهولات خود دست يابد، اعتقادى نداشتند و از اينرو انسان و اجتماع و جامعه و تاريخ و تمدن و فرهنگ و تكامل اجتماعى بشر در نوشتههاى دانشمندان مسلمان آنچنان كه بايد جايى پيدا نكرد و توسعه نيافت.
وى ادامه داد: اين دو عامل دست به دست هم دادند و وضعيتى را به وجود آوردند كه امروزه مترجم دانشهاى اجتماعى و انسانى، مغرب زمينی ها شده ايم.
دكتر تقی زاده داورى با اشاره به اينكه در حال حاضر هم می توان در زمينه علوم انسانى تلاشهايى انجام داد، به مشكل كنونى اين عقب ماندگى اشاره كرد و گفت: مشكل كنونى اين است كه متوليان علوم انسانى يعنى كسانى كه می خواهند علوم انسانى را در كشور ما رشد و گسترش دهند، و تحصيلات و تخصصهاى مربوطه را ندارند و بيشتر از قشر پزشك، مهندس و فارغالتحصيلان رشته هاى علوم پايه و فنى و مهندسى، هوا و فضا، بيولوژى، معمارى و امثال آن هستند و متأسفانه چهرههاى شاخص علوم انسانى در صحنه حضور ندارند و اين عامل باعث می شود كه اين رشته رشد نكند.
وى خاطر نشان كرد: در ابتدا بايد هزينه كرد تا زمينه ظهور ايدهها و نظريه هاى جديد فراهم آيد، و ذهنهاى نظريه پرداز رشد كند و از اين طريق نظريه پردازى رونق يابد. در مجموع پرداختن به اين علوم را بايد به كسانى بسپاريم كه در اين عرصه آگاهى دارند و فعاليت می كنند نه اينكه به طبيب يا مهندس بسپاريم و اين يعنى ايجاد ناهنجارى كه مشكل كنونى ما نيز هست; زيرا كه اگر پايه و خشت هر كارى نادرست گذاشته شود تا پايان نادرست پيش خواهد رفت; لذا اين كار بايد به دست كاردان سپرده شود. مدير گروه شيعه شناسى دانشگاه قم با اشاره به ضرورت راه اندازى رشته الهيات اجتماعى در دانشگاهها، اظهار داشت: چند رشته علمى همچون حديث، تفسير، فقه و كلام و اخلاق، امروز در دانشگاهها تدريس می شوند و همه اين رشته ها مباحثى در مورد زندگى اجتماعى انسان دارند. ما احاديث اجتماعى داريم; تفسير آيات اجتماعى داريم; فقه حكومت و دولت و اجتماع داريم; كلام اجتماعى داريم; اخلاق اجتماعى داريم كه همه اينها با متون اجتماعى دين يعنى متون اجتماعى قرآن و سنت سروكار دارند، كه آنها را شرح و توضيح و تحليل و تفسير و ترويج می كنند.
وى گفت: ما به اين معرفت اجتماعى می گوئيم الهيات اجتماعى. يعنى آن دسته از دانشهاى مذكور كه به مسائل اجتماعى می پردازند، الهيات اجتماعى ناميده می شوند كه هم شامل متون درجه اول (آيات و احاديث اجتماعى) و هم در برگيرنده متون درجه دو، يعنى شرح و تفسير و تحليل و استنتاج از آنها را شامل می شود.
دكتر تقی زاده داورى افزود: متأسفانه اين عرصه در كشور ما كاملا خالى است و بايد هر چه زودتر رواج يابد و چقدر مناسب و شايسته است كه دانشگاه قم در اين زمينه پيشقدم شود، چنانچه در زمينه شيعه شناسى چنين شد و اين رشته را براى اولين بار در كشور پايه گذارى كرد.
